Pramāṇa · Search · About · API

Tirthaprakasha 4.p202

Tīrthaprakāśa 4.p202

Language
Sanskrit

4.p202.1

tathā, mārkaṇḍeya uvāca | śṛṇu rājan ! prayāgasya māhātmyaṃ punareva tu | yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ || ārttānāṃ ca daridrāṇāṃ niścitavyavasāyinām | sthānamuktaṃ prayāgaṃ tu nākhyeyaṃ tu kadācana || vyādhito yadi vā dīnaḥ kruddho vāpi bhavennaraḥ | gaṅgāyamunamāsādya yastu prāṇān parityajet || dīptakāñcanavarṇābhairvimānaiḥ sūryavarcasaiḥ | gandharvāpsarasāṃ madhye svarge modati mānavaḥ || īpsitān labhate kāmān vadanti ṛṣipūṅgavāḥ | sarvaratnamayairdivyairnānādhvajasamākulaiḥ || varāṅganāmākīrṇairvimānaiḥ śubhalakṣaṇaiḥ | gītavāditranirghoṣaiḥ prasuptaḥ pratibudhyate || yāvanna smarate janma tāvatsvarge mahīyate | tataḥ svargātparibhraṣṭaḥ.kṣīṇakarmā divaścyutaḥ || hiraṇyaratnasampūrṇe samṛddhe jāyate kule | tadeva ca smarettīrthaṃ smaraṇāttatra gacchati || tathā, vaṭamūlaṃ samāsādya yastu prāṇān parityajet | sarvalokānatikramya rudralokaṃ sa gacchati || tatra te dvādaśādityāstapante rudramāśritāḥ | nirdahanti jagat sarvaṃ vaṭamūlaṃ na dahyate || naṣṭacandrārkapavanaṃ yadā caikārṇavaṃ jagat | svapate tatra vai viṣṇuryatamānaḥ punaḥ punaḥ || tathā, urvaśīpuline ramye vipule haṃsapāṇḍare | parityajati yaḥ prāṇān śṛṇu tasyāpi yatphalam || ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca | sevyate pitṛbhiḥ sārddhaṃ svargaloke narādhipa ! || ityādi | tathā, koṭitīrthaṃ samāsādya yastu prāṇān parityajet | koṭivarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate || ityādi | tathā, akāmo vā sakāmo vā gaṅgāyāṃ yo vipadyate | mṛtastu labhate svargaṃ narakaṃ ca na paśyati ||

4.p202.2

apsarogaṇasaṅgītaiḥ supto 'sau pratibuddhyate | haṃsasārasayuktena vimānena sa gacchati || tathā, gaṅgāyamunayormadhye karīṣāgniṃ yastu dhārayet | ahīnāṅgo hyarogaiśca pañcendriyasamanvitaḥ || yāvanti romakūpāṇi tasya gātreṣu dhīmataḥ | tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate || tataḥ svargātparibhraṣṭo jambudvīpapatirbhavet | sa bhuktvā vipulān bhogān tattīrthaṃ labhate punaḥ | jalapraveśaṃ yaḥ kuryāt saṅgame lokaviśrute | rāhugraste tathā some vimuktaḥ sarvapātakaiḥ || somalokamavāpnoti somena saha modate | ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca || svargalokamavāpnoti ṛṣigandharvasevitam | paribhraṣṭastu rājendra ! samṛddhe jāyate kule || adhaḥśirāstu yo jvālāmūrdhvapādaḥ pivennaraḥ | śatavarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate || paribhraṣṭastu rājendra ! agnihotrī bhavennaraḥ | bhuktvā tu vipulān bhogān tattīrthaṃ bhajate punaḥ || yaśca dehaṃ vikṛttitvā śakunibhyaḥ prayacchati | vihagairupabhuktasya śṛṇu tasyāpi yatphalam || śataṃ varṣasahasrāṇāṃ somaloke mahīyate | tasmādapi paribhraṣṭo rājā bhavati dhārmikaḥ || guṇavān rūpasampanno vidvāṃśca priyavācakaḥ | bhuktvā tu vipulān bhogān tattīrtha labhate punaḥ || tathā, śṛṇu rājan ! prayāge tu anāśakaphalaṃ vibho ! | prāpnoti puruṣo dhīmān śraddadhāno jitendriyaḥ || ahīnāṅgo hyarogaśca pañcendriyasanvitaḥ | aśvamedhaphalaṃ tasya gacchatastu pade pade || kulāni tārayedrājan daśa pūrvvān daśāparān | mucyate sarvapāpebhyo gacchettu paramaṃ padam || tathā, pañcayojanavistīrṇaṃ prayāgasya tu maṇḍalam |

4.p202.3

praveśāttasya tadbhūmāvaśvamedhaḥ pade pade || vyatītān puruṣān sapta bhaviṣyāṃśca caturdaśa | narastārayate sarvān yastu prāṇān parityajet || evaṃ jñātvā tu rājendra ! sadā śraddhāparo bhava | aśraddadhānāḥ puruṣāḥ pāpopahatacetasaḥ || na prāpnuvanti tatsthānaṃ prayāgaṃ devarakṣitam || iti | “asuryā nāma te lokā andhena tamasāvṛtāḥ | tāṃste pretyāpigacchanti ye ke cātmahano janāḥ ||” iti śrutyā''tmahanananiṣedhātkathametaditi cet, tatrātmahanśabdenānātmajñasyoktatvāt | sā śrutiranātmajñanindāpareti śāṅkarabhāṣye'bhidhānāt | yattu --prayāgamaraṇaṃ vihitatvāt svargādikaṃ phalam ātmahatyā niṣedhānnarakaṃ ca janayati śyenavat | yathā śyeno hiṃsātvena niṣiddhatayā narakaṃ vihitatvācca sukhasādhanaṃ vairi Titianmaraṇaṃ ca janayatīti | tanna| “na hiṃsyāt” ityādi vaidhariktaraparatayā'gnīṣomīyahiṃsāvannarakāhetutvāt | jalapraveśaṃ yaḥ kuryāt saṅgame lokaviśrute | rāhugrasto yathā somo vimuktaḥ sarvapātakaiḥ || ityādivākyāt prayāgamaraṇenādharmmāsambhavācca | śyene tu na tathetyākare spaṣṭam | sāṅkhyāstu vaidhahiṃsā'pyadharmahetuḥ | agnīṣomīyavidheḥ kratvarthatvāt “na hiṃsyāt” itiniṣedhasya puruṣārthatvāt nāgnīṣomīyālambhanavidhinā “na hiṃsyāt” ityādeḥ saṅkocaḥ | bhinnaviṣayatvāt | tathāca saiva hiṃsā kratumapyupakaroti doṣamapyāvahatīti kima saṅgatam| na ca “tasmādyajñe vadho'vadhaḥ” ityādivākyaistasyā adharmajanakatvābhāvaḥ| yathāśrute “vadho'vadhaḥ” ityasyānupapatterlakṣaṇayā'dharmajanako vadho na bhavatītyartho vaktavyaḥ, tathā sati lakṣaṇayā 'dharmājanakavadho netyartho'stu |

4.p202.4

na caivaṃ sahamaraṇamapi pāpahetuḥ syāditi vācyam | iṣṭāpatteḥ | anvitā piṇḍadāne tu yathā bharturdine dine | tadanvārohiṇī yasmāttasmātsā nātmaghātinī || iti viṣṇuvacanādvā na tathātvam | ata eva mahābhārate nākapṛṣṭhaṃ gatānāmapi viśastapaśūnāṃ yajvanāṃ paśubhirviśasanaṃ smaryate| evaṃ ca hiṃsātvenaiva lāghavenādharmahetutvaṃ na tu vaidhyānyahiṃsātvena| gauravāt | vaidhahiṃsāto'dharmakalpane gaurabamapi phalamukhaṃ na doṣāyetyāhuḥ | atra nyāyavidaḥ | iṣṭasādhanatvavat balavadaniṣṭānanubandhitvasya pāpājanakatvasya vā vidhyarthatvāt agnīṣomīyādividhinaiva tatra pāpājanakatvabodhanānedaṃ yuktam | na ca tasya vidhyarthatve mānābhāvaḥ | tasyātathātve "na kalañjaṃ bhakṣayet” ityādau niṣedhānupapatteḥ | na hi tatreṣṭasādhanatvasya vyatireko bodhyate kintu pāpājanakatvasyaivetyāhuḥ | ye tu balavadaniṣṭānanubandhitvādikaṃ na vidhyartha iti bruvate | tanmate sāṅkhyadattadūṣaṇaṃ duṣpariharamiti bhāti | "na kalañjaṃ bhakṣayet” ityādau liṅo'niṣṭasādhanatve lakṣaṇā iti mate sāṅkhyamatamasaṅkṣobhyamiti pratibhāti | ata evadānadharme, prokṣitābhyukṣitaṃ māṃsaṃ tathā brāhmaṇakāmyayā | alpadoṣamiha jñeyaṃ viparīte tu lipyate || iti | vastuta idamapi bhakṣaṇaparam | hiṃsādoṣastu bhavatyeva | svayaṃhiṃsitvā bhakṣaṇe doṣadvayam | hiṃsājanyaṃ bhakṣaṇajanyaṃ ca| atra bhakṣaṇamātrajanyamityāśayāt | nanu "tasmāduha na purā''yuṣaḥ svaḥkāmī preyāt" itiśrutyā pratiṣedhāt prayāgaprāyaṇamapi pratyavāyasādhanamiti pratīyate | sā hi ātmahatyāsāmānyameva pratiṣedhati saṅkoce mānābhāvāditi | maivam |

4.p202.5

vṛddhaḥ śaucasmṛteluptaḥ pratyākhyātabhiṣakkriyaḥ | ātmānaṃ ghātayedyastu bhṛgvagnyanaśanāmbubhiḥ || tasya trirātramāśaucaṃ dvitīye tvasthisañcayaḥ | tṛtīye codakaṃ kṛtvā caturthe śrāddhamiṣyate || itigārgyavacanenoktaśruterātmahatyāsāmānyaparatvābhāvāt | tathā brahmapurāṇam, duścikitsairmahārogaiḥ pīḍitastu pumānapi | praviśedanalaṃ dīptaṃ kuryādanaśanaṃ tathā || agādhatoyarāśiṃ vā bhṛgoḥ patanameva vā | gacchenmahāpathaṃ vāpi tuṣāragirimādarāt || prayāgavaṭaśākhāgrāt pātanaṃ ca karoti yaḥ | svayaṃdehavināśasya kāle prāpte mahāmatiḥ || uttamān prāpnuyāllokān nātmaghātī bhavet kacit | mahāpāpakriyaḥ svarge divyān bhogān samaśnute || eteṣāmadhikārastu tapasāṃ sarvajantuṣu | narāṇāmatha nārīṇāṃ sarvavarṇeṣu sarvadā || iti | atra yadyapi ‘yaḥ karoti' ityādyanuvādaḥ tathā'pi phalaśravaṇādadhikārinirūpaṇācca vidhirunnīyate | duścikitsavyādhipīḍāyāmapi yāvat yathāśakti cikitsayā svadharmācaraṇaṃ sambhavati tāvat stheyameveti pratipādayati–svayamityarddhena | ayaṃ ca kālaviśeṣaḥ svabuddhyaiva parīkṣaṇīyaḥ | ‘mahāmatiḥ'ityanena vicāravairāgyādimattaivedaṃ kartuṃ śakyamityapyuktam | yathoktakālaviśepo na mahāpāpināṃ prāyaścittarūpayathoktamaraṇe'pekṣyate ityāśayena | teṣāmevaṃvidhamaraṇaphalaṃ pṛthagāha-mahāpāpetyarddhena | tathācaivaṃvidhamaraṇe'dhikāriviśeṣaṇaṃ mahārogitvamahāpāpitve | mahārogiṇāmuttamalokaprāptirmukhyaṃ phalam | mahāpāpināṃ tu pāpakṣaya eva | svargabhogastvānuṣaṅgika iti viśeṣaḥ |

4.p202.6

ye tu jābālaśrutau sannyāsināṃ maraṇaprakārāḥ-“ayaṃ vidhiḥ parivrājināṃ vīrādhvāne'nāśake'pāṃ praveśe'gnipraveśe mahāprasthāne”ityādinoktāḥ te'pi mahārogādiviṣayā eva | niṣkāmatvamātraṃ viśeṣaḥ | yattu yājñavalkyeanaśanāgnipraveśajalaprapatanogramī | ityādinā sannyāsināmanaśanādyugrapastāpasatvena ninditaḥ tat dhyānādirūpasvadharmānuṣṭhāne sambhavatyapi kṛtakṛtyābhimānādinimittakadehatyāgādiviṣayamiti | ‘sarvajantuṣu’ityanena paśvādīnāṃ, ‘sarvavarṇeṣu’ityanena brāhmaṇādīnāmadhikāro darśitaḥ | ‘sarvadā’ityanenāśramaniyamo 'ntyādiniyamaśca nirasta iti | dharmārjanāsamarthasyāpi dehatyāga uktaḥyadā'sau niyame'kalpo jarayā jātavepathuḥ | ātmanyagnīn samāropya sacitto'gnīn samāviśet || ityādinā | evaṃ rogapāpādyabhāve'pi dharmārjanasamarthasyāpi yogapravṛttasyāriṣṭādinā''sannamaraṇajñāne svayaṃdehatyāgaprakārāḥ śivapurāṇe vāyusaṃhitāyāmuktāḥ | yastvāsannāṃ mṛtiṃ budhyodṛṣṭvā'riṣṭaṃ ca bhūriśaḥ | sa yogārambhanirataḥ śivakṣetraṃ samāśrayet || sa tatra nivasanneva yadi dhīramanā naraḥ | prāṇān vināpi rogādyaiḥ svayameva parityajet || kṛtvāpyanaśanaṃ vaidhaṃ hutvā vāṅgaṃ śivānale | kṣiptvā vā śivatīrtheṣu svadehamanagāhanāt || śivaśāstroktavidhivat prāṇān yastu parityajet | sadya eva vimucyeta nātra kāryyā vicāraṇā || iti | tataśca yathākālamaraṇādapi śivakṣetravāsināṃ muktimuktvā uktamtathāpi maraṇaṃ śastamuśantyanaśanādibhiḥ | śāstraṃ viśrambhadhīreṇa manasā kriyate yataḥ || eteṣvanyatamopāyaṃ kathamapyavalambya ca | ṣaḍabdasiddhiṃ vidhivat prāpto vā mriyate yadi ||

4.p202.7

paśūnāmiva tasyeha na kuryyādaurdhvadehikam | naivāśaucaṃ prasajyeta tatputrāderviśeṣataḥ || athainamapi coddiśya karma cetkartumīpsitam | kalyāṇameva kurvīta bhaktyā bhaktāṃśca pūjayet || iti | kalyāṇaṃ, tadabhyudayamuddiśya brāhmaṇabhojanādikam | nanu "vṛddhaḥ śaucasmṛterluptaḥ" ityādivacanena tryahāśaucabodhakenedaṃ viruddhayate iti cet, na | etasya yogābhyāsaparatvāt | nanvebhirvacanairmahārogiṇo mahāpāpasya dharmārjanāśaktasya jīrṇasya cādhikāro brāhmaṇasyāpi gamyate | na ca tāvatā samarthasyāpi brāhmaṇasya prayāgamaraṇaprāptiḥ | ata eva dākṣiṇātyasmṛtirapidharmārjanāsamarthasya karttuḥ pāpāṅkitasya ca | brāhmaṇasyāpyanujñātaṃ tīrthe prāṇavimokṣaṇam || iti, etadatiriktasthale brāhmaṇasya maraṇe'nadhikāraṃ prāpayati | ata evādityapurāṇamapyabrāhmaṇasyaiva vāripraveśādikaṃ bravīti | tathā hisamāyukto bhavedyastu pātakairmahadādibhiḥ | duścikitsairmahārogaiḥ pīḍito vā bhavettu yaḥ || svayaṃdehavināśasya prāpte kāle mahāmatiḥ | abrāhmaṇo vā svargādimahāphalajigīṣayā || praviśejjvalanaṃ dīptaṃ karotyanaśanaṃ tathā | agādhatoyarāśiṃ vā bhṛgoḥ patanameva ca

Linked texts (7)