Atreyasmriti (Ātreyasmṛti)
आत्रेयस्मृति
- Language
- Sanskrit
- Date
- 0–1800 CE
- Extent
- 19 passages, 1,295 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Dharma Sastra Sangraha Jivananda Vidyasagara 1876; ed. Jivananda Vidyasagara; Sarasvati Press; 1876 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
1.5
laghu atrisaṃhitāyām
hutāgnihotramāsīna matriṃ śrutavatāṃ varam
upagamya ca pṛcchanti ṛṣayaḥ śaṃsitavratāḥ
bhagavan ! kena dānena japena niyamena ca
śudhyante pātakeryuktā stvaṃ bravīṣi mahāmune
avikhyāpitadoṣāṇāṃ pāpānāṃ mahatāṃ tathā
sarveṣāṃ copapātānāṃ śuddhiṃ vakṣyāmi tatvataḥ
prāṇāyāmaiḥ pavitraiśca dānairhomairjapairastathā
śuddhikāmāḥ pramucyante pātakebhyo na saṃśayaḥ
prāṇāyāmānpavitrāṃśca vyāhṛtīḥ praṇavantathā
pavitrapāṇirāsīno'bhyasya brahma naiti kam
1.10
āvartayetsadāyuktaḥ prāṇāyāmān punaḥ punaḥ
ākeśāgrādānakhātsāttapastapyata uttamam
nirodhājjāyate vāyurvāyoragnirhi jāyate
tāpenāpohi jāyante tato'ntaḥ śudhyate tribhiḥ
tathā carma tathāneṅgā doṣā sabhyarti dharmataḥ
tathendriyakṛtā doṣā dahyante prāṇanigrahāt
prāṇāyāmairdahet doṣāna dhāraṇābhiśca kilviṣam
pratyāhāreṇa viṣayāndhyānenāneśvarān guṇān
na ca tīvreṇa tapasā na svādhyāyena vaicchayā
matiṃ gantuṃ surāḥ śaktā yogātsaṃprāpnuvanti yām
1.10.p1
yogātsamprāpyate jñānaṃ yogāddharmasya lakṣaṇam
yogaḥ paraṃ tapo nityaṃ tasmādyuktaḥ sadā bhavet
praṇavādyā stathā vedāḥ praṇave paryavasthitāḥ
vāṅmayaḥ praṇavaḥ sarvaṃ saṃsmātyapraṇavamabhyaset
praṇave viniyuktasya vyāhṛtīṣu ca saptasu
tripadāyāṃ ca gāyatryāṃ na bhayaṃ vidyate kvacit
ekākṣaraṃ paraṃ brahma prāṇāyāmaḥ paraṃ tapaḥ
brahmāṇī caiva māyatrī pāvanaṃ paramaṃ smṛtam
samāhṛtīkāṃ sapraṇavāṃ gāyatrīṃ śirasā saha
triḥ paṭhedāyataḥ prājñaḥ prāṇāyāmaḥ sa ucyate
1.10.p2
ityātreyasmṛtau prathamo'dhyāyaḥ
2.25
prāṇāyāmāṃ stathā kuryyādyathāvidhiratandritaḥ
ahorātrikṛtātyāpāttatkṣaṇādeva śudhyati
karmmaṇā manasā vācā yadenaḥ kurute niśi
atiṣṭhan pūrvasandhyāyāṃ prāṇāyāmaistu śudhyati
prāṇāyāmairya ātmānaṃ saṃyamyāste punaḥ punaḥ
daśahāddaśabhirvāpi caturviṃśātparaṃ tapaḥ
kaukṣaṃ japtvāpa ityetadvāsiṣṭhañca tṛcaṃ prati
kūṣmāṇḍaṃ pāvamānaṃ ca surāpo'pi viśuddhyati
sakṛjjaptvāstha pānīyaṃ śivasaṅkalpameva ca
suvarṇamapahṛtyāpi kṣaṇādbhavati nirmalaḥ
haviṣyantīyamabhyasya natamaṃha itīva ca
sūktantu pauruṣaṃ japtvā mucyate gurutalpagaḥ
savyāhṛtīkāḥ sapraṇavāḥ prāṇāyāmāstu ṣoḍaśa
api bhrūṇahanaṃ māsāt punantyaharahaḥ kṛtāḥ
api vāpsu nimajjanvā triḥ paṭhedghamarṣaṇam
yathāśvamedhaḥ kraturāṭ tāhyaṃ manurabravīt
cārambhayajñaḥ catrasya haviryajño viśāmapi
paricaryyayajñaḥ śūdrasya japayajñodvijottamaḥ
cārambhayajñājjapayajño viśiṣṭo daśabhirguṇaiḥ
upāṃśu syācchataguṇaḥ sahasro mānasaḥ smṛtaḥ
2.25.p1
adharoṣṭhavibhāvo vā vikhāsyopāṃśulakṣaṇaḥ
nirvikāreṇa vaktreṇa manasā mānasaḥ smṛtaḥ
sahasraparamāṃ devīṃ śatamadhyaṃ daśāvarām
sāvatrīṃ yaḥ paṭheddipro na sa pāpena lipyate
cattriyo bahuvīryeṇa taredāpadamātmanaḥ
viśyette vaiśyaśūdrāstu japahomairdvijottamaḥ
yathāśvā rathahīnāstu ratho vāśvairyathā vinā
evaṃ tapo'pyavidyasya vidyā vāpyatapasvinaḥ
yathānnaṃ madhusaṃyuktaṃ madhu cānnena saṃyutam
evaṃ tapasya vidyā ca saṃyuktā bheṣajaṃ mahat || 2,
vidyātapobhyāṃ saṃyuktaṃ brāhmaṇaṃ japatatparam
kutsitairapi varttante mano na pratipadyate
2.25.p2
iti cānneyasmṛtau dvitīyo'dhyāyaḥ
3.p1
yacca kāryyaṃ śataṃ sāyaṃ kṛtaṃ vedya ca sādhyate
sarvvaṃ tattasya vedāgnirdahatyagnirivendhanam
yathā jātabalo vāgnirhṛtyārdrānapi drumān
tathā dahati vedajñaḥ karmajandoṣamātmanaḥ
yathā mahāhrade loṣṭaṃ kṣiptaṃ sarvvaṃ vinaśyati
'evamātmakṛtaṃ pāpaṃ trayī dahati dehinaḥ
na vedabalamāśritya pāpakarmmāratirbhavet
ajñānācca pramādācca dahyate karmma netarat
tapastapati yo'raṇye munirmūlaphalāśanaḥ
ṛcamekāñca yo'dhīte tacca tānica tatphalam
vedābhyāso yathāśaktyā mahāyajñakriyā kṣamā
nāśayatyāśu pāpāni mahāpātakajānyapi
itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupavṛṃhayet
bibhetyalpaśrutādvedāmāmayaṃ pratariṣyati
yājanādhyāpanāddānāttathaivāhuḥ pratigrahāt
vipreṣu na bhaveddoṣo jvalanārkasamāhite
śaṅkāsthāne samutpanne bhakṣyabhojyapratigrahe
āhāraśuddhiṃ vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu
sarvvavedapavitrāṇi vakṣyāmyaha mataḥ param
yeṣāṃ japaiśca homaiśca tilakaspaśya saṃvratā
aghamarṣaṇaṃ vedavata' śuddhavatyastaratsamāḥ
kuṣmāṇḍaḥ pāvamānaśca durgā sāvitrireva ca
śatarudraṃ dharmmaśira' trisuparṇaṃ mahāvratam
aniṣaṅgādayastobhāsāmāni vyāhṛti stathā
gāruḍāni ca sāmāni gāyatrī raivataṃ tathā
puruṣavratañca bhāvañca tathā vedavratāni ca
avliṅgā vārhaspatyaṃ ca vāksūktañcāmṛtaṃ tathā
gausūktañcāśvasūktañca indraśuddheca sāmani
naukṣākhyadohāni rathantarañca magnevrataṃ vāmadevyaṃ bṛhacca
etāni japyāni punāti pāpānjātismaratvaṃ labhate yadicchet
agne rapatyaṃ prathamaṃ hiraṇyaṃ bhūrvaiṣṇavī sūryyasutāśca gāvaḥ
lokāstrayastena bhavanti dattāḥ yaḥ kāñcanaṅgāñca mahīñca dadyāt
sarveṣāmeva dānānāmekajanmānugaṃ phalam
hāṭakakṣitidhenūnāṃ saptajanmānugaṃ phalam
sarvakāmaphalā vṛkṣā nadyaḥ pāyasakarddamāḥ
kāñcanā yatna prāsādā statva gacchanti gopradāḥ
vaiśākhyāṃ paurṇamāsyāntu brāhmaṇān sapta pañca vā
tilacaudreṇa saṃyuktāṃ starpayitvā yathāvidhi
prīyatāṃ dharmmarājeti yaddā manasi varttate
yāvajjīvakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati
suvarṇanābhaṃ yo dadyāt sumukhaṃ kṣatamāgaiṃkam
tilairddadyāttasya puṣpaphalaṃ puṇyaṃ ca yat śṛṇu
sā suvarṇadharā dhenussaśailavanakānanā
yā tu sāgaraparyyantā bhaveddattā na saṃśayaḥ
tilān kṛṣṇājine kṛtvā suvarṇaṃmadhusarpiṣā
dadāti yastu viprāya sarvaṃ tarati duṣkṛtam
3.p2
iti ātreyasmṛtau dvitīyo'dhyāyaḥ
4.65
atha rahasya prāyaścittāni vyākhyāsyāmaḥ
sāmānyastrīgamanarahasyairahasyaprakāśe prakāśaṃpāvanaṃ manu tiṣṭhet
athavāpsu nimajya tvāvirātnantaratmamaṃ hrīyamāvartya gune
govadhyavadhe kanyādūṣaṇe indraśuddharā ityāpaḥ pītvā mucyate
vedasyakaguṇā vāpi sadyaḥ śodhanamucyate
ekādaśaguṇā vāpi rudrānāvatyaṃ śudhyati
mahāpātakopapātakebhyo malinīkaraṇebhyo mucyate
tripadā nāma gāyatrī vede vājasaneyake
triḥ khalo'ntarjale proktā sarvvapāpaṃ vyapohati
brāhmaṇīgamane khātvā udakubhaṃ brāhmayān catriya
vaiśyāgamane tāpasaṃ nirākṛtya śuddhyati gurudārāṅgatvā ṛṣabhaṃ
dvādaśākṛtya śuddhyati apeyaṃ pītvāghamarṣaṇenāpaḥ pītvā
śudhyet | agragrannaprāyaścitte sarvvarātrimaṅguśocya śudhyet agnisomendrasomākamyādṛṣī vimucyate somaṃ rājānamiti
japitvā viṣadā agnidāśca vimucyante
sarvveṣāmeva pāpānāṃ saṅkare samupasthite
daśasāhasramabhyastā gāyatrī śodhanī parā
brahmahā gurutalpe vā gāmī gamyā tathaiva ca
svarṇasteyī ca goghno ca tathā visrambhaghātakaḥ
śaraṇāgataghātī ca kūṭasākṣitakāryyahat
evamādyeṣu cānyeṣu pāpeṣvabhirataściram
prāṇāyāmāṃstu yaḥ kuryyāt sūryyasyodayanaṃ prati
sūryodayanamaprāpya nirmūlā dhautakalmaṣāḥ
bhavanti bhāskarākārā vidhūmāiva pāvakāḥ
na hi dhyānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate
śvapākeṣvapi bhuñjāno dhyānenaivānna lipyate
dhyānameva varo dharmo dhyānameva paraṃ tapaḥ
dhyānameva paraṃ śaucaṃ tasmāddhyānaparo bhavet
sarvapāpaprasakto'pi dhyānaṃ niyata mabhyaset
sarvadā dhyānayuktasya tapasvī paṃktipāvanaḥ
4.65.p1
iti atreyasmṛtau caturtho'dhyāyaḥ
5.70
caturasraṃ brāhmaṇasya trikoṇaṃ kṣatriyasya tu
vartulañcaiva vaiśyasya śūdrasyābhyukṣaṇaṃ smṛtam
brahmā viṣṇuśca rudraśca śrotṛtāvagna eva ca
maṇḍalānyupajīvanti tasmāt kurvīta maṇḍalam
yātudhānāḥ piśācāśca krūrāyaiva tu rākṣasāḥ
haranti rasamannasya maṇḍalena vivarjite
gomayaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā bhoktavyamiti niścitam
yatra kvāpatitasyānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret
yatiśca brahmacārī ca pakvānnasvāminā vubhau
5.75
tayorannamadattvā ca bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret
yatihaste jalaṃ dadyānnaivaṃ dadyāt punarjalam
tannaivaṃ meruṇā tulyaṃ tajjalaṃ sāgaropamam
vāmahastena yo bhuṅkte peyaṃ pivati vā dvijaḥ
surāpānena tatsulyaṃ manuḥ svāyambhuvo'bravīt
hastadattāstu ye snehāllavaṇavyañjanādi ca
dātāraṃ nopatiṣṭhanti bhoktā bhuñjīta kilviṣam
abhojyaṃ brāhmaṇasyānnaṃ vṛṣalena nimantritam
tathaiva vṛṣalasyānnaṃ brāhmaṇena nimantritam
brāhmaṇānnaṃ dadacchūdraṃ śūdrānnaṃ brāhmaṇo dadat
5.75.p1.1
ubhāvetāvabhojyānnau bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret
amṛtaṃ brāhmaṇasyānnaṃ kṣatriyānnaṃ payaḥ smṛtam
vaiśyasya cānnamevānnaṃ śūdrānnaṃ rudhiraṃ kṛtam
śūdrānnenodarasthena yo'dhigacchati maithunam
yasyānnaṃ tasya te putrā annācchukraṃ pravarttate
śūdrānnarasapuṣṭāṅgo adhīyāno'pi nityaśaḥ
juhvā cāpi japanvāpi gatimūrddhāva vindati
yastu vedamadhīyānaḥ śūdrānnamupabhuñjati
śūdro vedaphalaṃ yāti śūdratvaṃ cādhigacchati
10 mṛtasūtakapuṣṭāṅgo dvijaḥ śūdrānnabhojanam
ahameva na jānāmi kāṅgāṃ yoniṅgamiṣyati
śvānastu saptajanmāni navajanmāni śūkaraḥ
gṛdhro dvādaśajanmāni ityevaṃ manurabravīt
parapāka mupāsante ye dvijā gṛhamedhinaḥ
te vai kharatvamuṣṭratvaṃ śvatvañcaiva dhigacchati
śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca maithunaṃ yo'dhigacchati
bhavanti pitarastasya tanmāse retasobhujaḥ
ucchiṣṭena tu saṃspṛṣṭo dravyahastaḥ kathañcana
bhūmau nidhāya taddravyamācāntaḥ śucitāmiyāt
spṛśanti vindavaḥ pādau ya ācāmayataḥ parān
bhūmigaiste samā jñeyā na tairaprayato bhavet
ācānto'pya śucistāvadyāvatpāna manuddhṛtam
uddhṛtebhyaḥ śucistāvadyāvannāṇḍalagodhanam
āsane pādamāropya brāhmaṇo yastu bhuñjati
mukhena yamite cānnaṃ tulyaṃ gomāṃsabhakṣaṇam
upaṃdaṃśāvaśeṣaṃ vā bhojane mukhaniḥsṛtam
dvijatīnāmabhojyānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret
pītaśeṣantu yattoyaṃ brāhmaṇaḥ pivate punaḥ
apeyaṃ tadbhavedāpaḥ pītvā cāndrāyaṇaṃ caret
anuvaṃśantu bhuñjīta nānuvaṃśantu saṃviśet
anuvaṃśantu bhuñjāno dīrghamāyuravāpnuyāt
āīpādastu bhuñjīta nārdraṃ vāsastu saṃviśet
āīpādastu bhuñjāno dīrghamāyuravāpnuyāt
5.75.p1.2
anārdrapādaḥ śayane dīrghā śriyamavāpnuyāt
āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ
śriyaṃ pratyaṅmukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte udaṅmukhaḥ
grāve śavagṛhaṃ gatvā śmaśāne cāntare piva
āturavyañjanaṃ kṛtvā dūrastho'pyaśucirbhavet
atikrānte daśāhe tu trirātra maśacirbhavet
sambatsare vyatīte tu spṛṣṭaivāpo viśudhyati
nirdeśaṃ jñātimaraṇaṃ śrutvā putrasya janma ca
savāsā jalamāplutya śuddho bhavati mānavaḥ
aśuddhaṃ svayamapyannaṃ na gṛhasthu yadi spṛśet
viśudhyatyupavāsena bhuṅkte kṛcchreṇa sa dvijaḥ
sūtake sūtakaṃ spṛṣṭvā snānaṃ grāve ca sūtake
sūtakenaiva śuddhiḥ syānmṛṛtasyātrirdaśe śuddhiḥ
sūtake sūtakaṃ spṛṣṭvā snānaṃ grāve ca sūtake
bhuktvā pītvā tadajñānādupavāsastryahaṃ bhavet
mṛṇmayānāñca pātrāṇāṃ daśāhe śuciriṣyate
jñānādiṣu prayuktānāṃ tyāgaeva vidhīyate
sūtake mṛtake caiva mṛtānte ca prasūtake
tasmāttu saṅgatāśauce mṛtāśauce na śuṣyati
sūtakāddiguṇaṃ grāvaṃ grāvāddiguṇamāttaibam
ārttavād dviguṇā sūtissapto'dhigravadāhakaḥ
anugacchedyathā pretaṃ jñātimajñātimeva vā
snātvā sacailaṃ spṛṣṭvāgniṃ ghṛtaṃ prāśya viśuṣyati
rajasā śudhyate nārī nadī vegena śudhyati
bhasmanā śudhyate kāṃsyaṃ punaḥ pākena mṛṇmayam
nodanvato'mbhasi snānaṃ kṣurakarma tathaiva ca
antarvatnyā patiḥ kurvvanna prajā bhavati dhruvam
dampatī śiśunā sārddhaṃ sūtake daśame'hani
kṣauraṃ kuryyātsvataḥ pūtā dānabhojanayogyatāḥ
jalamadhye jalaṃ deyaṃ pitṝṇāṃ jalamicchatām
ghanasthāne na dātavyaṃ pitṝṇāṃ nopagacchati
rātriṃ kṛtvā tribhāgantu dvau bhāgau pūrvva eva ca
5.75.p1.3
uttarāṃśaḥ prabhātena yujyate mṛtasūtake
iti paśyettu bhuktvā tu pādukārohaṇaṃ kṛtam
snātvendravratamādāya devatābhyo nivedayet
apūpaṃ lavaṇaṃ muṅgaṃ guḍamiśraṃ yathā haviḥ
datvā brāhmaṇapatnībhyo niśi bhojanameva ca
caturthe'hani karttavyaṃ kṣurakarmātiyatnataḥ
puṇyāhaṃ vācayitvā te bhoktavyaṃ śuddhiricchatā
apuṇyāhi tu bhuñjīta vipro dharmaṃ majānataḥ
tasya jātimayaṃ bhuṅkte prāyaścittaṃ dhruvaṃ bhavet
vivāhe vitate tantre homakāla upasthite
kanyāmṛttumartī dṛṣṭvā kathaṃ kurvanti yājñikāḥ
haviṣyatyā snāpayitvā anyavastraimalaṅkṛtā
yuñjānāmāhutiṃ hutvā tataḥ karmma pravarttate
prathame'hani caṇḍālī dvitīye brahmaghātakī
tṛtīye rajakī proktā caturthe'hani śudhyati
ārttavābhiplutā nārī caṇḍālaṃ patitaṃ śunam
bhojyāntare prayujyante snātvā māna stūcaṃ japet
ārttavābhiplutāṃ nārīṃ dṛṣṭvā bhuṅkto'ndhakātarāḥ
tadannaṃ ccharddayitvā tu kṛśacārī pivedapaḥ
ye tāṃ dṛṣṭvā tu yo bhuṅkte prājāpatyaṃ viśodhanam
ārttavābhiplutā nārī ārttavābhiplutā mithaḥ
bhāpayitvā tu sadyohādupavāsastayorbhavet
udakyāyāḥ kareṇātha bhuktā cāndrāyaṇaṃ caret
prājāpatyaṃ agatyā cet trirātraṃ sṛṣṭabhojane
taddhastābhājanañcaiva viguṇaṃ saha bhojane
caturguṇaṃtaducchiṣṭe pānīye tvarddhameva ca
udakyāyā sampadstha mannaṃ bhuktāvakāmataḥ
upavāsena śuddhiḥ syātpived brahmasuvarca lam
ārttavī yadi caṇḍālamucchiṣṭena tu paśyati
asnātakāla nāśnīyādāsīnāṃ vāgyatā bahiḥ
pādakṛcchrantu yaḥ kuryād brahmakṛcchraṃ pivet punaḥ
brāhmaṇān bhojayetsadyadviprāṇā manuśāsanāt
mṛtasūtaka samparka ṛtaṃ dṛṣṭvā kathaṃ bhavet
5.75.p1.4
ajñātakālaṃ nāśnīyādbhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret
ārttavābhiplu tā nārī caṇḍālaṃ spṛśate yadi
ārttavābhiplutā nārī ārttavābhiplutā spṛśet
snātvopavāsaṃ kuryācca pañcagavyena śudhyati
kṛcchramekañcaretsā tu tadarddhaṃ cāntarīkṣate
āturā yā ṛtusnātā snānakarmma kathaṃ bhavet
strātvā snātvā punaḥspṛśya daśalatvastvanāturaḥ
vastrāpanayanaṃ kṛtvā bhasmanā parimārjayet
dattvā tu śaktito dānaṃ puṇyāhena viśudhyati
5.75.p2
iti ātreyasmṛtau pañcamo'dhyāyaḥ
6.p1
iṣṭvā kratuśataireva devarājo mahādyutiḥ
svaguruṃ vāgmināṃ śreṣṭhaṃ paryapṛcchadgṛhaspatim
bhagavan ! kena dānena svargataḥ sukhamedhate
yadakṣayaṃ mahābhāga ! tvaṃ brūhi vadatāmbara !
evaṃ pṛṣṭaḥ sa indreṇa devadevapurohitaḥ
vācaspatirmahātejo bṛhaspati ruvāca ha
hiraṇyadānaṃ godānaṃ bhūmidānañca vāsava !
etatprayacchamāno'pi svargataḥ sukhamedhate
suvarṇaṃ rajataṃ vastraṃ maṇiratnaṃ vasūni ca
sarvvameva bhaveddattaṃ vasudhāṃ yaḥ prayacchati
phalākṛṣṭāṃ mahīṃ dadyāt sabījāṃ sasyamālinīm
yāvat sūryyakarā loke tāvat svarge mahīyate
iti śroātreyasmṛtau dharmaśāstraṃ sampūrṇam