Bhagavatapurana 37

Subodhinī 37

Language: Sanskrit

37.1

subodhinī—pūrvādhyāye vidyā pañcaparvopadiṣṭā tena mohaḥ sarvopyapagato daihikā dharmāstu nāpagatāstepi cedapagatā bhaveyustadā kṛtārthā bhavantīti tad viniścitya sarve gopālāḥ paramādhikāriṇo vijñāpayanti rāma rāmeti, ādare vīpsā, nāmnā "ramante yogino'nante satyānande cidātmani iti rāmapadenāsau paraṃ brahmābhidhīyate” to yathātmani ratirbhavati tathā kartavyamitiprārthanā, tatra sāmarthyamāha mahāvīryeti, ayaṃ hi jñānātmakaḥ śrutirūpa āveśī ca, bhagavantaṃ ca prārthayanti kṛṣṇa duṣṭanibarhaṇeti, 'kṣut khalu vai manuṣyasya bhrātṛvya' itiśruteḥ sadānandatirobhāvarūpā sadānandādeva gacchatīti kṛṣṇetisambodhanaṃ, yadīyaṃ kṣud bādhikā mṛtyurūpāpi bhavati tathāpi nivāraṇīyeti jñāpayitumāhurduṣṭanibarhaṇeti, sarve eva duṣṭāstvayā nivāryanta iti, strīnivāraṇe nāsmākaṃ sāmarthyaṃ, na hi vidyayā striyā kṣudrūpā strī nivartate, tadāhureṣrā vai bādhate kṣun na iti, nanu tadabhāve sadyaḥ śarīrapātaḥ syāt tato līlā bhagavatā saha na syādityāśaṅkayāhustacchāṃnti kartumarhatheti, tasyāḥ śama eva kartavyo yathā na bādhate yathājñānādidoṣanivṛttau śāstramupāyastathā kṣunnivṛttāvapi jñānarūpa eva kaścanopāyo vaktavya itibhāvaḥ |

37.2

( pṛṣṭha 85 se āge )
siddha huā, ki kisī dūsare ko mukhya māna kara, prabhu kā bhajana kare, to prabhu usa bhajana ko svīkāra nahīṃ karate nirṇaya kahā hai |
ṭippaṇī—śaṃkā-nanvaddhā mayi kurvanti-(10|
20|16) tathā-prāṇa buddhi manaḥ svātmā (10-20-27) ityādi
subodhinī-bhagavāṃstu saṃsārasyāgrapaścādbhāvena gamanaṃ syāditi vicintya sutarāṃ strīṇāmupakārārthaṃ tatrāpi brāhmaṇastrīṇāṃ puruṣādhikārarahitānāṃ dharmamārgamapi sthāpayituṃ prāptajñānānāṃ bhikṣāṭanameva mukhyamiti vicintya prathamaṃ puruṣabhikṣāmuktavān dravye hi teṣāṃ svāmyamiti, alaukikairupāyaiḥ strīmuktirna syāt sarveṣāṃ ca tatsaṅgo na syāt tataḥ sampradāyocchedaśca syādabhimānābhāvād dīnatā tu nāstyeva bhagavatkṛpathā nāpi loketo bhagavān yācanamevopadeṣṭukāma uttaraṃ dattavānityāhetīti, evaṃ gopairvijñāpitopi bhagavān sarvasamarthopi devakīsutaḥ paramakṛpāluḥ sutarāṃ strīṣu kṛpāvān bhaktimārgapravartako bhaktāyā viprabhāryāyāḥ prasīdaṃstasyāḥ prasādaṃ kariṣyannidaṃ vakṣyamāṇaṃ yācanarūpamabravīt |

37.3

lekha—gopoṃ ne to jñāna ādi upāya ke dvārā kṣudhā śānti karane kī prārthanā kī thī, usake viparīta
subodhinī—jñānaṃ hi brahmātmakaṃ bījarūpaṃ tad brahma ṇaiva cet paripuṣyate tadā brahmayogyaṃ bhavati yathā bījaṃ brāhmaṇyāmeva puṣṭaṃ brāhmaṇāmnenaiva vṛddhiṃ gataṃ brahmasaṃskārairbrahmaṇā vedena ca vyāptaṃ brahmabhāvāya kalpate tathedānīmapi jātaṃ jñānaṃ brāhmaṇāmnenaiva cet puṣṭimeti tadā kāryakṣamaṃ bhavati tatrāpi brāhmaṇāḥ pūrṇajñānakarmaniṣṭhā na tu yādṛśāstādṛśāḥ, annamūlakameva hi jñānaṃ‘mannena prāṇā’ ityādiramparāśruto ‘vijñānenātmānaṃ vedayatī’ tyantabhūtāyāṃ tathaiva nirūpaṇāt “tasmādannaṃ dadat sarvāṇyetāni dadātī’’ti ca brāhmaṇadattamevānnaṃ bhuktaṃ saj jñānaṃ janayāta tadvārā sarvadānāj jñāna brāhmaṇa eva pratiṣṭhitamiti, anyānne tu jñānādikamanyoktameva syāt tataśca na tad brahmajñānaṃ bhavedato bhagavān prathamaṃ brāhmaṇasvarūpamāha paścād yācanaṃ vakṣyati prayāteti, devā ijyantesminniti devayajanaṃ yajñabhūmisteṣāṃ bhedāḥ śrutāvaneke, ayathābhūte deśe yajño na kartavya itijñāpanārthāḥ, brāhmaṇā eva sarve na tu yājyaḥ kaścit kṣatriyaste ca svadharmairavadātāḥ, tadāha brahmavādina iti brahmavadanaśīlāḥ, brahma vedo vedārthaśca, tādṛśā mukhyādhikāriṇa āṅgirasaṃ satraṃ caturviṃśatirātraṃ catvāraḥ ṣaḍahā nāmeti prasiddhaṃ, svargakāmyaye-“tyaṅgiraso vai satramāsata te suvargaṃ lokamāya’’ nnitiśruteḥ svargo bhagavata ānandāṃśo bhagavadavatāro ‘devebhyo vai svargo lokastirobhava’dityatra nirṇītataste sarvottamāḥ satriraṇaḥ |

37.4

subodhinī- tatra gatvā yācanaṃ kartavyamityāha tatra gateti, asmadvisarjitā asmatpreṣitā na tu svatantratayānyathā gamanepyaparādhaḥ syāt, svanāmnā na yācanīyaṃ, tadāhāryasya balabhadrasya mama cābhidhāṃ nāma kīrtayanto yācata |

37.5

jñāna kā poṣaka batalāyā hai |
subodhinī—tathaiva kṛtavanta ityāhetyādiṣṭā iti, bhagavadādiṣṭā nānyathā kartuṃ śaktā atastatra gatvā tathaiva te yācitavantaḥ, teṣāṃ yācane prakāramāha kṛtāñjalipuṭā iti, kṛto'ñjalipuṭo yaiḥ, agarvārthametat, daṇḍavat patitā bhuvi brāhmaṇānayācantetisambandhaḥ |

37.6

subodhinī—teṣāṃ yācanavākyānyāha bhūmidevā iti, bhūmau pratyakṣadevā brāhmaṇāḥ, śa‍ṛṇuteti śravaṇārthaṃ prārthyante, ke bhavanta ityākāṅkṣāyāmāhuḥ kṛṣṇasyādeśakāriṇa iti sadānandasya bhagavataḥ phalarūpasya vayamājñākāriṇaḥ, tathāpi kiṃ pramāṇaṃ bhagavadvākya ityākāṅkṣāyāmāhurāptān jānīteti, āptavākyaṃ śabdaḥ pramāṇaṃ, yathādṛṣṭārthavādina āptāḥ, kimucyata ityākāṅkṣāyāmāhurbhadraṃ va iti, prathamata āśiṣo yācakairvaktavyā iti, atha vā yaducyate tad bhavatāṃ bhadrameva vayaṃ ca jātyā gopā rāmeṇa balabhadreṇa ca prasthāpitāḥ, bhagavān sadānando na hi bhaktān yācane pravarttayate, yadapi bhagavatokta 'masmadvisarjitā' iti tadapi vākyatvād vedamadhye praviṣṭaṃ balabhadra eva praviśatyato rāmacoditāniti yuktam |
subodhinī-evaṃ sopapattike yācane kṛtepi te na dattavantastatra hetuśśravaṇaṃ tatrāpi heturbālakoktamiti, 'asaṃskṛtā na paribhāṣyā' iti 'na striyā na śūdreṇa sambhāṣete' ti ca, tathāpi bhagavannāmnā yācitavanta ityadāne teṣāṃ doṣa eveti manyamānaḥ śuka āhetīti, te hi bhagavadyācñāṃ śṛṇvantopi santo na śuśruvurdattacittā na jātāḥ, tatra hetavaḥ kṣudrāśā ityādipadoktāścatvāraḥ, kṣudre'lperthaṃ āśā yeṣāṃ, svargānando hi kṣudraḥ paramānandāpekṣayā, 'asyaivānandasyānyāni mātrāmupajīvantī' tiśruteḥ, sāṅgādeva vaidikakarmaṇaḥ phalāvaśyambhāvaḥ, te hyevaṃ manyante pramāṇabalaniṣṭhā bhagavān hi sarvātmakaḥ sarvatraiva vartate viśeṣeṇābhivyaktipakṣepi yajñopi bhagavān sarvasyāpi prārabdhamūrtireva santoṣaṇīyā tato yathā yajñāparādho na patati tathā vidheyamanyathā vidhiniṣedhau na syātāṃ, prāyeraṇītairdravyanirdeśaḥ kṛta 'ājyaṃ paśavaḥ puroḍāśīyā ete me yajñāthīṃ yāvad yajña upayokṣyaṃ tāvan me yajñārthaṃ śeṣād brāhmaṇā bhuñjīraṃ'nniti, ato, 'brāhmaṇa'padaśravaṇād bhagavatepi na dattavanto rūpāntaraparijñānāt, evaṃ teṣāṃ kṣudrāśā, kiñca te hi bhūrikarmāṇaḥ, yadyalpe karmaṇi tāvānapi svargaḥ syāt tathāpi na kuryusto mahatāpi yajñena yāvān svargo bhavati tāvān bhagavattennadānenāpi bhavatyadhikopi sarvayajñātmakatvāt tathāpi na kṛtavantaḥ karmatāratamyena phalatāratamyamiti nyāyādanyathā pūrṇāhutyā sarve lokāḥ siddhā iti satrārambha eva vyarthaḥ syādato yathā samānaphalānyapi nālpāni karmāṇi kriyante tathaitadapi na kṛtavanto 'na dadāti na pacata' iti vākyāccāto bhūrikarmāṇaḥ sthūla eva karmaṇyāāsaktāstat karma naṣṭaṃ bhaveditiśaṅkayā na dattavanto yato bāliśā ajñāḥ, karma hi devatāprītihetustāśca devatā ādhidaivikabhūtā bhagavati santuṣṭa eva santuṣyanti nānyathā 'torke cen madhu vindete' tinyāyena sarvaphalarūpe bhagavati sarvadevatārūpe copasthitelpasādhanenaiva parituṣyamāṇa ādarāmakṛtvā vastujñānābhāvebhivyaktyabhāvād yajñasya ca svarūpānabhijñānādanyathā mūlenādarāsambhavāt karmaṇo bahvantarāyatvāt kevalaṃ bhrāntyevameva kartavyamiti pravṛttā bāliśā eva, kiñca yathaitat sarvaṃ na jānanti tathā svadoṣamapi na jānantyanyathānyo vā bodhayet, svasya mauḍhyājñāne heturvṛddhamānina iti, vayameva trayīvṛddhā vedārthaṃ jānīma ityasadāgrahāḥ |
karane yogya nahīṃ samajhā |

37.7

subodhinī—evaṃ pūrvapīṭhikāmuktvā yācanamāhurgāścārayantāviti, gāścārayantau dharmapravartakāvavidūre nikaṭa eva sthitau rāmācyutau brahmaparamānandau vo yuṣmākamannaṃ laṣataḥ, tatra heturbubhukṣitāviti anyathā na yāceyātāṃ, na hi kaścid yācakaṃ yācate, bubhukṣitāviti bhagavadvākyāt 'kīrtayanto bhagavata' itibhagavadvacanāt, abhiprāyamajñātvā kṣudhāmeva jñātavantaḥ, abhiprāyastu tairbhagavānaiva yācata iti jñāto yathā mahān prabhuḥ sevakaṃ yācayitvā dadāti tathā brāhmaṇānyācanaṃ kṛtvā deyamiti, ata uktaṃ bubhukṣitāviti, dvijā itisambodhanamajñānād rūḍhyā vā tayo rāmakṛṣṇayoruodanaṃ yacchata kṣudhaiva pātratā nirūpitā, arthitvamapi dvitīya maṅgaṃ, anyathaikādaśyāmapi kṣudhitasyānnaṃ deyaṃ syāt, tatrāpi yadi śraddhāstikyabuddhistadā deyaṃ, etaddodane vayaṃ kṛtārthā bhaviṣyanti iti, cakārād yadyodanosti yadi vā vo yuṣmākameva na tvanyasya prasaṅgādāgataḥ, atra sarvatra vidhiniṣedhaparijñānaṃ bhavatāmeva vartata ityāhurhe dharmavittamā dharmavidāṃ madhyetiśayitāḥ |

37.8

subodhinī—nanu dīkṣitānāmannamabhojyaṃ ‘na dīkṣitavasanaṃ paridadhīta nāsya pāpaṃ kīrtayen nānnamaśnīyā’diti tatrāhṛdīkṣāyā iti, dīkṣātaḥ pūrvaṃ bhoktuṃ śakyate tato dīkṣādivaseṣu na bhoktavyaṃ paśusaṃsthādivaseṣu ca na bhoktavyaṃ, sautrāmaṇyāśca sutyehani na bhoktavyaṃ yadā surāgrahāḥ, atha vā dīkṣāyā dīkṣāmārabhya paśusaṃsthāyā anyatra paśusaṃsthāparyantaṃ na bhoktavyaṃ sautrāmaṇyāṃ ca, ‘saṃsthite vāgnīṣomīye hutāyāṃ vā vapāyā’mitivākyāt sautrāmaṇyāṃ tu surā | dhānyā'dannasya vā etacchamalaṃ yat sure'ti śamalasambandhānna bhoktavyaṃ, dravyanirdeśaḥ kṛto na vetisandehāt sa pakṣo noktaḥ, anyatraitadvyatiriktasthale dīkṣitasyāpyannamaśnan na duṣyati, hi yuktaścāyamarthaḥ, tadupapāditaṃ śrutipradarśanena |

37.10

subodhinī - teṣāmajñānaṃ sarvavastuyāthātmyanirūpaṇena prakaṭayati deśa iti, deśādaya ekādaśa dvādaśa vā kasyāpi te svarūpaṃ na jānanti, jñātvā hi karma kartavyaṃ, tatra deśā devayajanāni, kālo vasantādiḥ, pṛthagiti sarvatra bhedaḥ pṛthag dravyāṇi vā, mantra ṛgādi, tantramānupūrvī kriyāsamudāyo vā, dvijā brāhmaṇā 'bhārgavo hotā bhavatī'tyādi bhedāśca, agnayo bahudhā bhinnā āhavanīyādayaḥ, devatā agnyādayaḥ, yajamāno brāhmaṇādiḥ 'siktaretā' ityādibhedāśca, kraturyajñādhiṣṭhātrī devatā, dharmo yajñaḥ, cakārāt tadaṅgādikaṃ sarvameva, ādhyātmikabhedena vā kraturyajño dharmastajjanitamapūrvamiti |

37.11

subodhinī - nanvetat sarvaṃ brahmātmakamataḥ prakṛte kathamupālambhaḥ ? tatrāha tad brahmeti, yadetat sarvaṃ tad brahma tatrāpi paramaṃ, brahmaśabdena catvāra ucyante vedo brāhmaṇajātiśca caturmukhaḥ parabrahma ca, ato'nyavyāvṛttyarthaṃ paramaśabdaḥ, sa evārthaṃ sākṣāt, aupacārikakāryāṃśasaguṇapakṣā vyāvartitāḥ, tatopyādhikyamāha bhagavantamiti, ṣaḍguṇaiśvaryasampannaṃ puruṣottamaṃ, bhagavacchabdavācyasya prākṛtatvavyudāsāyāhādhokṣajamiti, adhokṣajaṃ jñānaṃ yasmāt, tarhya tādṛśe vastuni prakaṭe svaprakāśe kathaṃ teṣāmajñānam ? tatrāha manuṣyadṛṣṭyeti, anyathānñānādajñānaṃ yadyanyabhāvasphūrtirna syād vicāre jñānopāye ca pravṛttiḥ syāt, anyathājñāne hetumāha du prajñā iti, duṣṭā prajñā yeṣāṃ, buddhidoṣāt sarvatraiva teṣāmanyathājñānaṃ tathā prakṛtepi jātamityarthaḥ, nanvatrānyathājñānaṃ bhavituṃ nārhati samānadharmābhāvāt viṣayatvābhāvādāropāyogyatvāt svaprakāśatvād viṣayaḥ sarvathā śuddha iti kathaṃ tatrānyathābuddhiriti cet tatrāha martyātmāna iti, na hyatra teṣāṃ buddhiviṣayaṃ spṛśati kintu madhyamamevāvalambate yathā bhramadṛṣṭerbhū myādayaḥ, na hi kadācidapi bhūmyādīnāmāvartosti, atontaraiva dṛṣṭibhramaṇaṃ svādhikārādāropyate, viṣayadharmīṇāṃ hetutve rajatabhramavadanyaḥ syāt tasyāpi kālāntare syāt, ata eva te mānuṣabhāvenaiva vyāptā manuṣyā eva vayamiti manyamānā bhagavantamapi tathaiva manyante, yathā cauraḥ sarvāneva caurāj jānāti tathā mūrkhā devamapyāgataṃ svasamānameva manyante, yathā vyādhastapasvinaṃ, itaravailakṣaṇyājñānāt, tasmāt svadoṣādeva nirguṣṭe viṣayenyathāsphūrtiḥ, ata ete martyātmāna ātmānamapi martyaṃ kṛtavantaḥ paramātmanastathākaraṇe kaḥ prayāsaḥ ? ato bhagavacchāstraṃ dṛṣṭvāpi na menire nāṅgīkṛtavantaḥ |
na jānane ke kāraṇa ve jīva ko martya mānate the ||

37.12

subodhinī—tato yaj jātaṃ tadāha na te yadomiti procuriti, omityaṅgīkāre neti niṣedhe niṣedha upāyāntara eva pravṛttiḥ syāt teṣāṃ dharmeṇa vā tuṣṭā bhaveyuḥ, netyasatye satyanivṛtteḥ siddhatvāt, ato nirāśāḥ, parantapetisambodhanaṃ svādhiśraivaikaśukaṃ prati kopaniṣedhārthamāgataṃ, rājño vā, mahadbhāgyayoge hyatithirvimukho na gacchatīti tadbhāgyābhinandanārthaṃ, pratyetya vyāghuttya samāgatya kṛṣṇarāmayoḥ puratastathocuḥ |
raha jāne para bhī, siddha thī | vastu kā yathārtha jñāna ho jāne para, mauna kyoṃ raha jāte | isalie unake 'na' na kahane para bhī (niṣedha na karane para bhī) gopa loga una brāhmaṇoṃ ke ajñāna kā niścaya karake nirāśa ho gae |
karane vāle puruṣa ko sacce hī lauṭa jānā cāhie| isase gopa nirāśa hokara lauṭa gae |

37.13

subodhinī—gopānāṃ khedādikaṃ dṛṣṭvā bhagavadvaimukhye krodhaṃ ca tannivṛttyarthaṃ hāsyaṃ kṛtavān, nanu krodhaḥ kartavya ājñollaṅghanāt kathaṃ hāsyaṃ ? tatrāha jagadīśvara iti, jagataḥ sa eveśvaraḥ, tathaiva te pratibodhitāḥ, teṣāṃ pūrvakhedasya vismṛtatvāt punarāha, teṣāṃ gamanāṅgīkārārthaṃ prabodhanaṃ ca kṛtavān, laukikī gatiretādṛśī kvacit prāpyate kvacinna kvaciduttarābhāvaśca |
nivṛtti ke lie-paraṃ (krodha rūpī) śatru ko (tāpayati-santapta karane vāle ho) tapāne vāle-parantapa-sambodhana
kā niṣedha karanā hī hai| rājā parama vaiṣṇava hai, isalie gopoṃ kā nirāśa hokara loṭa jānā suna kara una

37.14

subodhinī—bhagavadvākyamāha māṃ jñāpayateti, yajñe yajamānapatnyaḥ patnya evocyante nirduṣṭatvajñāpanāya ‘tasmāt striyo nirindriyā adāyādīrapi pāpāt puṃsa upastitaraṃ vadantī’tiśruteḥ, ato nirduṣṭatvāt māṃ patnībhyo jñāpayata sasaṅkarṣaṇaṃ balabhadrasahitamāgataṃ, yācanaṃ tu na kartavyamayācitā eva dāsyantītyāha dāsyantīti, kāmaṃ yatheṣṭaṃ tad vo yuṣmabhyaṃ tasyānnadoṣo nirūpitaḥ kāmapadād vaitipadācca, dāne hetuḥ snigdhā iti, mayi tāḥ snigdhāḥ premavatyoto madāgamane jñāpite parituṣṭā eva dāsyanti yathā priyavārtāhatre dānaṃ, kiñca dhiyā punarmayyevoṣitāstāḥ saṅghāte buddhyā mapi tiṣṭhanti śeṣeṇa tatra buddhacetyupalakṣaṇaṃ jñānaśaktyāntaḥkaraṇena cātra tiṣṭhanti bāhyakriyayā dehena ca tatra, ato jñānaśaktirmayyeva tiṣṭhatīti dāsyanti |

37.15

subodhinī—te punarbālāḥ pūrvavadeva gatvā tathaiva yācitavanta ityāha gatveti, atha bhinnaprakrameṇa yena mārgeṇa yayā rītyā pūrvaṃ gatā na tatheti, patnīśālā bhinneva prāgvaṃśe sadasi yā bhavati paraṃ prāgvaṃśa eva yata āsīnā niścintāḥ suṣṭhvalaṅkṛtāśca, anena saubhāgyasahitāstā nirūpitāḥ pūrvavadeva natvā praścitā vinītāḥ santa idaṃ vakṣyamāṇamabruvan brāhmaṇasambandhānnamanaṃ satītvād vinayaḥ |

37.16

subodhinī—teṣāṃ vākyamāha dvayena, nama iti, vaidikārthaparijñānād viprapatnībhya ityuktaṃ, tatrāpyanavajñānatānivṛttyarthaṃ nibodhatetyāhuḥ, ke bhavanta ityākāṅkṣāyāmāhurito nikaṭa eva caratā paribhramatā līlākartrā kṛṣṇena sadānandena vayaṃ preṣitā iti kāryanivedanaṃ vā |
subodhinī—idānīntanaṃ baliṣṭhamiti vicārya sasāmagrīkā āgatā ityāha caturvidhamiti bhakṣyaṃ peyaṃ coṣyaṃ lehyamityanyathā bhojanaṃ na syāt, bhakṣye dantānāṃ viniyogo'nyad gauṇaṃ coṣye paritaḥsthitāṃśānāṃ lehyaṃ jihvāyāḥ peyentaḥsthitasya vaktrasyātaścaturvidhameva sarvaṃ bhojanaṃ bhavati, guṇā vyañjanāni dharmā vā, bahavo guṇā yatra, annaṃ sādhāraṇaṃ, apekṣitādapyadhikaṃ, bhājanairyeṣveva sthitaṃ na tūddhṛtya, abhisasrurabhisaraṇaṃ kṛtavatya
ābhimukhyena gamanaṃ, samudāyaśaktyā sarvathā gamanaṃ pratīyate, tatra hetuḥ priyamiti, priyaṃ prati hi sarveṣāṃ gamanaṃ, ataḥ sarvā eva, bahvīnāṃ kathamekatra gamanamekadetyāśaṅkya dṛṣṭāntena pariharan pratibandhābhāvamāha samudramiva nimnagā iti, nimnagā nadyo madhye parvatādīnāmapi pratibandhaṃ na manyante, na hi tāsāṃ devāḥ patayo bhavanti kintu samudra eva tathātrāpi, nimna eva gacchantītyuccairahaṅkāre sthitāḥ patayo nāṅgīkṛtāḥ |
19||
bhagavān ke āne ke pahale hī bhagavān ke pāsa jānā cāhatī thīṃ aura jākara yoṃ yoṃ kareṃgī-isa prakāra kā manoratha unake soce hue pahale jāne kā aṃgabhūta hai | bhagavān svayaṃ āgae-aisā samajha kara apane manoratha ko bhūlakara ākula ho gaīṃ |
hogī—aisā samajhakara hakkī bakkī ho gaīṃ |

37.17

subodhinī—prayojanamāhurgāścārayanniti, te tvanyānnaṃ na gṛhṇantyato bhagavatoktamapi strībhirdattamapyannaṃ svayaṃ na gṛhītavantaḥ kintu bhagavadarthameva yācante teṣāṃ sa eva dharma iti, doṣakīrtanaṃ tvajñānāt, gavāṃ cāraṇamāvaśyakamiti tadanurodhena tṛṇavati deśe samāgato gopālaiśca sahitaḥ, anena svāgamane sarva evāgaccherannitibādhakamuktaṃ, sarāma iti, ādarārthaṃ kāryāntarābhāvārthaṃ ca, ato vā doṣakīrtanaṃ, ato bubhukṣitasya tasya sasevakasya tasyaivānnaṃ tatra gatvā dīyatāmiti prakarṣo yathāyogyam |

37.18

subodhinī—tato yaj jātaṃ tadāha śrutvācyutamiti, 'carate'tivacanāt sopi paścādāgacchatītyuktaṃ, ata āhopāyāntamiti, upa samīpa āgacchantaṃ, pūrvaṃ tu tāstatra gatā idānīmatra bhagavān samāyāti manorathastu pūrvaśeṣa iti samāgamana itikartavyatā'nabhijñāḥ sasambhramā jātāḥ, kiñca nityaṃ taddarśanārthamutsukāḥ, ataḥ śīghramapi gantavyaṃ, kṣudhita iti sāmagryapi neyātopi sambhramaḥ, kiñca tasya bhagavataḥ kathābhirākṣiptaṃ mano yāsāṃ, yatra kvāpi sthitaṃ manastata ā samantād dūra eva kṣiptamato bhagavati gatamato manorathabāhulyāt kiṃ kartavyamiti sasambhramāḥ |

37.20

subodhinī - pratibandhābhāvamāśaṅkyāha niṣidhyamānā iti, udāsīnānāṃ bhāṣaṇaṃ niṣiddhamataḥ sambandhibhireva niṣiddhāḥ, balavad bādhakaṃ ca tat, pitarotra noktā anyathotpattivirodhaḥ syāt, upapattivirodhe tu śāstraṃ baliṣṭhaṃ, tāsāṃ caturvidhapuruṣārthāścaturbhirdeyā dharmadaḥ patirarthado bhrātābhilaṣitārthadātāro bāndhavāḥ sutā mokṣadāḥ, teṣāṃ niṣedhe tattatpuruṣārthahānistathāpi pañcamameva puruṣārthaṃ manyamānā gatā evetyāha bhagavatīti, bhagavānstu ṣaḍguṇaḥ svayaṃ caikotaḥ satapuruṣārthāstatra sidhyanti, kiñcottamaśloka iti, uttamaiḥ siddhapuruṣārthairapi ślokyateto bhaktirapyaṣṭamaḥ puruṣārthaḥ, kiñca kāmito hi puruṣārtho bhavati na tvakāmitoto dharmādīnāmapuruṣārthataiva kintu bhagavānneva puruṣārtha ityabhiprāyeṇāha dīrghaśrutadhṛtāśayā iti, dīrghakālaparyantaṃ yaḥ śruto yadvā śrutaṃ tasmin tena vā dhṛta āśrayo yābhiḥ, yathā phalaśravaṇena phale cittaṃ bhavati tathā bhagavati cittaṃ na tvanyatra, niṣedhotra vācanika ṛtvijāṃ karmavaiyagryāt, na hyānyabhāryā anyena spraṣṭuṃ śakyā yāganāśaśca syādato yajamānapatnīvyatiriktāḥ sarvā eva gatā ekarūpāśca, ṛtvijāṃ miśrapratiṣedhāt 'yūnaḥ sthavirān ve'ti, yajamānastu visadṛśopi bhavatyato gatā eva |
subodhinī--gatānāṃ samāgamanaprakāramāha yamuneti, yamunopavane vicarantaṃ striyo dadṛśuritisambandhaḥ, jalasthala krīḍāyogyabhūmiḥ sūcitā, upavane puṣpāṇi phalāni ca sarvadā bhavanti tathāvidhānyevāropyanta iti, yamunā kūretyupavana rakṣā yamabhāgābhāvaśca, gatānāmubhayaparityāge śokaḥ syāditi tannivṛttyarthamāhāśokānāṃ navapallavaimaṇḍita iti, anena śayyā api nirūpitāḥ, tādṛśe vibhāvādidyukte gopairmugdhairvṛtaṃ viśeṣeṇa haṃsagatyādinā gacchantaṃ sāgrajaṃ kriyāśaktisahitaṃ sarvato rakṣaṇasamartha dadṛśuḥ svābhilaṣitaprakāreṇa dṛṣṭavatyo yataḥ striyaḥ |

37.21

mārgīya bhajana ko hī puruṣārtha mānane vālī gaīṃ |
(tattanutatvametāvatā, - navīna śarīra (sevopayogī) kā dāna karane ke dṛṣṭānta se śrī yamunājī sāre vighnoṃ ko dūra

37.22

subodhinī-strīdṛṣṭaṃ bhagavantaṃ varṇayatyanyathā bhagavaccaritraṃ na bhavedanyopasarjanatvād varṇite tu bhagavataiva tathā kriyata iti tādṛśarūpaprākaṭyena niścīyate, śyāmamiti, ādau varṇaḥ śṛṅgārarasātmako gauro rajolūpa eva syāt taijasaśca śuklo jalaprakṛtikodhastāraso'nneva hi sarvarasātmakaṃ yogyaṃ ca kevalaṃ tad rasajanakaṃ na bhaviṣyatīti tayorapi sambandho nirūpyate, hiraṇyaparidhi danamālinamiti, suvargāmekhalaiva paridhirūpā kuṇḍalamukuṭakaṇṭhābharaṇāni ca pītāmbaraṃ kaṅkaṇāṅgadādīni ca, anena paridhisahitaḥ sahasramūrtiḥ śyāmaścandro nirūpitaḥ, vanamālā vartatesyeti, sarvapuṣpamayī sā śubhrā, anyepi sarve rasāstatra santīti jñāpayituṃ sādhanatrayamāha barhadhātupravāleti, trayāṇāmanyonyasambandhāt sarva eva rasāḥ, barhaścitra eva dhātavonekavidhāḥ śubhrādayo miśrāḥ, pravālā āraktā eva, etairapi kṛtvā naṭaveṣo yasya, kevalaṃ rasaṃ dharmisahitamapi rasaṃ dātumupasthitaḥ, kiñca līlāmapi sāmagrīrūpāṃ svayameva karotītyāhānuvratāṃse vinyastahastamitareṇa dhunānamabjamiti, līlāyāḥ prādhānyarūpārthaṃ svasya paravaśatavaṃ bodhyate, svātantrye raso gupto bhavatītyanuvratasya svasamānadharmaśīlasyāṃse skandhe hastaṃ vinyasya yugmarasaṃ khyāpayan viśvameva kamalātmakaṃ bhrāmayati sarvamevānyathā kariṣyāmīti jñāpayan nirbhayatāṃ sampādayati, paramanuvratatva evāṇumātrānyathābhāvepi naivamayaṃ rasaḥ kriyāparyavasāyīti skandha eva kṛtirnirūpitā, ubhayorekatra vyāvṛttau raso na syāditītareṇotyuktaṃ kampane makarandaḥ sravatīti rasārthameva tathākaraṇaṃ, jñānakriyayormaryādāyāḥ śāstrāṇāmaṅgānāṃ bhaktervirodhamāśaṅkya pariharati karṇotpalālakapolamukhābjahāsamiti, karṇayorutpale yelakā nālasahitakamalasthitabhramarā iva kapolayormukhe ca hāsyaṃ, yadyeti, teṣvapi hāsasambandhaḥ kapolayormukhe ca sarveṣāmeva kamalatvaṃ kapolayormukhasyaiva vā karṇayoryogasāṅgatyaṃ pravṛttinivṛttiśāstratvaṃ ca, utpalānāṃ maryādārūpatvaṃ, alakānāṃ śāstratvaṃ vidvattvaṃ vā, kapolayorbhaktyaṅgatvaṃ mukhasya bhaktitvaṃ, sarveṣāmeva sarasatvāyābjatvaṃ, tatra hāso yasyeti sarvavyāmohāt sarvavirodhaḥ parihṛto bhavati |
subodhinī - evaṃ bhagavatsvarūpamuktvā tatra tāsāṃ svarūpamāha prāya iti prācuryeṇa śrutāḥ priyatamasyābhyudayarūpā guṇāsta eva karṇapūrāḥ karṇābharaṇāni taddvārā bhagavatyantaḥ praviṣṭe yasmin nimagnamanaso jātā yathā gṛhe gaṅgāpūre samāgate gṛhaṃ nimagnaṃ bhavati, tameva bhagavantamantaḥsthitaṃ punaḥ prakārāntareṇākṣirandhrairantaḥ praveśya tāpaṃ jahuḥ, pūrvaṃ śabdātmakaḥ praviṣṭaḥ karṇadvārā, idānīmakṣidvārā rūpātmakaḥ praviśatyatothetibhinnaprakramaḥ, tena tu sāṃsārikā eva tāpāḥ parihṛtā na tvalaukikā anena tvalaukikāḥ parihriyante, tadāha tāpaṃ jahuriti, nanu tāpaḥ sarvāṅgeṣu praviṣṭaḥ kathamantaḥpraveśanamātreṇa śānta ityāśaṅkyāha suciraṃ pariramyeti, antarbahukālamāliṅgitavatyastataḥ sarvatāpaparityāgaḥ, nanūpaśāntā eva tāpā na tu naṣṭā iti cedityāśaṅkya tāstatraiva līnā iti vadan svarūpatopi tāpanāśamāha dṛṣṭāntena prājñaṃ yathābhimataya iti, prājñaṃ suṣuptisākṣiṇaṃ svātmānameva bhagavadrūpamahaṅkāravṛttayaḥ prāpya tatraiva līnā bhavantyevametā bhagavatyeva sāyujyaṃ prāptavatyaḥ paraṃ saṃskāraśeṣā ataḥ punarbahirgamanamanyathā sāyujyameva syāt, prāyagrahaṇena sarve bhagavadīyā guṇā na śrutā anyathā mohayatītijñānena mugdhā bhaveyuḥ, kiñca śruta eva na dṛṣṭaḥ kopyanubhāvaḥ, kiñca priyatamatvenaiva śruto na tu sādhanatvena, udaya iti komalā eva bhāvāḥ śrutāḥ, tepi karṇa eva pravāhatvena praviśanti na tu sarvāṅge dṛṣṭānantaryābhāvādato mana eva nimagnaṃ na tu dehādiḥ, idānīmapyetā jñānaniṣṭhā antareva satkāraṃ kṛtavatyaḥ sāyujyaṃ ca prāptavatyaḥ, jñānaṃ hi tamorūpaṃ rajolūpā bhaktiḥ sattvarūpaḥ saṅga ityataḥ suṣuptidṛṣṭāntaḥ, tāpanivṛttiḥ phalamanyathā gatatāpā netrapeyameva bhagavallāvaṇyāmṛtaṃ papuḥ, narendretisambodhanaṃ dhyānātham̐mamohārthaṃ ca |

37.23

vaisā-śṛṃgāra rasātmaka-hī bhāva vālī striyoṃ ke bhogya haiṃ | 'anena parivisahitaḥ sahasramūrtiḥ śyāmaścandro varāhādi sāre avatāroṃ ko bhagavān ke prādeśa mātra ādi dharmoṃ ke avatāra kahe haiṃ | vahāṃ mekhalā ko vāmanajī
sthita kamaloṃ para girī huī alakeṃ bhauṃre rūpa haiṃ |
huā |
artha hai| isīlie vṛttiyoṃ ke līna hone kā dṛṣṭānta kahā hai | ādara pūrvaka śrī mukha ke darśana karanā bhakti rūpa

37.24

subodhinī-tato bhagavatā yat kartavyaṃ tadāha tāstatheti, tathā pūrvoktaprakāreṇa tyaktā aihikapāralaukikāśā yābhiḥ, ātmanaḥ svasya didṛkṣayā prāptāḥ kevalaṃ bhagavān draṣṭavyaḥ, maryādāyāṃ hi tāvadeva, śruto hi bhagavān manonididhyāsitavyaśca sākṣātkartavya iti, tata tvetāsāṃ jātamato rūpaprakāravilakṣaṇaṃ vacanamāha vijñāyeti, tāsāṃ svarūpaṃ vijñāya prahasitānano bhūtvā prāha darśanānantarabhāvavyāmohārthaṃ hāsaḥ prakarṣeṇa kathanambādhitasya, nanvevaṃ kathanamayuktamiti cet tatrāhārikhaladṛgdraṣṭeti, akhiladṛśo sarvabuddhīnāṃ draṣṭā sadharmāṇoṃ dharmiṇāṃ yatra pravṛttiḥ, kevaladharmmiṇāṃ pravāhavat sarvatra gacchatāṃ dharmiṇāṃ bādhakasahitānāṃ sadharmāṇa paścādevotpannabādhavatāṃ sarvameva pravṛtti jānāti, ata etā antimapakṣanimagnā iti tathoktavān |

Linked texts (1)

Bhāgavatapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit