Kurmapurana (Ananta Gokhale) 10
Kūrmapurāṇa (Ananta Gokhale) 10
- Language
- Sanskrit
10.p1
ṣoḍaśo'dhyāyaḥ
10.p2
sūta uvāca | prajāḥ sṛjeti sandiṣṭaḥ pūrvvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā | sasarja devān gandharvvānṛṣīṃścaivāsuroragān || yadāsya sṛjataḥ pūrvvaṃ† na vyavarddhanta tāḥ prajāḥ | tadā sasarja bhūtāni maithunenaiva sarvvataḥ‡ || aśikragāṃ§ janayāmāsa vīraṇasya prajāpateḥ | sutāyāṃ dharmyayuktāyāṃ putrāṇāntu sahasrakam || teṣu putreṣu naṣṭeṣu māyayā nāradasya tu | ṣaṣṭiṃ dakṣo'sṛjatkanyā vairiṇyāṃ¶ vai prajāpatiḥ
10.p3
dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa | viṃśatsapta ca† somāya catasro'riṣṭanemaye || dve caiva bahuputrāya dve kṛśāśvāya dhīmate | dve caivāṅgirase tadvattāsāṃ vakṣye'tha vistaram || marutvatī vasuryāmī lambā bhānurarundhatī | saṅkalpā ca muhūrttā ca sādhyā viśvā ca bhāminī || dharmapatnyo daśa hyetāstāsāṃ putrānnibodhata | viśvedevāstu viśvāyāṃ sādhyā sādhyānjījanat || marutvatyāṃ marutvanto vasvāstu‡ vasavastathā§ | bhānostu bhānavāścaiva muhūrttāsu muhūrttajāḥ || lambāyāścātha ghoṣovai nāgavīthī tu yāmijā¶ | pṛthivīviṣayaṃ sarvvamarundhatyāmajāyata || saṅkalpāyāstu saṅkalpo dharmaputrā daśa smṛtāḥ | ye tvanekavasuprāṇā devā jyotiḥpurogamāḥ || vasavo'ṣṭau samākhyātāsteṣāṃ vakṣyāmi vistaram|| | āpodhruvaśca somaśca dharaścaivānalo'nilaḥ
10.p4
pratyuṣaśca prabhāsaśca vasavo'ṣṭau prakīrttitāḥ | āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śramaḥ śāntodhvanistathā || dhruvasya† putrobhagavān kālolokaprakālanaḥ | somasya bhagavānvarcā dharasya draviṇaḥ sutaḥ || manojavo‡ nalasyāsādavijñātagatistathā | kumāro hyanilasyāsītsenāpatiriti smṛtaḥ || devalo bhagavānyogī pratyūṣasyābhavatsutaḥ | viśvakarmā prabhāsasya śilpakatī prajāpatiḥ || aditirditidènustadvadariṣṭā§ surasāstathā | surabhirvinatā caiva tāmrā krodhavaśā tvirā¶ || kadrarmuniśdha dharmajñā tatputrānvai nibodhata | aṃśo dhātā bhagastvaṣṭā mitro'tha varuṇo'ryyamā || vivasvān savitā pūṣā hyaṃśumānviṣṇureva ca | tuṣitā nāma te pūrvvaṃ cākṣuṣasyāntare manoḥ || vaivasvate'ntare proktā ādityāścāditeḥ sutāḥ|| | ditiḥ putradvayaṃ lebhe kaśyapāddala garvitam
10.p5
hiraṇyakaśipuṃ jyeṣṭhaṃ hiraṇyākṣaṃ tathānujam || hiraṇyakaśipurddaityo mahābalaparākramaḥ | ārādhya tapasā devaṃ brahmāṇaṃ parameśvaram† | dṛṣṭvā lebhe varāndivyāṃstuṣṭvāsau vividhaistavaiḥ || atha tasya balāddevāḥ sarvvaeva maharṣayaḥ‡ | bādhitāstār̤itā jagmurddevadevaṃ pitāmaham || śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ śambhuṃ sarvvajaganmayam | brahmāṇaṃ lokakarttāraṃ trātāraṃ puruṣaṃ param | kūṭasthaṃ jagatāmekaṃ purāṇaṃ puruṣottamam || sa yācito devavarai§rmunibhiśca munīśvarāḥ | sarvvadevahitārthāya jagāma kamalāsanaḥ || saṃstūyamānaḥ praṇatairmunīndrairamarairapi | kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ yatrāste harirīśvaraḥ || dṛṣṭvā devaṃ jagadyoniṃ viṣṇuṃ viśvaguruṃ śivam | vavande caraṇau mūrdhnā kṛtāñjalirabhāṣata || brahmovāca | tvaṃ gatiḥ sarvvabhūtānāmananto'syakhilātmakaḥ | vyāpī sarvvāmaravapurmahāyogī sanātanaḥ
10.p6
tvamātmā sarvvabhūtānāṃ pradhānaprakṛtiḥ parā | vairāgyaiśvaryanirato vāgatīto nirañjanaḥ || tvaṅkarttā caiva bharttā ca vihantā ca suradviṣām | trātumarhasyananteśa trātāsi parameśvaraḥ || ityaṃ sa viṣṇurbhagavān brahmaṇā samprabodhitaḥ | provāconnidrapadmākṣaḥ pītavāsāḥ surāndvijāḥ† || kimarthaṃ sumahāvīryyāḥ saprajāpatikāḥ surāḥ | imaṃ deśamanuprāptāḥ kiṃ vā kāryaṃ karomi vaḥ || devā ūcuḥ | hiraṇyakaśipurnāma brahmaṇovaradarpitaḥ | bādhate bhagavandaityo devān sarvvān saharṣibhiḥ || avadhyaḥ sarvvabhūtānāṃ tvāmṛte puruṣottamam | hantumarhasi sarvveṣāṃ trātāsi‡ tvaṃ jaganmaya || śrutvā taddaivatairuktaṃ sa viṣṇurlokabhāvanaḥ | vadhāya daityamukhyasya so'sṛjatpuruṣaṃ svayam || meruparvvatavarmmāṇaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam | śaṅkhacakragadāpāṇiṃ taṃ prāha garur̤adhvajaḥ || hatvā taṃ daityarājānaṃ§ hiraṇyakaśipuṃ punaḥ
10.p7
imaṃ deśaṃ samāgantuṃ kṣipramarhasi pauruṣāt || niśamya vaiṣṇavaṃ vākyaṃ praṇamya puruṣottamam | mahāpuruṣamavyaktaṃ yayau daityamahāpuram || vimuñcan bhairavaṃ nādaṃ śaṅkhacakragadādharaḥ | āruhya garur̤aṃ devo mahāmerurivāparaḥ || ākarṇya daityapravarā mahāmegharavopamam | samaṃ ca cakrire nādaṃ tathā daityapaterbhayāt || asurā ūcuḥ | kaścidāgacchati mahān puruṣo devanoditaḥ | vimuñcan bhairavaṃ nādaṃ taṃ jānīmo janārddanam || tataḥ sahāsuravarairhiraṇyakaśipuḥ svayam | sannaddhaiḥ sāyudhaiḥ putraiḥ prahlādaiḥ†stadā yayau || dṛṣṭvā taṃ garur̤ārūr̤haṃ‡ sūryyakoṭisamaprabham | puruṣaṃ parvvatākāraṃ nārāyaṇamivāparam | dudruvuḥ kecidanyonyamūcuḥ sambhrāntalocanāḥ || ayaṃ sa devo devānāṃ goptā nārāyaṇoripuḥ | asmākamavyayo nūnaṃ tatsutovā samāgataḥ || ityuktvā śastravarṣāṇi sasṛjuḥ puruṣāya te
10.p8
sa tāni cākṣatodevo nāśayāmāsa līlayā || hiraṇyakaśipoḥ puttrā†ścatvāraḥ prathitaujasaḥ | putraṃ‡ nārāyaṇodbhūtaṃ yuyudhurmeghaniḥsvanāḥ || prahlādaścānuhlādaśca saṃhlādo hlādaeva ca || prahlādaḥ prāhiṇodbrāhmamanuhlādo'tha vaiṣṇavam | saṃhlādaścāpi kaumāramāgneyaṃ hlādaeva ca || tāni taṃ puruṣaṃ prāpya catvāryyastrāṇi vaiṣṇavam | na śekuścālituṃ§ viṣṇuṃ vāsudevaṃ yathātatham || athāsau caturaḥ puttrānmahābāhurmahābalaḥ | pragṛhya pādeṣu karaiścikṣepa ca nanāda ca || vimukteṣvatha putreṣu hiraṇyakaśipuḥ svayam | pādena tār̤ayāmāsa vegenorasi taṃ balī || sa tena pīr̤ito'tyarthaṃ garur̤ena sahānugaḥ¶ | adṛśyaḥ prayayau tūrṇaṃ yatra nārāyaṇaḥ prabhuḥ || gatvā vijñāpayāmāsa pravṛttamakhilaṃ tadā | sañcintya manasā devaḥ sarvvajñānamayo'malaḥ | narasyārddhatanuṃ kṛtvā siṃhasyārddhatanuṃ tathā
10.p9
nṛsiṃhavapuravyakto hiraṇyakaśipoḥ pure | āvirbabhūva sahasā mohayandaityadānavān || daṃṣṭrākarālo yogātmā yugāntadahanopamaḥ || samāruhyātmanaḥ śaktiṃ sarvasaṃhārakārikām | bhāti nārāyaṇo'nanto yathā madhyandine raviḥ || dṛṣṭv↠nṛsiṃhaṃ puruṣaṃ prahlādaṃ jyeṣṭhaputrakam | vadhāya prerayāmāsa narasiṃhasya so'suraḥ || imaṃ nṛsiṃhaṃ puruṣaṃ pūrvasmādūnaśaktikam‡ | sahaiva te'nujaiḥ sarvairnāśayāśu mayeritaḥ || sa tanniyogādasraḥ prahlādoviṣṇumavyayam | yuyudhe sarvayatnena narasiṃhena nirjjitaḥ || tataḥ saṃmohito daityo hiraṇyākṣastadānujaḥ | dhyātvā paśupaterastraṃ sasarja ca nanāda ca || tasya devādhidevasya viṣṇoramitatejasaḥ | na hānimakarodastvaṃ yathā devasya śūlinaḥ || dṛṣṭvā parāhataṃ tvastraṃ prahlādo bhāgyagauravāt | mene sarvvātmakaṃ devaṃ vāsudevaṃ sanātanam || santyajya sarvvaśastrāṇi sattvayuktena cetasā
10.p10
nanāma śirasā devaṃ yogināṃ hṛdayeśayam || stutvā nārāyaṇaṃ stotraiḥ ṛgyajuḥsāmasambhavaiḥ | nivārya pitaraṃ bhrātṛn hiraṇyākṣaṃ tadābravīt || ayaṃ nārāyaṇo'nantaḥ śāśvato bhagavānajaḥ | purāṇaḥ puruṣo devo mahāyogī jaganmayaḥ || ayaṃ dhātā vidhātā ca svayaṃjyotirnirañjanaḥ | pradhānaṃ puruṣaṃ tattvaṃ mūlaprakṛtiravyay↠|| īśvaraḥ sarvvabhūtānā‡mantaryāmī guṇātigaḥ | gacchadhvamenaṃ śaraṇaṃ viṣṇumavyaktamavyayam || evamukto§ sudurbuddhirhiraṇyakaśipuḥ svayam | provāca putramatyarthaṃ mohito viṣṇumāyayā || ayaṃ sarvvātmanā vadhyo nṛsiṃho'lpaparākramaḥ | samāgato'smadbhavanamidānīṃ kālacoditaḥ || vihasya pitaraṃ putro vacaḥ prāha mahāmatiḥ | mā nindasvainamīśānaṃ¶ bhūtānāmekamavyayam || kathaṃ devo mahādevaḥ śāśvataḥ kālavarjitaḥ | kālena hanyate viṣṇuḥ kālātmā kālarūpadhṛk
10.p11
tataḥ suvarṇakaśipurdurātmā kālacoditaḥ | nivārito'pi putreṇa yuyudhe harimavyayam || saṃraktanayano'nanto hiraṇyanayanāgrajam | nakhairvidārayāmāsa prahlādasyaiva paśyataḥ || hate hiraṇyakaśipau hiraṇyākṣo mahābalaḥ | visṛjya putraṃ prahlādaṃ dudruve bhayavihvalaḥ ||† anuhlādādayaḥ putrā anye ca śataśo'surāḥ | nṛsiṃhadehasambhūtaiḥ siṃhairnītā yamakṣayam‡ || tataḥ saṃhṛtya tadrūpaṃ harinārāyaṇaḥ prabhuḥ | svameva paramaṃ rūpaṃ yayau nārāyaṇādvayam || gate nārāyaṇe daityaḥ prahlādo'surasattamaḥ | abhiṣekeṇa yuktena hiraṇyākṣamayojayat || sa bādhayāmāsa surānraṇe jitvā munīnapi | labdhvābhyakaṃ mahāputraṃ tapasārādhya śaṅkaram || devāñjitvā sadevendrān kṣubdhvā§ ca dharaṇīmimām | nītvā rasātalaṃ cakre vedānvai niṣprabhāṃstathā¶ || tataḥ sabrahmakā devāḥ parimlānamukhaśriyaḥ
10.p12
gatvā vijñāpayāmāsurviṣṇave harimandiram || sa cintayitvā viśvātmā tadvadhopāyamavyayaḥ | sarvvadevamayaṃ śubhraṃ vārāhañca purā dadhe || gatvā hiraṇyanayanaṃ hatvā taṃ puruṣottamaḥ | daṃṣṭrayoddhārayāmāsa† kalpādau dharaṇīmimām || tyaktvā vārāhasaṃsthānaṃ saṃsthāpyaivaṃ suradviṣaḥ‡ | svāmeva prakṛtiṃ divyāṃ yayau viṣṇuḥ paraṃ padam || tasmin hate'mararipau prahlādo viṣṇutatparaḥ | apālayatsvakaṃ rājyaṃ bhāvaṃ tyaktvā tadāsuram || yajate§ vidhivaddevānviṣṇorārādhane rataḥ | niḥsapatnaṃ sadā rājyaṃ tasyāsīdviṣṇuvaibhavāt || tataḥ kadācidasuro brāhmaṇaṃ gṛhamāgatam | na ca sambhāṣayāmāsa¶ devānāñcaiva māyayā || sa tena tāpaso'tyarthaṃ mohitenāvamānitaḥ | śaśāpāsurarājānaṃ|| krodhasaṃraktalocanaḥ || yattadbalaṃ samāśritya brāhmaṇānavamanyase
10.p13
sā śaktirvaiṣṇavī divyā vināśante gamiṣyati || ityuktā prayayau tūrṇaṃ prahrādasya gṛhāddvijaḥ | mumoha rājyasaṃsaktaḥ so'pi śāpabalāttataḥ || bādhayāmāsa viprendrānna viveda janārddanam | piturvadhamanusmṛtya krodhaṃ cakre hariṃ prati || tayoḥ samabhavadyuddhaṃ sughoraṃ romaharṣaṇam | nārāyaṇasya devasya prahrādasyāmaradviṣaḥ || kṛtvā sa sumahadyuddhaṃ viṣṇunā tena nirjitaḥ | pūrvvasaṃskāramāhātmyātparasminpuruṣe harau | sañjātaṃ tasya vijñānaṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yayau || tataḥprabhṛti daityendro hyananyāṃ bhaktimudvahan | nārāyaṇe mahāyogamavāpa puruṣottame || hiraṇyakaśipoḥ putre yogasaṃsaktacetasi | avāpa tanmahadrājyamandhako'surapuṅgavaḥ || hiraṇyanetratanayaḥ śambhorddṛhasamudbhavaḥ | mandarasthāmumāṃ devīṃ cakame parvvatātmajām || purā dāruvane puṇye munayo gṛhamedhinaḥ | īśvarārādhanārthāya tapaśceruḥ sahasraśaḥ || tataḥ kadācinmahatī kālayogena dustarā | anāvṛṣṭiratīvogrā hyāsīdbhūtavināśinī || sametya sarvve munayo gautamaṃ tapasāṃ nidhim
10.p14
ayācanta kṣudhāviṣṭā āhāraṃ prāṇadhāraṇam || sa tebhyaḥ pradadāvannaṃ sṛṣṭaṃ bahutaraṃ budhaḥ | sarve bubhujire viprā nirviśaṅkena cetasā || gate ca dvādaśe varṣe kalpānta iva śaṅkarī | babhūva vṛṣṭirmahatī yathāpūrvamabhūjjagat† || tataḥ sarve munivarāḥ samāmantrya parasparam | maharṣiṃ gautamaṃ procurgacchāma iti vegataḥ || nivārayāmāsa ca tān kañcitkālaṃ yathāsukham | uṣitvā madgṛhe'vaśyaṃ gacchadhvamiti paṇḍitāḥ || tato māyāmayīṃ sṛṣṭvā kṛṣṇāṃ gāṃ‡ sarva eva te | samīpaṃ prāpayāmāsurgautamasya mahātmanaḥ || so'nuvīkṣya kṛpāviṣṭastasyāḥ saṃrakṣaṇotsukaḥ | goṣṭhe tāṃ bandhayāmāsa spṛṣṭamātrā mamāra sā || sa śokenābhisantaptaḥ kāryākāryaṃ mahāmuniḥ | na paśyati sma sahasā tamṛṣiṃ munayo'bruvan || govadhyeyaṃ§ dvijaśreṣṭha yāvattāva śarīragā | tāvatte'nnaṃ na bhoktavyaṃ gacchāmo vayameva hi
10.p15
tenāto'numatāḥ santo devadāruvanaṃ śubham | jagmuḥ pāpavaśannītv↠tapaścattuṃ yathā purā || sa teṣāṃ māyayā jātāṃ gāvadhyāṃ gautamomuniḥ | kenāpi hetunā jñātvā śaśāpātīvakoṣataḥ‡ || bhaviṣyanti trayīvāhyā mahāpātakibhiḥ samāḥ | bahuśaste tathā śāpājjāyamānāḥ punaḥ punaḥ || sarvve saṃprāpya deveśaṃ śaṅkaraṃ viṣṇumavyayam | astuvan laukikaiḥ stotrairucchiṣṭā iva sarvvagau§ || devadevau mahādevau bhaktānāmarttināśanau | kāmavṛttyā mahāyogau pāpānnastrātumarhataḥ || tadā pārśvasthitaṃ viṣṇuṃ saṃprekṣya vṛṣabhadhvajaḥ | kimeteṣāṃ bhavetkāryyaṃ prāha puṇyaiṣiṇāmiti || tataḥ sa bhagavānviṣṇuḥ śaraṇyo bhaktavatsalaḥ | gopatiṃ prāha viprendrānavalokya praṇatān hariḥ¶ || na vedavāhye puruṣe puṇyaleśo'pi śaṅkara | saṅgacchate mahādeva dharmo vedādvinirbabhau
10.p16
tathāpi bhakta vātsalyādracitavyā maheśvara | asmābhiḥ sarvva evaite gantāro narakānapi || tasmāddhi† vedavāhyānāṃ rakṣaṇārthāya pāpinām | vimohanāya śāstrāṇi kariṣyāmo‡ vṛṣadhvaja || evaṃ sambodhito rudro mādhavena murāriṇā | cakāra mohaśāstrāṇi keśavo'pi śiveritaḥ || kāpālaṃ nākulaṃ§ vāmaṃ bhairavaṃ pūrvvapaścimam | pañcarātraṃ pāśupataṃ tathānyāni sahasraśaḥ | sṛṣṭvā tānāha¶ nirvvedāḥ kurvvāṇāḥ śāstracoditam | patanto narake ghore bahan kalpān punaḥ punaḥ || jāyanto mānuṣe loke kṣīṇapāpacayāstataḥ | īśvarārādhanabalāṅgacchadhvaṃ sukṛtāṅgatim || varttadhvaṃ matprasādena nānyathā niṣkṛtirhi vaḥ || evamīśvaraviṣṇubhyāṃ coditāste maharṣayaḥ | ādeśaṃ pratyapadyanta śivasyāsuravidviṣaḥ || cakruste'nyāni śāstrāṇi tatra tatra ratāḥ punaḥ
10.p17
śiṣyānadhyāpayāmāsurdarśayitvā phalāni ca || mohāpasadanaṃ lokamavatīryya mahītale | cakāra śaṅkaro bhikṣāṃ hitāyaiṣāṃ dvijaiḥ saha | kapālamālābharaṇaḥ pretabhasmāvaguṇṭhitaḥ | vimohayam̐llokamimaṃ jaṭāmaṇḍalamaṇḍitaḥ || nikṣipya pārvvatīndevīṃ viṣṇāvamitatejasi | niyojya bhagavānrudro bhairavaṃ duṣṭanigrahe | dattvā nārāyaṇe devyānandanaṃ† kulanandanam || saṃsthāpya tatra ca gaṇāndevānindrapurogamān || prasthite ca mahādeve viṣṇurviśvatanuḥ svayam | strīrūpadhārī niyataṃ sevate sma maheśvarīm || brahmā hutāśanaḥ śakro yamo'nye surapuṃgavāḥ | siṣevire mahādevīṃ strīrūpaṃ śobhanaṅgatāḥ || nandīśvaraśca bhagavān śambhoratyantavallabhaḥ | dvāradeśe gaṇādhyakṣo yathāpūrvvamatiṣṭhata || etasminnantare daityo hyandhakonāma durmatiḥ | āharttukāmo girijāmājagāmātha mandaram || samprāptamandhakaṃ dṛṣṭvā śaṅkaraḥ kālabhairavaḥ‡ | nyaṣedhayadameyātmā kālarūpadharo haraḥ
10.p18
tayoḥ samabhavadyuddhaṃ sughoraṃ romaharṣaṇam | śūleneārasi tandaityamājaghāna vṛṣadhvajaḥ || tataḥ sahasraśo daityāḥ saṃhastāndhakasaṅgitāḥ | nandīśvarādayo† daityairandhakairabhinirjitāḥ || ghaṇṭākarṇo meghanādaścaṇḍiścaṇḍatāpanaḥ | vināyako meghavāhaḥ somanandī ca vaidyutaḥ‡ | sarve'ndhakandaityavaraṃ samprāpyātibalānvitāḥ | yuyudhuḥ śūlaśaktyṛṣṭigirikūṭaparaśvadhaiḥ || bhrāmayitvā tu hastābhyāṃ gṛhītvā caraṇadvaye | daityendreṇātibalinā kṣiptāste śatayojanam || tato'ndhakanisṛṣṭā ye§ śataśo'tha sahasraśaḥ | kālasūryapratīkāśā bhairavañcābhidudruvuḥ¶ || hā heti|| śabdaḥ sumahān babhūvātibhayaṅkaraḥ | yuyudhe bhairavo devaḥ śūlamādāya bhairavam†† || dṛṣṭrāndhakānāṃ subalaṃ durjayannirjite| haraḥ
10.p19
jagāma śaraṇandeivaṃ vāsudevamajaṃ vibhum || so'sṛjadbhagavānviṣṇurdevīnāṃ śatamuttamam | devīpārśvasthito devo vināśāya suradviṣām || tadāndhakasaharuntu devībhiryamasādanam | nītaṃ keśavamāhātmyāllīlayaiva raṇājire || dṛṣṭvā parāhataṃ sainyamandhako'pi mahāsuraḥ | parāṅmukho raṇāttasmātpalāyata mahājavaḥ || tataḥ krīr̤āṃ mahādevaḥ kṛtvā dvādaśavārṣikīm | hitāya bhaktalokānāmājagāmātha mandaram† || samprāptamīśvaraṃ jñātvā sarvaeva gaṇeśvarāḥ | samāgasyopatiṣṭhanta bhānumantamiva dvijāḥ || praviśya bhavanaṃ‡ puṇyamayuktānāṃ durāsadam | dadarśa nandinandevaṃ bhairavaṃ keśavaṃ śivaḥ || praṇāmapravaṇaṃ devaṃ so'nugṛhyātha nandinam | prītyainaṃ pūrvamīśānaḥ§ keśavaṃ pariṣaṣvaje || dṛṣṭvā devī mahādevaṃ prītivisphāritekṣaṇām
10.p20
praṇataḥ śirasā tasyāḥ† pādayorīśvarasya ca || nyavedayajjayantasmai śaṅkarāyātha śaṅkaraḥ | bhairavo viṣṇumāhātmyamapratītaḥ‡ pārśvago'bhavat || śrutvā taṃ vijayaṃ śambhurvikramaṅkeśavasya ca | samāste bhagavānīśo devyā saha varāsane || tato devagaṇāḥ sarve marīcipramukhā dvijāḥ | ājagmurmandarandraṣṭuṃ devadevaṃ trilocanam || yena tadvijitaṃ pūrvvandevīnāṃ śatamuttamam | samāgatandaityasainyamīśadarśanakāṅkṣayā§ || dṛṣṭvā varāsanāsīnandevyā candravibhūṣaṇam | praṇemurādarāddevyo gāyanti smātilālasāḥ || praṇemurgirijāṃ devīṃ vāmapārśve pinākinaḥ | devāsanagatāndevīṃ nārāyaṇamanomayīm || dṛṣṭvā siṃhāsanārsānandevyā nārāyaṇaṃ tathā | praṇamya devamīśānaṃ pṛṣṭavatyo varāṅganāḥ || kanyā ūcuḥ | kastvaṃ vibhrājase kāntyā keyambālā raviprabhā
10.p21
ko nvayambhāti vapuṣā paṅkajāyatalocanaḥ || niśamya tāsāṃ vacanaṃ vṛṣendvaravāhanaḥ | vyājahāra mahāyogī bhūtādhipatiravyayaḥ || ayanrārāyaṇo gaurī jaganmātā sanātanaḥ | vibhajya saṃsthito devaḥ svātmānaṃ bahudheśvaraḥ || na me viduḥ paratattvaṃ devyāśca† na maharṣayaḥ | eko'yaṃ vedaviśvātm⇠bhavānī viṣṇureva ca || ahaṃ hi nispṛhaḥ śāntaḥ kevalòniṣparigrahaḥ | māmeva keśavaṃ prāhurlakṣmīṃ devīmathāmbikām || eṣa dhātā vidhātā ca kāraṇaṃ kāryameva ca | karttā kārayitā viṣṇurbhuktimuktiphalapradaḥ || bhoktā pumānaprameyaḥ saṃharttā kālarupadhṛk | sraṣṭā pātā§ vāsudevo viśvātmā viśvatomukhaḥ || kūṭastho hyakṣaro vyāpī yogī nārāyaṇo'vyayaḥ¶ | tārakaḥ puruṣo hyātmā kevalaṃ paramaṃ padam || saiṣā māheśvarī gaurī mama śaktirnirañjanā | śāntā satyā sadānandā parampadamiti śrutiḥ
10.p22
asyāḥ sarvamidañjātamatraiva layameṣyati | eṣaiva sarvabhūtānāṅgatīnāmuttamā gatiḥ || tayāhaṃ saṅgato devyā kevalau niṣkalaḥ paraḥ | paśyābhyaśeṣamevāhaṃ paramātmānamavyayam || tasmādanādimadvaitaṃ viṣṇumātmānamīśvaram | ekameva vijānītha tato yāsyatha nirvṛtim || manyante viṣṇumavyaktamātmānaṃ śraddhayānvitāḥ | ye bhinnadṛṣṭyā ceśānaṃ pūjayanto na me priyāḥ || dviṣanti ye jagatsūtiṃ mohitā rauravādiṣu | pacyamānā na mucyante kalpakoṭiśatairapi || tasmādaśeṣabhūtānāṃ rakṣakoviṣṇuravyayaḥ | yathāvadiha vijñāya dhyeyaḥ sarvāpadi prabhuḥ || śrutvā bhagavatovākyaṃ devāḥ sarve gaṇeśvarāḥ† | nemurnārāyaṇaṃ devandevīṃ ca himaśailajām || prārthayāmāsurīśāne bhaktiṃ bhaktajanapriye | bhavānīpādayugale nārāyaṇapadāmbuje || tato nārāyaṇadevaṅgeśā mātaro'pi ca | na paśyanti jagatsūtintadadbhutamivābhavat || tadantare mahādaityo hyandhakomanmathāndhakaḥ | mohito girijāndevīmāharttuṅgirimāyayau
10.p23
athānantavapuḥ śrīmānyogī nārāyaṇo'malaḥ | tatraivāvirabhūddetyairyudvāya puruṣottamaḥ || kṛtvāya pārśve bhagavantamīśo yuddhāya viṣṇuṅgaṇadevamukhyaiḥ | śilādaputreṇa ca mātṛkābhiḥ sakālarudro'pi jagāma devaḥ || triśūlamādāya kṛśāmukalpaṃ sa devadevaḥ prayayau purastāt | tamanvayuste gaṇarājavaryārjagāma devo'pi sahasrabāhuḥ || rarāja madhye bhagavān surāṇāṃ vivāhane vārijaparttavakṣaḥ | tadā sumeroḥ śikharādhirūr̤hastrilokadṛṣṭirbhagavānivārkaḥ || jayannanādirbhagavānameyo haraḥ† sahasrākṣatirāvirāsīt | triśūlapāṇirgagane sughoṣaḥ papāta devopari puṣpavṛṣṭiḥ || samāgataṃ vīkṣya gaṇeśvararājaṃ samāvṛtaṃ daityaripuṃ gaṇeśaiḥ
10.p24
yuyodha śakroṇa samātṛkābhirgaṇairaśeṣairamarapradhānaiḥ || vijitya sarvvānapi bāhuvīryyāt sa saṃyuge śambhuranantadhāmā | samāyayau yatra sakālarudrovimānamāruhya vihīnamattvaḥ || dṛṣṭrāndhakaṃ samāyāntaṃ bhagavān garur̤adhvajaḥ | vyājahāra mahādevaṃ bhairavaṃ bhūtibhūṣaṇam || hantumarhasi daityeśamandhakaṃ lokakaṇṭakam | tvāmṛte bhagavān śakto hantā nānyo'sya vidyate || tvaṃ harttā sarvvalokānāṃ kālātmā hyaiśvarī tanuḥ | stūyate vividhairmantrairvedavidbhirvicakṣaṇaiḥ || sa vāsudevasya vaco niśamya bhagavān haraḥ | nirīkṣya viṣṇuṃ hanane daityendrasya matindadhau || jagāma devatānīkaṅkaṇānāṃ harṣavarddhanam† | stuvanti bhairavandevamantarīkṣacarā janāḥ || jayānanta mahādeva kālamūrtte sanātana | tvamagniḥ sarvvabhāvānāmantastiṣṭhasi sarvvagaḥ‡
10.p25
tvamantako lokakarttā tvandhātā hariravyayaḥ | tvaṃ brahmā tvaṃ mahādevastvandhāma paramaṃ padam || oṃkāramūrttiryogātm↠trayīnetrastrilocanaḥ | mahāvibhūtirviśveśo‡ jayānantajagatpate§ || tataḥ kālāgnirudro'sau gṛhītvāndhakamīśvaraḥ | triśūlāgreṣu vinyasya prananartta satāṅgatiḥ || dṛṣṭrāndhakandevāṇāḥ śūlaprotaṃ pitāmahaḥ | praṇemurīśvaraṃ devaṃ bhairavambhavamocanam || astuvanmunayaḥ siddhā jagurgandharvvakinnarāḥ | antarikṣe'psaraḥsaṅghā¶ nṛtyānti sma manoharāḥ || saṃsthāpito'tha śūlāgre so'ndhako dagdhakilbiṣaḥ | utpannākhilavijñānastuṣṭāva parameśvaram
10.p26
namāmi mūrddhā bhagavantamekaṃ samāhito'yaṃ vidurīśantattvam | purātanaṃ puṇyamanantarūpaṃ
10.p27
kālaṃ kaviṃ yogaviyogahetum || daṃṣṭrākarālaṃ divi nṛtyamānaṃ hutāśavaktvaṃ jvalanārkarūpam | sahasrapādākṣiśirobhiyuktaṃ bhavantamekaṃ praṇamāmi rudram || jayādidevāmarapūjitāṅghre vibhāgahīnāmalatattvarūpa | tvamagnireko bahudhābhipūjyo vāhyādibhedairakhilātmarūpaḥ || tvāmekamāhuḥ puruṣaṃ purāṇamādityavarṇaṃntamasaḥ parastāt | tvaṃ paśyasīdaṃ paripāsyajasraṃ tvamantako yogiga ṇānujuṣṭaḥ† || eko'ntarātmā bahudhā niviṣṭo deheṣu dehādiviśeṣahīnaḥ‡ | tvamātmatattvaṃ paramātmaśabdaṃ§ bhavantamāhuḥ śivameva kecit || tvamakṣaraṃ brahma paraṃ pavitra-
10.p28
mānandarūpaṃ praṇavābhidhānam | tvamīśvaro vedavidāṃ prasiddhaḥ svāyambhuvo'śeṣaviśeṣahīnaḥ || tvamindrarūpo varuṇo'gnirūpo haṃsaḥ prāṇo mṛtyuranto'si yajñaḥ† | prajāpatirbhagavānekarūpo‡ nīlagrīvaḥ stūyase vedavidbhiḥ || nārāyaṇastvaṃ jagatāmanādiḥ§ pitāmahastvaṃ prapitāmahaśca | vedāntaguhyopaniṣatsu gītaḥ sadāśivastvaṃ parameśvaro'si || namaḥ parasmai tamasā parastātparātmane¶ pañcanavāntarāya|| | citratyatītāya nirañjanāya sahasraśaktyāsanasaṃsthitāya
10.p29
trimūrttaye'nantapadātmamūrtte jagannivāsāya jaganmayāya | namo janānāṃ hṛdi saṃsthitāya phaṇīndrahārāya namo'stu tubhyam || munīndrasiddhārccitapādapadma aiśvaryyadhamrmmāsanasaṃsthitāya | namaḥ parāntāya bhavodbhavāya sahasracandrārkasahasramūrtte† || namo'stu somāya sumadhyamāya namo'stu devāya‡ hiraṇyabāho | namo'gnicandrārkavilocanāya§ namo'mbikāyāḥ pataye mṛḍāya|| || namo'stu guhyāya guhāntarāya vedāntavijñānaviniścitāya | trikālahīnāmaladhāmadhāmne namo maheśāya namaḥ śivāya
10.p30
evaṃ stutaḥ sa bhagavān śūlāgrādavatāryya tam| tuṣṭaḥ provāca hastābhyāṃ spṛṣṭvā ca parameśvaraḥ|| prīto'haṃ sarvvathā daitya stavenānena sāmpratam| samprāpya gāṇapatyaṃ me sannidhāne sadā vasa†|| arogaśchinnasandeho devairapi supūjitaḥ| nandīśvarasyānucaraḥ sarvvaduḥkhavivarjitaḥ|| evaṃ vyāhṛtamātre tu devadevena devatāḥ| gaṇeśvaraṃ mahādaityamandhakaṃ devasannidhau| sahasrasūryyasaṅkāśaṃ trinetraṃ candracihnitam| nīlakaṇṭhaṃ jaṭāmauliṃ śūlāsaktaṃ mahākaram| dṛṣṭvā tantuṣṭuvurdaityamāścaryyaṃ paramasratāḥ| uvāca bhagavānviṣṇurdevadevaṃ smayanniva|| sthāne tava mahādeva prabhāvaḥ puruṣo mahān| nekṣate jñātijān‡ doṣān gṛhṇāti ca guṇānapi|| itīrito'tha bhairavo gaṇeśadevapuṅgavaḥ§| sakeśavaḥ sahānuko jagāma śaṅkarāntikam|| nirīkṣya devamāgataṃ sa śaṅkaraḥ sahānukam| samādhavaṃ samātṛkaṃ jagāma nirvṛtiṃ haraḥ
10.p31
pragṛhya pāṇineśvaro hiraṇyalocanātmajam | jagāma yatra śailajā vimānamīśavallabhā || vilokya sā samāgataṃ patimbhavārttihāriṇam | uvāca† sāntvakaṃ sukhaṃ prasādamandhakamprati || athāndhako maheśvarīṃ dadarśa devapārśvagām | papāta daṇḍavat kṣitau nanāma pādapadmayoḥ || namāmi devavallabhāmanādimadrijāmimām | yataḥ pradhānapūruṣau nihanti yākhilañjagat || vibhāti yā śivāsane śivena sākamavyayā | hiraṇmaye'tinirmale namāmi tāṃ himādrijām‡ || yadantarākhilañjagajjaganti yānti saṅkṣayam | namāmi yatra tāmumāmaśeṣadoṣavarjitām§ || na jāyate na hīyate na varddhate ca tāmumām | namāmi tāṃ guṇātigāṅgirīśaputrikāmimām || kṣamasva devi śailaje kṛtaṃ mayā vimohitam | surāsurairnamaskṛtāṃ¶ namāmi te padāmbujam || itthaṃ bhagavatī devī bhaktinamreṇa pārvvatī
10.p32
saṃstutā daityapatinā putratve jagṛhe'ndhakam || tataḥ sa mātṛbhiḥ sārddhaṃ bhairavo rudrasambhavaḥ | jagāma tvājñayā śambhoḥ pātālaṃ parameśvaraḥ || yatra sā tāmasī viṣṇormūrttiḥ saṃhārakārikā | samāste hariravyakto nṛsiṃhākṛtirīśvaraḥ || tato'nantākṛtiḥ śambhuḥ śeṣeṇāpi supūjitaḥ | kālāgnirudro bhagavān yuyojātmānamātmani || yuñjatastasya devasya sarvvā evātha mātaraḥ | bubhukṣitā mahādevaṃ praṇamyāhustrilocanam || mātara ūcuḥ | bubhukṣitā mahādeva tvamanujñātumarhasi | trailokyaṃ bhakṣayiṣyāmo nānyathā tṛptirasti naḥ || etāvaduktvā vacanaṃ mātaro viṣṇusambhavāḥ | bhakṣayāñcakrire sarvvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || tataḥ sa bhairavo devo nṛsiṃhavapuṣaṃ harim | dadhyau nārāyaṇandevaṃ† praṇamya ca kṛtāñjaliḥ || umeśacintitaṃ jñātvā kṣaṇātprādurabhūddhariḥ | vijñāpayāmāsa ca taṃ bhakṣayantīha mātaraḥ
10.p33
nivārayāśu trailokyaṃ tvadīyā bhagavanniti || saṃsmṛtā viṣṇunā devyo nṛsiṃhavapuṣā punaḥ | upatasthurmahādevaṃ narasiṃhākṛtiṃ tataḥ† || samprāpya sannidhiṃ viṣṇoḥ sarvvāḥ saṃhārakārikāḥ | pradaduḥ śambhave śaktiṃ bhairavāyātitejase || apaśyaṃstā jagatsūtiṃ nṛsiṃhamatibhairavam | kṣaṇādekatvamāpannaṃ śeṣāścittyāpi mātaraḥ || vyājahāra hṛṣīkeśo ye bhaktāḥ śūlapāṇaye | ye ca māṃ‡ saṃsmarantīha pālanīyāḥ prayatnataḥ || mamaiva mūrttiratulā sarvvasaṃhārakārikā | maheśvarāṅgasambhūtā§ bhuktimuktipradāyinī || ananto bhagavān kālo dvidhāvasthā mamaiva tu¶ | tāmasī rājasī mūrttirdevadevaścaturmukhaḥ || so'haṃ|| devo durādharṣaḥ kālo lokaprakālanaḥ | bhakṣayiṣyāmi kalpānte raudreṇa nikhilaṃ jagat
10.p34
yā sā vimohinī mūrttirmama nārāyaṇāhvayā | sattvodriktā jagatsarvvaṃ† saṃsthāpayati nityadā || sa viṣṇuḥ paramaṃ brahma‡ paramātmā parā gatiḥ | mūlaprakṛtiravyaktā sadānandeti kathyate || ityevaṃ bodhitā devyo viṣṇunā viṣṇumātaraḥ | prapedire mahādevaṃ tameva śaraṇaṃ param§ || etadvaḥ kathitaṃ sarvvaṃ mayāndhakaniṣūdanam¶ | māhātmyaṃ devadevasya bhairavasyāmitaujasaḥ
10.p35
iti śrīkūrmmapurāṇe rājavaṃśānukīrttane ṣor̤aśo'dhyāyaḥ saptadaśo'dhyāyaḥ
Linked texts (18)
- Kūrmapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Saurapurāṇa — Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brāhmī Saṃhitā — Sanskrit
- Brahmisamhita (gurumandalseries1962) — Sanskrit
- Tantrādhikāranirṇaya — Bhaṭṭoji Dīkṣita 1547, Sanskrit
- Tantrādhikṛtātininirṇaya — Sanskrit
- Tantrādhikārinirṇaya — Bhaṭṭoji Dīkṣita, Sanskrit
- Puruṣārthasudhānidhi — Sāyaṇācārya, Sanskrit
- Matsya — Sanskrit
- Liṅga — Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar 1500, Sanskrit