Sharadatilaka 2
Padārthādarśa 2
- Language
- Sanskrit
2.1
atha dvitīyaḥ paṭalaḥ
2.2
tato vyaktiṃ pravakṣyāmi varṇānāṃ vadane nṝṇām |
preritā marutā nityaṃ suṣumṇārandhranirgatāḥ || 1 ||
2.3
kaṇṭhādikaraṇairvarṇāḥ kramādāvirbhavanti te |
eṣu svarāḥ smṛtāḥ saumyāḥ sparśāḥ saurāḥ śubhodayāḥ || 2 ||
2.4
āgneyā vyāpakāḥ sarve somasūryāgnidevatāḥ |
svarāḥ ṣoḍaśa vikhyātāḥ sparśāste pañcaviṃśatiḥ || 3 ||
2.5
evamarthasṛṣṭiṃ śabdasṛṣṭiñca madhyamāntāmabhidhāya uktānuvādapūrvakaṃ vaikharīsṛṣṭiṃ vaktuṃ
pratijānīte tata iti |
preritā maruteti |
marutā kramāt preritāḥ paśyantīsthānaṃ prāpitāḥ utpattyunmukhīkṛtā iti yāvat |
ataeva suṣumṇārandhranirgatā varṇāḥ kaṇṭhādi- karaṇaiḥ kramādāvirbhavanti iti sambandhaḥ |
suṣumṇārandhrāṇyanāhataviśuddhayoḥ |
ekadoccāraṇābhāvāt kramādityuktam |
taduktaṃ bhagavatā bharttṛhariṇā----
ātmā buddhyā sametyārthānmano yuṅkte vivakṣayā |
manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam |
mārutastūrasi caran mandraṃ janayati svaram || iti |
kaṇṭhādītyādiśabdena tālvādiparigrahaḥ |
taduktam----
aṣṭau sthānāni varṇānāmuraḥkaṇṭhaśirastathā |
jihvāmūlañca dantāśca nāsikauṣṭhañca tālu ca || (vā0 iti |
yat sarvavarṇānāṃ somasūryāgnirūpatvamuktaṃ tasyaivāgre prayogārtham aṣṭatriṃśa- tkalādivyavahārāya ca
vyavasthayā traividhyamāha eṣviti |
eṣu varṇeṣu svarāḥ akārādivisargāntāḥ sparśāḥ kakārādimakārāntāḥ vyāpakāḥ yakārādikṣakārāntāḥ|
śubhodayāḥ sarve evaṃ somasūryāgnidevatāḥ |
tatra svarāṇāmudayamanantarameva vakṣyati |
anyeṣāmudayastu antimapaṭale vakṣyamāṇabhūtodayeneti jñeyam |
" bhūtakalābhistadudayaḥ " iti ācāryekteḥ |
tadatraiva bhūtavarṇakathanena sūcayiṣyati " vinā svaraiḥ " (śā0 2.8) iti vakṣyamāṇaprakāreṇa |
svarādayaḥ kiyanta ityapekṣāyāmāha svarā iti |
vikhyātāḥ viśeṣeṇa khyātāḥ svatantrā ityarthaḥ |
yadāhuḥ---- " teṣu svarāḥ svatantrāḥ syuḥ " iti || 1-3 ||
tattvātmānaḥ smṛtāḥ sparśā makāraḥ puruṣo yataḥ |
vyāpakā daśa te kāmadhanadharmapradāyinaḥ || 4 ||
2.6
tattvātmāna iti |
prakṛtyādicatuvīṃśatitattvamayā iti svarūpakathanam |
nanu teṣāṃ pañcaviṃśatisaṃkhyakatvāt kathaṃ catuvīṃśatitattvamayatvamata āha makāraḥ puruṣo yata iti|
yataḥ kāraṇānmakāraḥ puruṣaḥ paramātmā ca viśvarūpa ityarthaḥ |
bhādayaḥ prakṛti- buddhyāhaṅkāramanāṃsi tanmātrāḥ śrotravāgākāśādayaḥ itarā varṇāḥ |
idañca śaktitattvādi- nyāseṣūpayogītyuktaṃ dvidvivarṇakramoktadvādaśasūryakalāsu antyatyāga ityapi sūcitam |
evaṃ te catuvīṃśatitattvamayāḥ |
" antya ātmā raviḥ smṛtaḥ " ityācāryekteḥ |
ata eva sarvabījeṣu bindurūpamakārayogāt puruṣaikyaṃ teṣāmiti mantavyam |
makārasya bindu- rūpatvāt " binduḥ pumān raviḥ proktaḥ " iti vakṣyamāṇatvācca |
svāvayaveṣu kakārādiṣu anugatatvāt sūryarūpabindvātmanā makāreṇa spṛśyamānatvāt sparśāḥ ataeva saurāḥ |
yadvā evaṃ yojanā |
makāraḥ puruṣaḥ anye sparśāstattvātmānaḥ |
yata ityagrimena sambadhyate |
yataḥ yakārāddaśa vyāpakāḥ |
eṣāṃ doṣadūṣyeṣu varttamānatvād vyāpakatvam |
tatrāgnīnāmapi sattvādāgneyā ityapi nṛsiṃhākhyakālāgnirūpakṣakārāntatvena vā āgneyā ityapi draṣṭavyam |
te kāmadhanadharmapradā iti krameṇa trayāṇāṃ phalam |
ataevāgre " kāmadāyinyaḥ svarajāḥ " ityādi vakṣyati || 4 ||
2.7
hrasvaḥ svareṣu pūrvektaḥ paro dīrghaḥ kramādime |
śivaśaktimayāstesyubīndusargāvasānikāḥ || 5 ||
2.8
svarāṇāmeva pṛthagvyaktiṃ darśayan teṣāmaṣṭamūttītacchaktivācakatvāya agre vyavahārāya ca
prakāradvayamāha hrasva iti |
ekāraukārayoḥ dīrghatve'pyatra pāribhāṣikaṃ hrasvatvam |
ime hrasvadīrghāḥ kramāt śivaśaktimayāḥ |
hrasvāḥ a i u ṛ ḹ e au ete śivamayāḥ puṃrūpāśca ityarthaḥ |
bindusargāvajapāyāṃ puruṣaprakṛtirūpau pṛthagbhūtāvetā- viti vivakṣannāha te syuḥ bindusargāvasānikā iti |
te hrasvāḥ ante binduyuktāḥ dīrghā ante visargayuktāḥ hrasveṣu binduraṣṭamo dīrgheṣu visarge'ṣṭama ityarthaḥ || 5 ||
2.9
binduḥ pumān raviḥ proktaḥ sargaḥ śaktirniśākaraḥ |
svarāṇāṃ madhyamaṃ yacca taccatuṣkaṃ napuṃsakam || 6 ||
2.10
ata evāha binduḥ pumāniti |
niśākara ityuktiritarasvarāṇāṃ tatkalārūpa- tithyātmakatvāt |
śaśirūpaṃ visarjanīyaṃ svakīyaṣoḍaśasaṃkhyāpūttīkāraṇatayā |
svarante kathayantīti svarāḥ ataeva saumyāḥ |
ayameva pakṣo granthakṛdabhimataḥ |
yato mātṛkā- ṣaḍaṅgakathanādyavasare aklībahrasvadīrghāntargataiḥ ṣavargakaiḥ kramāt ityādivyavahāra- darśanāt |
kaścittu svareṣu pūrvektaḥ a i u ṛ ḷ ekamātro hrasvaḥ, pare ā ī ū ṝ ḹ e e o au bindusargāvasānikāḥ
saṃyogaparaśca dīrgha iti manyate sa kevalaṃ namasya eva |
napuṃsakamiti napuṃsakatvaṃ dharmaḥ sa eṣāmastīti |
arśaāditvādac || 6 ||
2.11
piṅgalāyāṃ sthitā hrasvā iḍāyāṃ saṅgatā pare |
suṣumṇāmadhyagā jñeyāścatvāro ye napuṃsakāḥ || 7 ||
2.12
svarāṇāmudayamāha piṅgalāyāmiti |
hrasvāḥ a i u e o |
pare dīrghāḥ ā ī ū e au bindusargayoḥ ravirniśākara ityanenaivodayasyoktatvāt |
etatprayojanamuktaṃ gautamena----
ṣaṭsvarodayaje karma prathitaṃ māraṇādikam |
phaladaṃ krūrakarmāśu hrasvai rdīrghedaye'nyathā || iti |
suṣumṇeti |
tatra prakāraḥ uttarabhāgāddakṣiṇabhāgapraveśārambhasamaye kañcitkāla- mubhayatra vahati dehavāyuḥ |
sa dakṣiṇāyanaprārambhasamayaḥ |
tadā ṛ ḷ kārātmakaṃ hrasvadvandvamudeti |
evaṃ dakṣiṇāduttarabhāgapraveśaprārambhasamaye kañcitkālamubhayatra vahati dehavāyuḥ |
sa uttarāyaṇasaṃkramakālaḥ |
tadā ṝḹ dīrghadvandvamudeti |
yat prayogasāre----
svaraṃ saptamamārabhya catvāro ye napuṃsakāḥ |
te suṣumṇāśrite prāṇe prodyantyayanasaṃkrame || iti |
anye tvanyathā manyante hrasvāḥ a i u ṛ ḷ pare dīrghāḥ ā ī ū ṝ ḹ iti|
taduktaṃ prayogasāre----
dakṣiṇastho yadā prāṇastadā syāddakṣiṇāyanam |
pañcabhūtātmakāstatra hrasvāḥ pañcodayanti te ||
vāmāśrito yadā prāṇastadā syāduttarāyaṇam |
pañcabhūtāstadā dīrghāstatrodyanti pṛthak pṛthak || iti |
anyatrāpi---- prāṇe dakṣiṇanāḍīsthe parā caiva tu recikā |
indhikākhyā ca vidyākhyā nivṛttiśca yathā kramāt ||
pratiṣṭhā śāntisaṃjñā ca dīpikā mocikā tathā |
sūkṣmā ceti svarāḥ prāṇe prodyantīḍāśraye priye || iti |
eṣāṃ mate yadyapi ekārādīnāmudayo noktaḥ syāt tathāpi teṣāṃ sandhyakṣaratvāt tadudayenaivodayo jñeyaḥ |
padmapādācāryāstu---- " bāhyaghaṭikāpañcakena ādhyātmikamayanam |
uktavidhivilambasyāpyanupapattau śvāsocchvāsānāṃ kālāvayavasampādanaṃ draṣṭavyam |
tatrā- horātrātmakau vā pakṣātmakau vā ayanātmakau ca icchāvaśena jñātavyau " iti || 7||
2.13
vinā svaraistu nānyeṣāṃ jāyate vyaktirañjasā |
śivaśaktimayān prāhustasmād varṇān manīṣiṇaḥ || 8 ||
2.14
vyañcanaśabdavyutpattiṃ darśayan teṣāmapi śivaśaktimayatvamāha vineti |
svaraivīnā anyeṣāṃ kakārādīnāṃ vyaktiḥ añjasā prākaṭyena na bhavati |
tasmāt sarve varṇāḥ śivaśaktimayāḥ |
vyaktirañjaseti vyutpattirdaśītā |
yadāhuḥ---- " tairvyaṅgādvyañjanaṃ bhavet " iti |
etaduktaṃ bhavati |
svarāṇāṃ pūrvaṃ śivaśaktimayatvamuktam |
halāñca vinā svarairuccāraṇasyāśakyatvāt svarasahitoccāraṇe śivaśaktimayatvamiti |
evaṃ svarodayenaiva tatpradhānatvāt vyañjanānāmudayo jñeyaḥ |
uktañca mantramuktāvalyām---- " tatpradhānāśca mantrāḥ " iti || 8 ||
2.15
kh anye tvanyathā yojayanti somasūryāgnirūpiṇaḥ iti yaduktaṃ tadvibhajate eṣviti |
atra sūryarūpabindoḥ sarvatra vyāpakatvāt śubhodayā iti sauraviśeṣaṇamuktam |
nanu yadyayaṃ vibhāgastadā pūrvekto yeneti hetuḥ sarvavarṇasāmānyenokto na ghaṭate ityāśaṅkyāha sarve
somasūryāgnidevatā iti |
nanu tathāpi virodhastadavastha eveti cet |
na |
idantu tāttvikam vibhāgastu prayogādyartha iti jñeyam |
svarāḥ sparśā vyāpakā iti yaduktaṃ te ke kiyanta ityapekṣāyāmāha svarā ityādi |
viśeṣeṇa khyātā anena svarā viṃśatirekaśceci śikṣādau saṃkhyāntaraśrutiryā sā nirastā |
vyāpakeṣu kṣavadatrāpi saṃyuktasya jñasya grahaṇaṃ syāditi śaṅkāṃ vārayati pañcaviṃśatiriti || 1-3 ||
tattvadehavāniti pūrvapaṭalokto yaḥ puruṣaḥ taṃ vadan (prakṛtyāditattvānāmetadudaye- naivodaya iti
sacayitum) tattvāni āha tattvātmāna iti |
daśetyanena mūrddhanyasya lasya grahaṇaṃ sūcayati |
kāmeti krameṇa trayāṇāṃ phalam || 4 ||
2.16
sarve somasūryāgnidevatā iti yaduktaṃ tadeva vivṛṇoti hrasva iti |
hrasvānāṃ puruṣarūpatvādagni----sūryarūpatvam svaratvāt somarūpatvam |
dīrghāṇāṃ svaratvena somatvaṃ hrasvotpannatvāt sūryāgnirūpatvam |
śāstrāntarānusāreṇa daśānāmevaite saṃjñe syātāmityata āha te syuriti |
teṣāṃ prakārāntareṇa tadrūpatvamāha svarāṇāmiti |
madhyagamityanena rephādutpattireṣāmuktā |
yadāhurācāryāḥ----
ṛkārādyāstu catvāro rephotthā ḷparāḥ smṛtāḥ |
iti |
etena hrasvaṣaṭkaṃ hakārotthaṃ dīrghaṣaṭkam īkārottham |
tatra hakārasya puṃrūpatvādarkatvam |
īkārasya śaktirūpatvāt somatvam |
rephasyāgnirūpatvādagni- rūpatvam |
atra yadyapi hakārasya hrasvaṣaṭkahetutvamiti vibhāgo nāsmābhirucyate
tathāpi kevalasyotpattihetutvamaśakyamiti tadubhayānuvṛttiravaśyamapekṣaṇīyā |
evamita- rayorapyanusandheyam |
tena pratyekaṃ somasūryāgnirūpatvam |
taduktamīśvarapratyabhijñāyām----
yadekataranirmāṇe kāryaṃ jātu na ( tattvena) jāyate |
tasmāt sarvapadārtheṣu sāmarasyaṃ vyavasthitam || iti |
sāmarasyaṃ tritayasattvam || 5-6 ||
prakārāntareṇa tadevāha piṅgalāyāmiti |
suṣumṇāyāṃ napuṃsakodaye iḍāpiṅgala- yorapi tatrāntarbhāvāt tadvarṇā api tatrāntarbhavanti |
tābhyāṃ vinā tadudayābhāvāt |
ataevoktam prāk " agnīṣomasvarūpiṇī " iti || 7 ||
2.17
vyañjanānāṃ pratyekaṃ somasūryāgnirūpatvaṃ darśayati vinā svarairiti |
" śivaśakti- mayād raveḥ yena sambhavāmāpannā " ityupakramya " sarve somasūryāgnidevatāḥ " ityādinokta-
mupasaṃharati śiveti |
tasmāditi pūrvektahetutrayānuvādaḥ |
śivaḥ sūryāgnirūpaḥ śaktiḥ somarūpā |
athavā ya eva śivaḥ saiva śaktiḥ |
śivaśaktyorabhedāt bhuvaneśī- bījātmikā ityapyuktam |
yadāhurācāryāḥ----
yathā svarebhyo nānye syurvarṇāḥ ṣaḍvargabheditāḥ |
tathā savitrānusyūtam || iti |
evaṃ trivṛtkaraṇaprakriyāṃ bhuvaneśībījādutpattiṃ ca sūcayatā tejastrayataḥ sṛṣṭi
ruktā || 8 || ,
kāraṇāt pañcabhūtānāmudbhūtā mātṛkā yataḥ |
tato bhūtātmakā varṇāḥ pañca pañca vibhāgataḥ || 9 ||
2.18
atha pañcīkaraṇaprakriyāṃ praṇavādutpattiṃ
ca sūcayan bhūtānāṃ pṛthakprayogārthaṃ punarvarṇavibhāgamāha kāraṇāditi |
athavā " svasvavarṇayutāni " ityuktaṃ te ke varṇā ityapekṣāyāmāha kāraṇāditi |
kāraṇāt śivaśaktisamavāyāt bindoḥ |
mātṛketi akārādikṣakārāntavarṇasamudāyasya saṃjñā |
yat prayogasāre----
prasiddhā varṇamālā sā mātṛketyucyate parā |
iti |
pañca pañca vibhāgataḥ daśavibhāgataḥ atha ca pūrvaṃ kramāt pañcato'pi pañceti vīpsāpi || 9 ||
2.19
vāyvagnibhūjalākāśāḥ pañcāśallipayaḥ kramāt |
pañca hrasvāḥ pañca dīrghā bindvantāḥ sandhisambhavāḥ || 10 ||
2.20
pañcaśaḥ kādayaḥ ṣakṣalasahāntāḥ samīritāḥ |
somasūryāgnibhedena mātṛkāvarṇasambhavāḥ || 11 ||
2.21
tadeva uddiṣṭaṃ kathayati vāyviti |
vāyvākāśayorādyantatvena nidīṣṭatvāt vyutkramoktiḥ |
pañcīkaraṇaprakriyāyāṃ mukhyatvadyotanāya
tatra kḷptākṣarāṇāṃ tattad- bhūtattvā (tatratatrā)ntarbhāvāya ca pañcāśaditi |
visargānantarbhāvena tena na gauṇatvam |
pañcahrasvāḥ pañcadīrghāḥ iti prasiddhāḥ |
atra sandhisambhavānāṃ pṛthagupādānāt na pāribhāṣikahrasvadīrghagrahaḥ |
vindvantā iti sandhisambhavaviśeṣaṇam |
te ca e e o au |
teṣāṃ yathā sandhisambhavatvaṃ tathoktamācāryaiḥ----
akārekārayoryegādekāro varṇa iṣyate |
tasyaivaikārayogena syādaikārākṣaraṃ tadā ||
ukārayoge tasyaiva syādokārāhvayaḥ svaraḥ |
tasyaivaukārāyogena syādaukārāhvayaḥ svaraḥ ||
sandhyakṣarāḥ syuścatvāro mantrāḥ sarvārthasādhakāḥ |
iti |
nanu kathamatra visarge na gaṇitaḥ |
ucyate |
mūlādhārāt sañjātavivakṣotpanna- prayatnaprāṇapavanapreritaḥ sthānāntaramaprāpya kaṇṭhādeva niḥsaran
prakṛtyātmakaḥ sarge'tra bhūteṣu na gaṇitaḥ |
ata evācāryaiḥ---- " kaṇṭhāttu niḥsaran sargaḥ " ityādinā " naśvaraḥ sarga eva syāt " ityantena sargādevakakārādīnāmutpattiruktā |
kādimate'pi----
prāṇāgnīlāmbukhātmānaḥ paṅktayaḥ pañca kīttītāḥ |
māyāśaktyabhidhaḥ sargaḥ sarvabhūtātmakaḥ prabhuḥ ||
tasmāt tasyātra vinyāso naikadeśe śivātmani || iti |
kādayaḥ śāntā iti śeṣaḥ |
etena a ā e ka ca ṭa ta pa ya ṣā vāyavyāḥ |
evaṃ i ī e kha cha ṭha tha pha ra kṣā āgneyāḥ |
evaṃ bhvādīnāmapi jñeyam |
taduktamācāryaiḥ----
ūdadgadādilalā korṇasaucaturthārṇakāvasau vāraḥ |
dṛṣṭyaiva dvitīyarakṣā vahneradvandva yonikādivarṣāḥ |
marutaḥ kapolabindukapañcamavarṇāḥ śahau tathā vyomnaḥ |
iti |
atra mantraśodhanaprakaraṇe svakulānyakulalakṣaṇaḥ śodhanaprakāro noktaḥ |
sa bhūtavarṇakathanena sūcitaḥ |
phalantu piṅgalāmatoktam |
yathā----
catvāriṃśattathā pañca varṇasaṃkhyā prakīttītā |
gaṇastu navabhirjñeyaḥ pāthīvādiṣu pañcasu ||
atra hrasvaireva dīrghāṇāṃ grahaṇānnavabhirityuktiḥ |
mantrasādhakayorādyo varṇaḥ syāt pāthīvo yadi |
tat kulaṃ tasya tat proktamevamanyeṣu lakṣayet ||
pāthīve vāruṇaṃ mitramāgneye mārutaṃ tathā |
endravāruṇayoḥ śatrurmārutaḥ parikīttītaḥ ||
āgneye vāruṇaṃ śatrurvāruṇe taijasaṃ tathā |
sarveṣāmeva tattvānāṃ sāmānyaṃ vyomasambhavam ||
parasparaviruddhānāṃ varṇānāṃ yatra saṅgatiḥ |
sa mantraḥ sādhakaṃ hanti kiṃvā nāsya prasīdati || iti |
tantrāntare'pi---- varṇāṃśakaṃ vadiṣyāmi caturmātravyavasthitam |
svakulaṃ mitramadhyasthe amitrañca caturthakam ||
vāyavyāgneyavāruṇyāḥ pāthīvañca prakīttītam |
uttarottarasaṃsiddhiḥ samatāvyādhimṛtyavaḥ ||
prāpnuvanti samāsādya mantriṇo'tra nibodhatān |
mitre siddhiḥ samākhyātā udāsīne na kiñcana ||
mṛtyurvyādhiramitre ca svakule siddhiruttamā |
nāmādivarṇaṃsādhyasya sādhakasya yathākramam ||
ūrddhādhasthaṃ samālekhya aṃśakañca nirūpayet |
vāyavye taijasaṃ mitramudāsīnantu vāruṇam ||
śatruñca pāthīvaṃ vidyāt svakulaṃ vāyavaṃ punaḥ |
taijase vāruṇaṃ śatru rudāsīnantu pāthīvam ||
vāyavyaṃ mitramākhyātaṃ svakulaṃ taijasaṃ punaḥ |
vāruṇe pāthīvaṃ mitramudāsīnantu vāyavam ||
taijasantu ripuṃ vidyāt svakulaṃ vāruṇaṃ punaḥ |
pāthīve vāruṇaṃ mitraṃ taijasaṃ śatrurīritam ||
udāsīnaṃ vāyavantu svakulaṃ pāthīvaṃ punaḥ |
eṣa varṇāṃśako nāma sānvayaste nirūpitaḥ || iti || 10-11 ||
aṣṭatriṃśat kalāstattanmaṇḍaleṣu vyavasthitāḥ |
amṛtā mānadā pūṣā tuṣṭiḥ puṣṭī ratirdhṛtiḥ || 12 ||
2.22
śaśinī candrikā kāntirjyetsnā śrīḥ prītiraṅgadā |
pūrṇā pūrṇāmṛtā kāmadāyinyaḥ svarajāḥ kalāḥ || 13 ||
2.23
aṣṭatriṃśatkalādyarthaṃ pūrvaṃ vibhāgaḥ kṛtaḥ |
tāḥ kalā evāha someti |
anena praṇavasya tribhyo bhedebhyo'kārokāramakārebhya eva aṣṭatriṃśatkalotpattiruktā |
tatra prathamākṣarasya visargarūpatvāt somatvam |
ukārasya visarjanīyasya rephādutpatteragnyātma- katvam |
makārasya sūryarūpatvaṃ prasiddhameva |
nanu prathamadvitīyayoḥ kathaṃ somāgni- rūpatvam |
iti ceducyate |
antyapaṭale ajapātaḥ praṇavasyotpattiṃ vakṣyati |
tatra vilomīkṛtā ajapā so'haṃ bhavati |
sakārahakāralope pūrvavat kṛte praṇavasiddhiḥ |
tatra prathamo varṇe visargātmakaḥ |
" sargaḥ śaktirniśākaraḥ " ityukteḥ |
tasyaiva visargasya sakārādeśe utve ca kṛte ukārādeśo bhavatīti agnitvam |
yadvā tasyāṃ sūryendu- pāvakāt " praṇavasya tribhirvarṇaiḥ " iti vakṣyamāṇatvāt teṣāṃ tathātvam |
tenaitaduktaṃ bhavati |
praṇavasya tribhirbhedaiḥ aṣṭatriṃśatkalotpattiḥ pañcabhedebhyaḥ pañcāśatkalotpattiḥ |
vāyavīyasaṃhitāyāntu----
lokavṛttipravṛttyarthamākāśamarudāśrayāt |
sañcaranti trayo bhūtā vahnisūryendurūpiṇaḥ ||
tejo rudrātmakaṃ yattu sa vahnistriguṇaḥ smṛtaḥ |
bhinnāstamorajaḥ satvaistadguṇā navadhā'bhavan ||
vahneḥ kalā daśa proktā bindunā saha dharmadāḥ |
brahmātmako raso yastu sa sūryaḥ sa caturguṇaḥ ||
tadguṇā guṇabhedena punardvādaśatāṃ gatāḥ |
tena dvādaśa vikhyātāḥ sūryasya dhanadāḥ kalāḥ ||
nahi nādakaletyevamamūrttatvāt pradarśyate |
yā ca viṣṇvātmikā pṛthvī somo'sau guṇapañcakaḥ ||
te'pi pratyekabhedena guṇāḥ pañcadaśā'bhavan |
tāḥ kalāḥ saha bījena ṣoḍaśendoranaṅgadāḥ || iti |
tattanmaṇḍaleṣviti somamaṇḍalasūryamaṇḍalāgnimaṇḍaleṣu |
svarajā ityanenāmṛtā- dīnāṃ pūjane svaramādau kṛtvā pūjetyuktaṃ bhavati |
tatra prayogaḥ |
aṃ amṛtāyai namaḥ ityādi || 12-13 ||
tapinī tāpinī dhūmrā marīcirjvālinī ruciḥ |
suṣumṇā bhogadā viśvā bodhinī dhāriṇī kṣamā || 14 ||
2.24
kabhādyā vasudāḥ sauryaṣṭhaḍāntā dvādaśeritāḥ |
dhūmrāccīruṣmā jvalinī jvālinī visphuliṅginī |
suśrīḥ surūpā kapilā havyakavyavahe api || 15 ||
2.25
yādīnāṃ daśavarṇānāṃ kalā dharmapradā imāḥ |
abhayeṣṭakarā dhyeyāḥ śvetapītāruṇāḥ kramāt || 16 ||
2.26
kabhādyā iti |
kakārādanulomena dvādaśa ṭhakāraparyantaṃ bhakārād vilomena dvādaśa ḍakāraparyantamityarthaḥ |
tatra prayogo yathā----kaṃ bhaṃ tapinyai namaḥ |
khaṃ baṃ tāpinyai namaḥ ityādi |
havyakavyavahe iti |
havyakavyaśabdayoḥ dvandvaḥ tato vahaśabdena samāsaḥ |
tena " dvandvāt paraḥ śrūyamāṇaḥ śabdaḥ pratyekamabhisambadhyate " iti nyāyāt havyavahā kavyavahā iti śaktidvayam |
yādīnāmityanena dhūmrāccīrādīnāṃ yāditvamuktam |
prayogastu ----yaṃ dhūmrāccīṣe namaḥ ityādi || 14-15 ||
abhayeṣṭeti |
iṣṭo varaḥ |
tatra dakṣiṇahaste abhayaṃ vāmahaste vara iti sampradāyavidaḥ |
uktañca----
ūrddhīkṛto dakṣahastaḥ prasṛto'bhayamudrikā |
adhomukho vāmahastaḥ prasṛto varamudrikā || iti |
daśamapaṭalyāmapi bhuvaneśīdhyāne----
dakṣe'ṅkuśābhaye prokte vāme pāśamatheṣṭadam |
iti |
tantrāntare sarasvatīdhyāne----
sākṣasrakkalaśorddhabāhuyugalāñcādhaḥ samudrābhayaṃ |
hastaṃ dakṣiṇamanyataḥ savaradaṃ yasyāḥ kare pustakam || iti |
sautrāmaṇītantre pañcamīdhyāne----
cakraṃ khaḍgaṃ muṣalamabhayaṃ dakṣiṇābhirbhujābhiḥ |
śaṅkhaṃ kheṭaṃ halamapi varaṃ bibhratī vāmadobhīḥ || iti |
tantrāntare nityādhyāne----kapālamabhayantathā |
dadhānāṃ dakṣiṇairhastaiḥ |
ityādi |
anyatrāpi---- pāśaṃ patākāṃ carmā'pi śārṅgaṃ cāpaṃ varaṃ karaiḥ |
dadhānāṃ vāmapārśvasthaiḥ sarvābharaṇabhūṣitaiḥ ||
aṅkuśañca tato daṇḍaṃ khaḍgaṃ vāṇaṃ tathā'bhayam |
dadhānāṃ dakṣiṇairhastairāsīnāṃ padmaviṣṭare || iti |
kādimate'pi---- brūhi deva maheśāna sthūlasūkṣmasvarūpayoḥ |
dhyānayoḥ karmaṇāṃ siddhiṃ vividhāṃ phalayogataḥ ||
tāsāṃ tattatkareṣūkteṣvāyudhānyatha śeṣataḥ |
śṛṇu vakṣye maheśāni krameṇa tvaṃ hi sāmpratam ||
vāmadakṣiṇayoḥ syātāṃ dvibhuje tu varābhayau |
pāśāṅkuśau caturbāhau ṣaḍbhuje cāpasāyakau ||
carmakhaḍgāvaṣṭabhuje gadāśūle daśodite |
iti |
ato yatra yatra śaktidhyāne varābhaye tatra tatra prāyo'bhayaṃ dakṣiṇe vāme varamiti jñeyam |
yattūttaraṣaṭke----
vāmenābhayasaṃyuktāṃ varadāṃ dakṣiṇena tu |
iti |
anyatrāpi----
pustakañcābhayaṃ vāme dakṣiṇe cākṣamālikām |
varadānaratāṃ devīm |
iti |
etat svasvagurusampradāyānusāreṇa tattaddevatāviśeṣe boddhavyamityalam |
kramāditi |
saumyakalādīnāṃ śvetādayaḥ |
anena varṇavastramālyabhūṣāṇāṃ grahaṇam |
evamagre'pi jñeyam || 16 ||
2.27
tārasya pañcabhedebhyaḥ pañcāśadvarṇagāḥ kalāḥ || 17 ||
2.28
yadarthaṃ pañcabhūteṣu vibhāga uktastāḥ kalā uddiśati |
yadvā " tadvarṇato'bhinnāḥ kalāḥ " iti (1.111) pūrvapaṭalānte uddiṣṭāstā nidīśati tārasyeti |
tārasya praṇavasya pañcabhedā iti akārokāramakārabindunādāḥ |
yadyapi śaktiśāntāviti praṇavasya ṣaṣṭhasaptamabhedau tathāpi tayoreṣu gaṇanā nāsti |
paratvāt |
taduktam----
saptātmakasya tārasya parau dvau tu parau yataḥ |
tatastu śaktiśāntākhyau na paṭhyete paraiḥ saha || iti |
pañcāśacchabdo'tra lākṣaṇikaḥ |
kalāḥ kramādutpannā iti śeṣaḥ |
kākākṣi- golakanyāyenobhayatra kramāditi sambadhyate || 17 ||
2.29
sṛṣṭirbuddhiḥ smṛtirmedhā kāntirlakṣmīrdhṛtiḥ sthirā |
sthitiḥ siddhiriti proktāḥ kacavargakalāḥ kramāt || 18||
2.30
akārād brahmaṇotpannāstaptacāmīkaraprabhāḥ |
etāḥ karadhṛtākṣasrakpaṅkajadvayakuṇḍikāḥ || 19 ||
2.31
jarā ca pālinī śāntirīśvarī ratikāmu(mi)ke |
varadā''hlādinī prītirdīrghā syuṣṭatavargajāḥ || 20 ||
2.32
ukārād viṣṇunotpannāstamāladalasannibhāḥ |
abhītidaracakreṣṭabāhavaḥ parikīttītāḥ || 21 ||
2.33
tīkṣṇā raudrī bhayā nidrā tandrī kṣut krodhinī kriyā |
utkārī mṛtyuretāḥ syuḥ kathitāḥ payavargajāḥ || 22 ||
2.34
rudreṇa mārṇādutpannāḥ śaraccandranibhaprabhāḥ |
udvahantyo'bhayaṃ śūlaṃ kapālaṃ bāhubhirvaram || 23 ||
2.35
tameva kramamāha sṛṣṭirityādinā iti pañcāśadākhyātā ityantena |
akārāt praṇavāṃśādutpannāḥ |
tadvācyena brahmaṇā cotpannā iti jñeyam |
vācyavācakayorabhedāt |
taduktamācāryaiḥ---- " akāraprabhavā brahmajātāḥ " iti |
evamagre'pi |
akṣasrak akṣamālā |
āyudhadhyānaṃ dakṣādhastalādvāmādhastalaparyantam |
āhlādinīti padacchedaḥ |
daraḥ śaṅkhaḥ |
śaraccandrasya nibhā kāntiḥ tadvat prabhā yāsāṃ tāḥ |
nibhaśabdaḥ sadṛśavācī vā || 18-23 ||
īśvareṇoditā bindoḥ pītā śvetā'ruṇā'sitā |
anantā ca ṣavargasthā javākusumasannibhāḥ || 24 ||
2.36
abhayaṃ hariṇaṃ ṭaṅkaṃ dadhānā bāhubhirvaram |
nivṛttiḥ sapratiṣṭhā syādvidyā śāntiranantaram || 25 ||
2.37
indhikā dīpikā caiva recikā mocikā parā |
sūkṣmā sūkṣmāmṛtā jñānāmṛtā cāpyāyinī tathā || 26 ||
2.38
vyāpinī vyomarūpā syuranantā svarasaṃyutāḥ |
sadāśivena sañjātā nādādetāḥ sitatviṣaḥ || 27 ||
2.39
akṣasrakpustakaguṇakapālāḍhyakarāmbujāḥ |
nyāse tu yojayedādau ṣoḍaśa svarajāḥ kalāḥ |
iti pañcāśadākhyātāḥ kalāḥ sarvasamṛddhidāḥ || 28 ||
2.40
bindukalā āha īśvareṇeti |
bindoriti |
asiteti padacchedaḥ |
hariṇaṃ hariṇamudrām |
anye mṛgaśiśuṃ manyante |
ṭaṅkaḥ paraśuḥ |
sapratiṣṭheti pratiṣṭhākalā sahitā |
pareti kalānāma |
sūkṣmāmṛtetyekā jñānāmṛtetyekā |
ananteti ṣoḍaśī
kalā |
guṇaḥ śūlam |
karāmbujamityupamāsamāsaḥ |
ādye ūrddhayordakṣavāmayorantye adha ityāyudhadhyānam |
vaiparītyañca kecana icchanti |
śaṅkhapūjāyāmayaṃ krama uktaḥ |
śarīre nyāsakramamāha nyāse tviti |
tu pūrvasmād viśeṣe |
sarvasamṛddhidā iti nyāsaphalam || 24-28 ||
śrī kaṇṭhānantasūkṣmāśca trimūttīramareśvaraḥ || 29 ||
2.41
arghīśo bhārabhūtīśastithīśaḥ sthāṇuko haraḥ |
jhiṇṭīśo bhautikaḥ sadyojātaścānugraheśvaraḥ || 30 ||
2.42
akrūraśca mahāsenaḥ ṣoḍaśasvaramūrttayaḥ |
paścāt krodhīśacaṇḍeśapañcāntakaśivottamāḥ || 31 ||
2.43
athaikarudrakūrmaikanetrāhvacaturānanāḥ |
ajeśaśarva someśāstathā lāṅgalidārukau || 32 ||
2.44
arddhanārīśvaraścomākāntaścāṣāḍhi daṇḍinau |
syuradrimīnameṣākhyalohitāśca śikhī tathā || 33 ||
2.45
chagalaṇḍadviraṇḍeśau mahākālākhyavālinau |
bhujaṅgeśapinākīśakhaḍgīśākhyavakāstathā || 34 ||
2.46
śvetabhṛgvīśalakulīśivāḥ samvarttakastataḥ |
ete rudrāḥ smṛtā raktā dhṛtaśūlakapālakāḥ || 35 ||
2.47
rudrādikāniti pūrvaprakṛtān rudrān uddiśati śrīkaṇṭheti |
sthāṇuka iti kaḥ svārthe sthāṇuriti nāma |
ekarudraśca kūrmaśca ekanetrāhvaśca caturānanaśceti dvandvaḥ |
āhvaśabdasya na saṃjñāyāmantarbhāvaḥ |
evamagre'pi ākhyādeḥ |
chagalaṇḍadviraṇḍe-
śāviti īśaśabda ubhayatra sambadhyate |
āyudhadhyānaṃ vāmadakṣiṇayoḥ |
evamuttaratrāpi |
idaṃ sāmānyam |
vakṣyamāṇaṃ vandhūketyādi śaktisambhinnatve jñeyam |
evaṃ viṣṇuṣvapi |
yattu kvacit " taptahemāvadātam " iti tacchaktiśaktimatorabhede śaktiprādhānyādi- tyavadheyam || 29-35 ||
pūrṇedarī syād virajā śālmalī tadanantaram |
lolākṣī varttulākṣī ca dīrghaghoṇā samīritāḥ || 36 ||
2.48
sudīrghamukhigomukhyau dīrghajihvā tathaiva ca |
kuṇḍodaryūrddhakeśī ca tathā vikṛtamukhyapi || 37 ||
2.49
jvālāmukhī tato jñeyā paścādulkāmukhī tataḥ |
suśrīmukhī ca vidyāmukhyetāḥ syuḥ svaraśaktayaḥ|| 38 ||
2.50
mahākālīsarasvatyau sarvasiddhisamanvitā |
gaurī trailokyavidyā syānmantraśaktistataḥ param || 39 ||
2.51
ātmaśaktirbhūtamātā tathā lambodarī matā |
drāviṇī nāgarī bhūyaḥ khecarī cāpi mañjarī || 40 ||
2.52
rūpiṇī vīriṇī paścāt kākodaryapi pūtanā |
syādbhadrakāliyoginyau śaṅkhinī gajīnī tathā || 41 ||
2.53
kālarātriśca kubjinyā kapadīnyapi vajriṇī |
jayā ca sumukheśvaryā revatī mādhavī tathā || 42 ||
2.54
vāruṇī vāyavī proktā paścādrakṣovidāriṇī |
tataśca sahajā lakṣmīrvyāpinī māyayā'nvitā || 43 ||
2.55
etā rudrāṅkapīṭhasthāḥ sindūrāruṇavigrahāḥ |
raktotpalakapālābhyāmalaṃkṛtakarāmbujāḥ || 44 ||
2.56
ādipadavācyā etacchaktīruddiśati pūrṇedarīti |
viṣṇuviṣṇuśaktiṣvapi idamevānusandheyam |
sudīrghamukhigomukhyau bhadrakāliyoginyau ityatra " ṅyāpoḥ saṃjñācchandasorbahulam " iti bahulagrahaṇāt
pūrvapadasya hrasvaḥ |
prayoge tu dīrgha eva |
sarvasiddhisamanviteti gaurīviśeṣaṇam |
tena sarvasiddhigaurīti śaktināma |
apekṣitārthadyotanikākārādibhiḥ tathaivokteḥ |
anyatrāpi " sarvasiddhiyābhidhā gaurī " ityuktam |
rudrāṇāṃ śrīkaṇṭhādīnāṃ |
aṅkaḥ utsaṅgaḥ || 36-44 ||
keśavanārāyaṇa mādhava govinda viṣṇavaḥ |
madhusūdanasaṃjño'nyaḥ syāt trivikramavāmanau || 45 ||
2.57
śrīdharaśca hṛṣīkeśaḥ padmanābhastataḥ param |
dāmodaro vāsudevaḥ saṅkarṣaṇa itīritāḥ || 46 ||
2.58
pradyumnaścāniruddhaśca svarāṇāṃ mūrttayaḥ kramāt |
paścāccakrī gadī śārṅgī khaḍgī śaṅkhī halī punaḥ || 47 ||
2.59
muṣalī śūlisaṃjño'nyaḥ pāśī syādaṅkuśī punaḥ |
mukundo nandajo nandī naro narakajiddhariḥ || 48 ||
2.60
kṛṣṇaḥ satyaḥ sātvataḥ syāt śaurī śūro janārdanaḥ|
bhūdharo viśvamūttīśca vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ || 49 ||
2.61
balī balānujo bālo vṛṣaghnaśca vṛṣaḥ punaḥ |
siṃho varāho vimalo nṛsiṃho mūrttayo halām || 50 ||
2.62
keśavādyā ime śyāmāścakraśaṅkhalasatkarāḥ |
kīttīḥ kāntistuṣṭipuṣṭī dhṛtiḥ śāntiḥ kriyā dayā || 51 ||
2.63
medhā saharṣā śraddhā ca lajjā lakṣmīḥ sarasvatī |
prītī ratirimāḥ proktāḥ krameṇa svaraśaktayaḥ || 52 ||
2.64
jayā durgā prabhā satyā caṇḍā vāṇī vilāsinī |
vijayā virajā viśvā vinadā sunadā smṛtiḥ || 53 ||
2.65
ṛddhiḥ samṛddhiḥ śuddhiḥ syād bhaktirbuddhiḥ smṛtiḥ kṣamā |
ramomā kledinī klinnā vasudā vasudhā'parā || 54 ||
2.66
parā parāyaṇā sūkṣmā sandhyā prajñā prabhā niśā |
amoghā vidyutā ceti kīrtyādyāḥ sarvakāmadāḥ || 55 ||
2.67
etāḥ priyatamāṅkeṣu niṣaṇṇāḥ sasmitānanāḥ |
vidyuddāmasamānāṅgāraḥ paṅkajābhayabāhavaḥ || 56 ||
2.68
ādiśabdasaṃgṛhītān keśavādyān tacchaktīrapyuddiśati keśavetyādi |
halāmiti vyañjanānāṃ vaiyākaraṇaparibhāṣayā |
āyudhadhyānaṃ vāmadakṣiṇayoḥ |
evamuttaratrāpi |
vasudhāpareti aparā vasudhetyanvayaḥ |
pareti kalānāma || 45-56 ||
mātṛkāvarṇabhedebhyaḥ sarve mantrāḥ prajajñire |
mantravidyāvibhāgena trividhā mantrajātayaḥ || 57 ||
2.69
puṃstrīnapuṃsakātmāno mantrāḥ sarve samīritāḥ |
mantrāḥ paṃdevatā jñeyā vidyāḥ strīdevatāḥ smṛtāḥ || 58 ||
2.70
tataścaitanyetyārabhya pañcāśadvarṇarūpiṇītyantena mātṛkāsvarūpatvamuktaṃ kuṇḍalyāḥ |
tasyā eva mantrā utpannā ityapi |
tat prayogādyarthaṃ manūnāṃ prakāratraye vakṣyamāṇe hetutvenopanyasyati |
mātṛketi |
yata iti śeṣaḥ |
pūrvaṃ śivaśaktimayādityanena tadutpattiruktā |
tadeva mantreṣvapi darśayati mantreti |
mātṛketi tata iti yojyam |
anena somasūryātmakatvaṃ sarveṣāmuktaṃ bhavati |
yat prayogasāre----
dvidhā proktāśca te mantrāḥ saumyasauravibhāgataḥ |
saurāḥ puṃdevatā mantrāste ca mantrāḥ prakīttītāḥ ||
saumyāḥ strīdevatāstadvadvidyāste iti viśrutāḥ |
iti |
anayorudayena sarveṣāmudayo'pyukto bhavati || 57 ||
2.71
prayogaviśeṣasiddhyarthaṃ mantrāṇāṃ traividhyamāha puṃstrīti |
atrāpi śivaśakti- mayatvāt madhyamacatuṣkasya napuṃsakatvāt svarāṇāṃ traividhye tān vinā anyeṣāmapi
uccāraṇābhāvāt tadātmakatvena hetutvaṃ yojyam |
atra sarva ityukterna pāribhāṣika mantragrahaṇam |
evamuttaratrāpi |
nanu niṣkalacaitanyākhaṇḍānandavācyasya mantrasya kathaṃ puṃstryādikalpanamiti cet satyam |
vastuto nāstyeva |
upāsakānāmarthe kalpanāmātram |
yadāhuḥ----
cinmayasyādvitīyasya niṣkalasyāśarīriṇaḥ |
upāsakānāṃ kāryārthaṃ brahmaṇo rūpakalpanā ||
rūpasthānāṃ devatānāṃ puṃstrayaṅgādiprakalpanā |
iti |
58 ||
puṃmantrā huṃphaḍantāḥ syudvīṭhāntāśca striyo matāḥ |
napaṃsakā namo'ntāḥ syurityuktā manavastridhā || 59 ||
2.72
gārgyābhiprāyeṇaiṣāṃ lakṣaṇamāha pumiti |
huÁphaḍantā iti sampradāyād vyastasamastatadantāḥ |
dviṭhāntā iti svāhāntāḥ |
ṭhaśabdena sāmyāt arthād vā bindurucyate |
" ṭhaḥ śūnye ca bṛhaddhūnau " iti kośāt |
śūnyaṃ bindurūpameva |
tasya dvitvaṃ tena visargaḥ |
sa ca śaktirūpa iti |
tena dviṭhaśabdenāgniśaktiḥ svāhoktā |
prayogasāre tu---- vaṣaṭphaḍantāḥ puṃliṅgā vauṣaṭsvāhāntagāḥ striyaḥ |
napuṃsakā huÁ nāmo'ntā iti mantrāstridhā smṛtāḥ ||
tāreṇāpyanumīyante mantrāḥ svādyantamadhyataḥ |
pratyāsannātmabhāvena yathā puṃstrīnapūṃsakāḥ |
bindusargendukhaṇḍāntāstadvadeva prakīttītāḥ || iti || 59 ||
2.73
śastāste trividhā mantrā vaśyaśāntyabhicārake |
agnīṣomātmakā mantrā vijñeyāḥ krūrasaumyayoḥ || 60 ||
2.74
karmaṇorvahnitārāntyaviyatprāyāḥ samīritāḥ |
āgneyā manavaḥ saumyā bhūyiṣṭendvamṛtākṣarāḥ || 61 ||
2.75
āgneyāḥ saṃprabudhyante prāṇe carati dakṣiṇe |
bhāge'nyasmin sthite prāṇe saumyā bodhaṃ prayānti ca || 62 ||
2.76
nāḍīdvayaṃ gate prāṇe sarve bodhaṃ prayānti ca |
prayacchanti phalaṃ sarve prabuddhā mantriṇāṃ sadā || 63 ||
2.77
trividhānāṃ krameṇa prayojanamāha śastā iti |
uktantu nārāyaṇīye----
śeṣāḥ pumāṃsaḥ śastāste vaśyoccāṭe viśeṣataḥ |
kṣudrakriyāmayadhvaṃse striyo'nyatra napuṃsakāḥ || iti |
pūrvaṃ mātṛkāyāḥ kuṇḍalyā utpatteruktatvāt tasyā agnīṣomātmakatvāt mantrāṇāmapi taddarśayati agnīti |
karmaṇoriti pūrvatrānveti |
vahnī rephaḥ |
tāraḥ oṃkāraḥ |
antyaḥ kṣakāraḥ |
viyat hakāraḥ |
prāyaḥ śabdo bāhulyavācī |
" prāyo mūmnyadrute śanaiḥ " ityamaraḥ |
āgneyā iti pūrveṇa sambadhyate |
induḥ saḥ |
tattvanyāse indumaṇḍalasya sakārāditvena nyastatvāt |
amṛtaṃ vaḥ |
atraikasya bāhulye tattvam |
taduktamīśānaśivena----
tārākāśādyantyavādyantavarṇā āgneyāḥ syuḥ saumyavarṇāstato'nye |
āgneyo'pi syāttu saumyo namo'ntaḥ saumyo'pi syādagnimantraḥ phaḍantaḥ|
syādāgneyaiḥ krūrakāryaprasiddhiḥ saumyaiḥ saumyaṃ karma kuryād yathāvat || iti |
nārāyaṇīye'pi---- tārāntyāgniviyat prāyo mantra āgneya iṣyate |
śiṣṭaḥ saumyaḥ praśastau tau karmaṇoḥ krūrasaumyayoḥ ||
āgneyamantraḥ saumyaḥ syāt prāyaśo'nte namo'nvitaḥ |
saumyamantrastathāgneyaḥ phaṭkāriṇānvito'ntataḥ || iti |
piṅgalāmate'pi---- raudro'pi śāntatāmeti śāntajātisamanvitaḥ |
mantraḥ śānto'pi raudratvaṃ huÁ phaṭ pallavito yadi || iti |
tatra viśeṣo nārāyaṇīye----
mantrāvāgneyasaumyākhyau tārādyantau dvayorjapet |
iti |
apekṣitārthadyotanikāyāṃ vyākhyātam |
ekaṃ nakṣatramaṃśakacatuṣṭayaṃ bhavati |
tatra āgneyānāṃ nakṣatrāṇāṃ pūrvāṃśadvayamagram itarat puccham |
saumyānāṃ uttarāṃśakadvayamagrami- tarat puccham |
pucchakāle prayogo na kārya iti gārgyaḥ |
āgneyasaumyanakṣatrāṇi ahicakre vakṣyante |
tatra sūryanakṣatrāṇi agninakṣatrāṇi |
bodhaphalamāha prayacchantīti |
anyathā doṣadarśanāt |
yaduktaṃ nārāyaṇīye----
suptaḥ prabuddhamātro vā mantraḥ siddhiṃ na yacchati |
svāpakālo vāmavaho jāgaro dakṣiṇāvahaḥ ||
āgneyasya manoḥ saumyamantrasyaitadviparyayaḥ |
prabodhakālaṃ jānīyādubhayorubhayorvaham || iti |
anyatrāpi---- svāpakāle tu mantrasya japo nārthaphalapradaḥ |
iti |
anyatrānyathā svāpakāla uktaḥ |
yadāhuḥ----
prāṇāyāma ( pāna) samāyogācchivaśaktyostu melanam |
prabodhakālo vijñeyaḥ svāpakālastataḥ param || iti |
anyatra tu prabodhārthaṃ prakārāntaramuktam----
sampuṭīkṛtya yatnena lāntānādyān sabindukān |
punaśca savisargāntān kṣakāraṃ kevalaṃ paṭhet |
evaṃ japtvolpadiṣṭaścet prabuddhaḥ śīghrasiddhidaḥ || iti |
puṃstrītyādisvarūpakathanenaiṣāṃ virodho'pi sūcitaḥ |
yadāhuḥ----
strīdaivatyā vairiṇaḥ syuḥ puṃdaivatyasya bhūyasā |
strīdaivatyeṣu saumyānāṃ krūrāṇāṃ syāt parasparam ||
tathaiva puṃdevatānām |
iti |
pūrvavaiparītyenottarasya saṅgatiḥ || 62-63 ||
2.78
chinnādiduṣṭā ye mantrā pālayanti na sādhakam |
chinno ruddhaḥ śaktihīnaḥ parāṅmukha udīritaḥ || 64 ||
2.79
badhiro netrahīnaśca kīlitaḥ stambhitastathā |
dagdhastrastaśca bhītaśca malinaśca tiraskṛtaḥ || 65 ||
2.80
bheditaśca suṣuptaśca madonmattaśca mūcchītaḥ |
hṛtavīryaśca hīnaśca pradhvasto bālakaḥ punaḥ || 66 ||
2.81
kumārastu yuvā prauḍho bṛddho nistriṃśakastathā |
nirbījaḥ siddhihīnaśca mandaḥ kūṭastathā punaḥ || 67 ||
2.82
niraṃśaḥ satvahīnaśca kekaro bījahīnakaḥ |
dhūmitāliṅgitau syātāṃ mohitaśca kṣudhāturaḥ || 68 ||
2.83
atidṛpto'ṅgahīnaśca atikruddhaḥ samīritaḥ |
atikrūraśca savrīḍaḥ śāntamānasa eva ca || 69 ||
2.84
sthānabhraṣṭaśca vikalaḥ so'tivṛddhaḥ prakīttītaḥ |
niḥsnehaḥ pīḍitaścāpi vakṣyāmyeṣāñca lakṣaṇam || 70 ||
2.85
tatra śaktiśivātmakamātṛkāto mantrotpatteruktatvāt tadutpattinimittāścāṇavādi- doṣāḥ
tadantargatacchinnādidoṣasambandhā mantrā viruddhaphalā ityāha chinneti |
chinnādi- doṣairduṣṭāḥ sādhakaṃ na pālayantīti sarveṣāṃ sāmānyaphalam |
vakṣyamāṇaṃ kvacittattadviśeṣa- phalaṃ jñeyam |
ādiśabdārthamāha chinneti |
tathā punarityanena kūṭa eva niraṃśasūcaka ityāha |
so'tivṛddha iti niḥsnehaviśeṣaṇam tena niḥsnehānantaramativṛddhastataḥ pīḍita iti || 64-70 ||
manoryasyādi madhyānteṣvānilaṃ bījamucyate |
saṃyuktaṃ vā viyuktaṃ vā kharākrāntaṃ tridhā punaḥ |
caturdhā pañcadhā vā syuḥ samantraśchinna saṃjñakaḥ || 71 ||
2.86
manoriti |
anilaṃ yaṃ |
ādimadhyānteṣviti samuccayaḥ |
saṃyuktaṃ vā akṣarāntarayuktaṃ viyuktaṃ vā kevalaṃ vā ityekaikaṃ dvidvīḥ sambadhyate |
viśiṣṭamanilaṃ vā viśiṣṭaṃ bījaṃ vā yasya sacchinnasaṃjñaka iti anvayaḥ |
bījaṃ śaktibījam |
svarākrāntaṃ dīrghasvarākrāntam |
ā ī ū e au etat svarayuktamiti sampradāyavidaḥ |
bījaśabdena māyābījaṃ kathamiti ceduktaṃ śaive----
māyābījasya nāmāni mālinī śivavallarī |
vātāvattīḥ kalā vāṇī bījaṃ śaktiśca kuṇḍalī || iti |
taduktaṃ piṅgalāmate---- ādimadhyāvasāneṣu yasya mantrasya dṛśyate |
caturdhā pañcadhā dvaidhamekavīraṃ svarānvitam |
vāyubījamasau mantraścheditaḥ parikīttītaḥ || iti |
tatraiva atha mantrāṃśakabījavivaraṇamityupakramya vyākhyātam |
vāyubījaṃ yakāraḥ |
ekavīro hnaḥ |
svarākrānto dīrghasvarayuktaḥ |
yathākramaṃ hrāṃ hrīÁ hrūṃ hraiṃ hrauṃ udāharaṇañca tatraiva pradaśītam |
" aghorebhyo'tha hrāṃ ghorebhyo hrīÁ ghoratarebhyaḥ hrūṃ sarvataḥ sarvaśarvebhyo hraiṃ namaste'stu
rudrarūpebhyo hrauṃ " iti |
mantramuktāvalyāñca---- " ekavīraṃ vā svarākrāntaṃ viśeṣataḥ " iti |
granthāntare tu---- " arddhagraho manuśchinnaḥ " ityuktam |
arddhaṃ grahaḥ ṛci śloke vā madhye vicchinnaḥ |
anyatra tu---- " ādimadhyāntabījānāṃ lopaiśchinnāḥ " iti || 71 ||
2.87
ādimadhyāvasāneṣu bhūbījadvandvalāñchitaḥ |
ruddhamantraḥ sa vijñeyo bhuktimuktivivajītaḥ || 72 ||
2.88
ādītyeṣāṃ samuccayaḥ |
bhūvījaṃ laṃ |
dvandveti pratyekam |
bhuktiraihikaṃ phalam |
taduktaṃ piṅgalāmate----
ādau dvidhā tridhā madhye punaścānte dvidhā bhavet |
indrabījamasau mantro ruddha ityabhidhīyate || iti |
anyatra ca---- dvidhā pūrvaṃ tridhā madhye dvidhānte ca punaḥ priye |
vajrayuktastu yo mantraḥ sa niruddhaḥ prakīttītaḥ || iti |
vajjraṃ lakāraḥ|
ubhayatra tridheti śeṣaḥ |
cakāreṇobhayatra samuccayo'pi daśītaḥ|
etena kecana bhūbījaśabdena glomiti vadanti tadapi parāstam |
granthāntare tvanyaḥ prakāraḥ---- " ruddho niḥsandhikaḥ smṛtaḥ " iti |
svarasandhirvyañjanasandhirvyākaraṇokto yatra nāsti sa niḥsandhikaḥ |
tantrāntare---- " ruddhāḥ parivārasamanvitāḥ " iti || 72 ||
2.89
māyātritattvaśrībījarāvahīnastu yo manuḥ |
śaktihīnaḥ sa kathito yasya madhye na vidyate || 73 ||
2.90
kāmabījaṃ mukhe māyā śirasyaṅkuśameva vā |
asau parāṅmukhaḥ prokto hakāro bindusaṃyutaḥ || 74 ||
2.91
ādyantamadhyeṣvindurvā na bhaved badhiraḥ smṛtaḥ || 75 ||
2.92
māyeti |
māyā bhuvaneśīvījam |
tritattvaṃ hūÁkāraḥ praṇavo vā |
rāvaḥ phreṃkāraḥ|
eṣāṃ na samuccayaḥ |
yaduktam----
māyābījaṃ yatra nāsti tritattvaṃ rāvameva vā |
śrīgṛhaṃ vāpi mantro'sau śaktihīnaḥ prakīttītaḥ || iti |
piṅgalāmate'pi---- māyābījaṃ tritattvaṃ vā śrīgṛhaṃ yatra nāsti cet |
śaktihīna iti khyātaḥ sāmarthyaṃ hanti mantriṇaḥ || iti |
atha mantrāṃśakabījavivaraṇamityupakramya tritattvaṃ hūÁ śrīgrahaṃ śrīmiti tatraiva vyākhyātam |
yasyeti |
mukhe ādau |
śirasi ante |
aṅkuśaṃ kroṃkāraḥ |
vāśabdaḥ samuccaye|
kvacideva ceti pāṭhaḥ |
taduktaṃ piṅgalāmate----
kāmabījaṃ na yanmadhye māyādāvantimo'ṅkuśaḥ |
parāṅmukha iti proktaḥ |
iti|
mantramuktāvalyāmapi----
yasya kāmakalābījaṃ madhyasthāne na vidyate |
ādau māyāṅkuśaścānte vijñeyo'sau parāṅmukhaḥ || iti |
hakāra iti |
induḥ saḥ |
bindusaṃyuta ityatrāpi sambadhyate |
ādyantamadhyeṣviti na samuccayaḥ |
taduktam----
śūnyaṃ bindusamāyuktaṃ ādyante vātha madhyataḥ |
na bhavejjīvabījaṃ vā yasyāsau badhiraḥ smṛtaḥ || iti |
etena kecidinduśabdena ṭhakārākhyamācakṣate |
tadapi parāstam || 73-75 ||
pañcavarṇe manuryaḥ syād rephārkenduvivajītaḥ |
netrahīnaḥ sa vijñeyo duḥkhaśokāmayapradaḥ || 76 ||
2.93
pañceti |
arke hakāraḥ |
vaiṣṇavavṛhattattvanyāse'rkamaṇḍalatattvasya hakārāditvena nyastatvāt |
hakārasya puṃrūpatvād vā arkatvam |
induḥ sakāraḥ |
pañcetyādi ubhayaṃ doṣabījam |
duḥkhaśokamayaprada iti krameṇa phalam |
yato'gnisūryacandrāṇāṃ netratrayātma- katvāt ekadvihānataḥ kāṇatāpi jñeyā |
taduktaṃ piṅgalāmate----
pañcākṣarastu yo mantro vahnicandrārkavajītaḥ |
netrahīna iti jñeyo duḥkhaśokāmayāvahaḥ || iti |
atha mantrāṃśakavījavivaraṇamityupakramya candraḥ saḥ arke haḥ iti tatraiva vyākhyātam || 76 ||
2.94
ādimadhyāvasāneṣu haṃsaprāsādavāgmavāḥ |
hakārobindumān jīvo rāvaṃ vāpi catuṣkalam |
māyā namāmi ca padaṃ nāsti yasmin sa kīlitaḥ || 77 ||
2.95
ādīti |
eṣāṃ samuccayaḥ haṃsaādīnāṃ na samuccayaḥ |
rāvaṃ vā ityuktatvāt |
granthāntarepi---- " haṃsaṃ māyātmakaṃ vāpi " iti |
haṃsaḥ kharūpam |
prāsādabījaṃ hauṃ |
vāgbhavam eÁ |
hakārobindumān |
jīvaḥ saḥ |
rāvaḥ phreṃ |
catuṣkalo hūÁ |
māyā śaktibījam namāmīti padañca yatra nāsti sa kīlita iti |
atra hakārobindumānityekaṃ padam |
jīva ityekam |
tatra jīvaḥ kīdṛśaḥ hakāraśca akāraśca ukāraśca binduśca tadvān|
tena shoṃ iti siddham |
atra akāra ukāra bindurityanena oṃkāraḥ |
yathā " aumāḥ syuḥ " ityatra |
tathā ca piṅgalāmate----
navamasvarasaṃyukto jīvārūḍhaḥ sabindukaḥ |
yasyātmā dṛśyate naiva kiṃvā rāvaścatuṣkalaḥ ||
prāsādo vāgbhavo haṃso māyā vā yatra dṛśyate |
ādimadhyāntadeśeṣu kīlitaṃ taṃ pracakṣate || iti |
atha mantrāṃśakabījavivaraṇamityupakramya tatraiva vyākhyātam----navamasvara okāraḥ |
ātmā haḥ |
rāvaḥ phreṃ |
catuṣkalaḥ hūÁ |
tantrāntare tu---- " haṃsamāyātmakaṃ vāpi " iti paṭhitvā hrīmiti vyākhyātam |
anye haṃso māyeti piṅgalāvākye'pyaya- mevārtha ityāhuḥ |
anyatra tu---- " antaranyena bījena vyāptaḥ kīlita ucyate |
" iti |
granthāntare---- " kīlito bījavajītaḥ " iti || 77 ||
2.96
ekaṃ madhye dvayaṃ mūddhna yasminnastrapurandarau |
vidyete sa tu mantraḥ syāt stambhitaḥ siddhirodhakaḥ || 78 ||
2.97
ekamiti |
mūddhnī ante |
astraṃ phaṭkāraḥ |
purandaro laḥ |
madhye ekaḥ phaṭkāro lakāro vā |
ante phaṭkāradvayaṃ lakāradvayaṃ vā |
kecana madhye phaṭkāraḥ ante ladvayamiti vyācakṣate |
tadasat |
granthāntaravirodhāt |
tathā ca piṅgalāmate----
sakṛnmadhye dvidhā prānte śakrabījaṃ bhaved yadi |
stambhitaṃ taṃ vadantītthaṃ mantraṃ mantravido budhāḥ || iti |
granthāntare ca---- dvidhā tridhā'ṣṭadhā ṣoḍhā mantrānte yatra dṛśyate |
mahāstraṃ stambhito mantraḥ saḥ śrīśena prakīttītaḥ ||
iti granthadvayavirodhāt |
" na vidyete sa mantraḥ " iti prāmādikaḥ pāṭhaḥ |
" vidyete sa tu mantraḥ syāt " iti tu sāmpradāyikaḥ pāṭhaḥ |
anyatra tu----
stambhitosau kriyāyāṃ yo niyukto nāpi yuñjati |
iti || 78 ||
2.98
vahnivāyusamāyukto yasya mantrasya mūrddhani |
saptadhā dṛśyate taṃ tu dagdhaṃ manyeta mantravit || 79 ||
2.99
vahniriti |
vahnī rephaḥ vāyuryakāraḥ tena samavetaḥ adha ūrddhaṃ vā |
mūrddhani ādau|
taduktaṃ piṅgalāmate----
ādisthaiḥ saptabhirbījairmārutaiḥ pāvakākṣaram |
dīpitaṃ yatra taṃ mantramāryā dagdhaṃ pracakṣate || iti |
granthāntare prakārāntareṇoktaḥ---- " ṣaṭkarṇākaṇīto dagdhaḥ " iti |
anyatra tu---- " agnibījādhikā dagdhāḥ " iti || 79 ||
2.100
astraṃ dvābhyāṃ tribhiḥ ṣaḍbhiraṣṭābhirdṛśyate'kṣaraiḥ |
trastaḥ so'bhihito yasya mukhe na praṇavaḥ sthitaḥ |
śivo vā śaktirathavā bhītākhyaḥ sa prakītītaḥ || 80 ||
2.101
astramiti |
dvābhyāmakṣarābhyāṃ tribhiḥ ṣaḍbhīraṣṭabhirakṣarairvā yasya astra phaṭkāro dṛśyate |
piṅgalāmate bhītanāmnāyamuktaḥ |
ādimadhyāntadeśeṣu yadi mantro'strasaṃyutaḥ |
bhīta ityucyate tantre |
iti |
anye tu " trastaḥ so'bhihito mantraḥ " iti pāṭhamapaṭhan |
tantrāntare---- " trāsitāḥ siddhi- bhīṣitāḥ " iti |
yasyeti |
mukhe ādau |
śivaḥ haḥ śaktiḥ sa iti sāmpradāyikāḥ |
kecana śivaśabdena binduṃ śaktiśabdena visargamāhuḥ |
tadayuktam |
mantrādau kevalabindoḥ kevalavisargasya vā asattvāt |
akṣarāntarayukto grāhya iti cet |
tadvaraṃ sāmpradāyikārthānusaraṇameva |
granthakṛdante vakṣyati----
haṃsau tau puṃprakṛtyākhyau haṃ pumān prakṛtistu saḥ |
iti |
ayameva doṣo nāmāntareṇoktaḥ piṅgalāmate----
śivaḥ śaktistathauṃkāro yasyādau nāsti taṃ manum |
vadanti mātṛkāhīnaṃ hīnasiddhipradāyakam || iti |
atha mantrāṃśakabījavivaraṇamityupakramya tatraiva vyākhyātaṃ śivo haṃ śaktiḥ
sa iti || 80 ||
2.102
ādimadhyāvasāneṣu bhavenmārṇacatuṣṭayam |
yasya mantraḥ sa malino mantravit taṃ vivarjayet || 81 ||
2.103
ādīti |
eṣāṃ samuccayaḥ |
mārṇacatuṣṭayamityapi samuccayaḥ |
tena sthānatraye militvā mārṇacatuṣṭayamapekṣitam |
taduktaṃ piṅgalāmate----
ādimadhyāntadeśeṣu caturdhā yatra dṛśyate |
makāro malinaṃ vidyāt taṃ mantraṃ mantravit tyajet || iti |
anyatra tu---- ādau madhye'tha hṛdaye tridhā vai yasya dṛśyate |
mantro makāra īśena malinaḥ sa samīritaḥ || iti |
matāntaratvādbhedaḥ |
hṛdayaśabdo'ntavācī |
anyatra tu " malaistribhiḥ sahajāgantukamāyākhyairmalināḥ " iti || 81 ||
2.104
yasya madhye dakāro'tha krodho vā mūrddhani dvidhā |
astraṃ tiṣṭhati mantraḥ sa tiraskṛta udāhṛtaḥ || 82 ||
2.105
yasyeti |
krodho hūÁ bījaṃ madhye dakārakrodhayovīkalpaḥ |
mūrddhani ante |
dvidhā astramiti sambandhaḥ |
madhyāntayoḥ samuccayaḥ |
taduktaṃ piṅgalāmate----
dakāraḥ krodhabījaṃ vā yasya madhye vyavasthitam |
phaḍ dvayañca sthitaṃ prānte yasyāṇoḥ sa tiraskṛtaḥ || iti |
anyatrāpi---- yasya madhye dakārastu krodhabījaṃ hradi sthitam |
dvidhā cānte ca phaṭkāraḥ syād yasya sa tiraskṛtaḥ || iti |
tantrāntare " parābhūtāstiraskṛtāḥ " iti || 82 ||
2.106
bhyodvayaṃ hnadaye śīrṣe vaṣaḍasrañca ca madhyataḥ |
yasyāsau bhedito mantrastyājyaḥ siddhiṣu sūribhiḥ || 83 ||
2.107
bhyodvayaṃ pramukhe śīrṣe vaṣaḍasrañca madhyata iti |
śīrṣe ante vaṣaṭ |
astraṃ hraḥ madhyataḥ |
yanmantramuktāvalyām----
astravarṇadvayaṃ madhye vaṣaḍante tathaiva ca |
yasya mantrasya bhinno'sau vijñeyaḥ siddhivajītaḥ || iti |
piṅgalāmate'pi---- astravarṇadvayaṃ madhye vaṣaḍante tathāditaḥ |
aumāḥ syurasau mantro bheditaḥ parikīttītaḥ || iti |
atha mantrāṃśakabījavivaraṇamityupakramya tatraiva vyākhyātam |
astraṃ hraḥ |
aumāḥ oṃkāraḥ |
kecana " bhyodvayaṃ hṛdaye śīrṣe vaṣaḍābū ca madhyataḥ " iti paṭhanti |
anye ca " vaṣaṭ vauṣaṭ ca madhyataḥ " iti paṭhanti |
anyatra---- " bhinnatāṃ nītā bheditāḥ " iti || 83 ||
2.108
trivarṇe haṃsahīno yaḥ suṣuptaḥ sa udāhṛtaḥ || 84 ||
2.109
trivarṇa iti |
trivarṇatvaṃ haṃsahīnatvamekasyaiva |
taduktaṃ piṅgalāmate----
varṇatrayaṃ bhaved yatra haṃsahīnaṃ sa śambhunā |
suṣupta iti siddhānte prokto'bhīṣṭaphalāpahaḥ || iti |
mantramuktāvalyāmapi----varṇatrayātmako mantro yastu haṃsavivajītaḥ |
prasuptaḥ sa tu vijñeyaḥ sarvasiddhiphalāpahaḥ || iti |
" ajñātadīpakaḥ suptaḥ " ityeke |
anyatra tu---- " māyayā hatasāmarthyāḥ suptāḥ " iti |
anyatra tu---- " suptaḥ syādāsanaṃ vinā " iti || 84 ||
2.110
mantro vā'pyathavā vidyā saptādhikadaśākṣaraḥ |
phaṭkārapañcakādirye madonmatta udīritaḥ || 85 ||
2.111
tadvadastraṃ sthitaṃ madhye yasya mantraḥ sa mūcchītaḥ |
virāmasthānagaṃ yasya hṛtavīryaḥ sa kathyate || 86 ||
2.112
mantra iti |
saptādhikāni aṣṭau daśa ca akṣarāṇi yatra saḥ |
evamaṣṭādaśākṣaraḥ|
phaṭkārāṇāṃ pañcakamādau yasminniti vahubrīhiḥ |
taduktam----
vidyā vā yadi vā mantro yadyaṣṭādaśavarṇakaḥ |
pañcaphaṭkārapūrvaḥ syānmadonmattaḥ sa ucyate || iti |
piṅgalāmate'pi---- vidyā vā mantrarājo vā yaḥ syāt saptadaśādhikaḥ |
phaṭkārāḥ pañca pūrvañcedunmattaḥ sa prakīttītaḥ || iti |
atrāpi viśeṣaṇadvayaviśiṣṭatve doṣaḥ |
tadvaditi pañcavāram |
granthāntare prakārāntaram---- " samūcchītāḥ punavīcaitanyāḥ " iti |
virāmeti |
yasyāstramiti sambadhyate |
yasyānte astramityarthaḥ |
" virāmago'strī yo mantraḥ " iti pāṭhaḥ kvacit |
taduktaṃ piṅgalāmate----
astramantro bhaved yasya madhye prānte ca śambhunā |
hṛtavīrya iti khyātaḥ sa mantro naiva siddhidaḥ || iti |
anyatrāpi----virāmasthānagaṃ yasya hṛtavīryaḥ sa ucyate |
iti |
kecana pañcadhā ityapyanuvarttayanti |
tadetadviruddham |
anye tu " sāmarthyavajīto hīnavīryaḥ " ityāhuḥ |
anyatra tu " nirbīryaścādhikākṣaraḥ " iti || 85-86 ||
ādau madhye tathā mūrddhna caturasrayuto manuḥ |
jñātavyo hīna ityeṣa yaḥ syādaṣṭādaśākṣaraḥ || 87 ||
2.113
ekonaviṃśatyarṇe vā yo mantrastārasaṃyutaḥ |
hṛllekhāṅkuśabījāḍhyastaṃ pradhvastaṃ pracakṣate || 88 ||
2.114
ādāviti samuccayaḥ |
caturdhāstramityapi |
sthānatraye militvā astracatuṣṭayam|
tantrāntare tu bhītanāmnā ayamuktaḥ |
ādāvante tathā madhye caturdhā'streṇa saṃyutam |
aṣṭādaśākṣaraṃ mantraṃ bhītaṃ taṃ bhairavo'bravīt || iti |
aṣṭādaśākṣaratve viśeṣaḥ |
atrāpi " yaḥ syādaṣṭādaśākṣaraḥ " iti caraṇaḥ kākākṣigolakanyāyenobhayatra sambadhyate iti vā |
kvacit " jñātavyo bhīta ityeṣaḥ " iti pāṭhaḥ |
granthāntare tu prakārāntaram |
" atha vajitāḥ susiddha siddha sādhyākhyairaṃśai- rhīnāḥ " iti |
anyatra tu " hīno duṣṭādavāpto yaḥ " iti |
yaḥ syāditi |
tāraḥ praṇavaḥ |
kecana tāraṃ preṃ iti vadanti |
tadayuktam |
granthāntaravirodhāt |
yanmantramuktāvalyām----
ekonaviṃśatyarṇe yo yo mantraḥ praṇavānvitaḥ |
mahāmāyāṅkuśairyuktastaṃ pradhvastaṃ pracakṣate || iti |
piṅgalāmate'pi---- yadi so'ṣṭādaśākṣaraḥ |
viṃśatyekonavarṇe vā māyauṅkārāṅkuśānvitaḥ |
pradhvasta ityasau mantraḥ śambhudevena kīttītaḥ || iti
kecanaitat parihārāya " yo mantraḥ praṇavānvitaḥ " iti pāṭhaṃ paṭhanti |
hṛllekhā māyā |
taduktaṃ bhuvaneśīpārijāte----
māyābījamidaṃ proktaṃ bhuvanatrayamakṣaram |
hṛllekheyañca yogeśī bhuvaneśī ca yoginī || iti || 87-88 ||
saptavarṇe manurbālaḥ kumāro'ṣṭākṣarastu yaḥ |
ṣoḍaśārṇe yuvā prauḍhaścatvāriṃśallipirmanuḥ || 89 ||
2.115
saptavarṇa iti |
catvāriṃśallipiścatvāriṃśadakṣaraḥ |
taduktam----
saptākṣaro bhaved bālaḥ kumāraścāṣṭavarṇakaḥ |
catvāriṃśākṣaraḥ prauḍhastaruṇaḥ ṣoḍaśākṣaraḥ || iti |
anyatra---- " bālo laghvakṣarātmakaḥ " iti |
granthāntare tu---- " adṛḍhā bālakāḥ kārye " iti |
anyatra----gurorapyavidhānena prāpto yovanagavītaḥ |
iti |
granthāntare tu---- " taruṇā atidapītāḥ " iti |
anyatra tu---- " prauḍhāḥ prabhotkaṭāḥ " iti || 89 ||
2.116
triṃśadarṇaścatuḥ ṣaṣṭivarṇe mantraḥ śatākṣaraḥ |
catuḥ śatākṣaraścāpi vṛddha ityabhidhīyate || 90 ||
2.117
triṃśaditi |
catuḥśatākṣaraḥ caturadhikaśatākṣaraḥ madhyapadalopī |
kecit catuḥśatākṣara iti catvāri śatāni akṣarāṇi yasya iti vyācakṣate |
tanna |
granthāntara- virodhāt |
triṃśadarṇaṃ śatārṇaṃ vā catuḥṣaṣṭyakṣarantathā |
caturūrddhaśataṃ vāpi vṛddha ityabhidhīyate || iti |
piṅgalāmate'pi---- triṃśad yatra śatārddhaṃ vā catuḥṣaṣṭiśataṃ catuḥ |
śatāni santi varṇānāṃ sa mantro vṛddhasaṃjñakaḥ || iti |
asāvevāgre vakṣyati ativṛddhalakṣaṇe----
catuḥśatānyathārabhya yāvadvarṇasahasrakam |
iti |
ta
na ca virodhaḥ syāt |
granthāntare ca---- " kṣudrakarmaiva kurvanti vṛddhāste |
" iti || 90 ||
2.118
navākṣaro dhruvayuto manurnistriṃśa īritaḥ |
yasyāvasāne hṛdayaṃ śiromantraśca madhyataḥ || 91 ||
First 118 of 176 passages. Read on
Linked texts (1)
- Śāradātilaka — Lakṣmaṇadeśika, Sanskrit