Pramāṇa · Search · About · API

Atharvavedabrahmana 13: atha pañcamaprapāṭhakaḥ

Atharvavedabrāhmaṇa 13

Language
Sanskrit

atha pañcamaprapāṭhakaḥ

13.1

om| aharvai devā āśrayanta rātromasurāḥ| te'surāḥ
samāvadīryyā evāsan, no vyāvarcanta| so'bravīt, indraḥ kathāhaṃ
cemānasurān rātromanvavaiśāmahya iti| sa deveṣu na pratyavindat,
avibhayū rātrestamasaḥ| mṛtyostama iva hi rātriḥ, mṛtya̱rve tamaḥ,
tasmādvāpyetarhi bhūyāniva naktaṃ| sa yāvanmācamivāprakramya
bibheti, taṃ vai chandāṃsyevānvavāyan| tayacchandāṃsyevānvavāyan,
tasmādindrasya chandāṃsi ca rātriṃ vahanti; na nivicyasyate na
purorugnādhyāyyā nānyā devatā| indrasya hyeva chandāṃsi ca rātriṃ
vahanti, tānvai paryāyaiḥ paryāyamanudanta| yat paryāyaiḥ paryāyamanudanta, tasmāt paryāyāḥ, tat paryāyāṇāṃ paryāyatvaṃ| tānvai
prathamairaiva paryāyaiḥ pūrvarātrādanudanta, madhyamaimaṃdhyarātrāduttamairapararātrāt| apiśarvayā apihmasotyabruvan| tadyadapiśarvayā apihmasotyabruvan, tadapiśarvarāṇāmapiśarvaratvaṃ| śarvarāṇi khalu
ha vā asyaitāni chandāṃsīti ha smāha| etāni ha vā indraṃ
rātrāstamaso mṛtyorabhipatyāvārayan, tadapiśarvarāṇāmapi
śarvaratvam

13.2

prathameṣu paryāyeṣu stuvate, prathamānyeva padāni punarādadate
yadevaiṣāṃ manorathā āsan, tadevaiṣāṃstenādadate| madhyameṣu paryāyeṣu stavate, madhyamānyeva padāni punarādadate| yadevaiṣāmaśvā gāva āsan, tadevaiṣāṃ tenādadate| uttameṣu paryāyeṣu
stuvate(1), uttamānyeva padāni punarādadate| yadevaiṣāṃ vāso
hiraṇyaṃ maṇiradhyātmamāsīt, tadevaiṣāṃ tenādadate| ā dviṣato
vasu datte, nirevainamebhyaḥ sarvebhyo lokebhyo nudate, ya evaṃ
veda

13.3

pavamānavadaharityāhuḥ, na rātriḥ pavamānavatī, kathamubha pavamānavatī bhavataḥ, kena te samāvadbhājī bhavata iti| yadevaindrāya
mahane sutamidaṃ(2)vaso sutamandha idaṃ hyanvojasā sutamiti stuvanti
ca śaṃsanti (1) ca, tena rātriḥ pavamānavatī, (2) tenobhe pavamānavatī bhavataḥ, tena te samāvadbhājī bhavataḥ | pañcadaśastotramaharityāhuḥ, na rātriḥ pañcadaśastotrā, kathamabhe pañcadaśastotre bhavataḥ,
kena te samāvadbhājī bhavata iti | dvādaśastocāṇyapiśarvarāṇi
tisṛbhirdevatābhiḥ sandhino rāyantareṇāśvinā yaḥ stuvate, tena
rātriḥ pañcadaśastocā, tenobhe pañcadaśastotre bhavataḥ, tena te
samāvadbhājī bhavataḥ | parimitaṃ stuvantyaparimitamanuśaṃsanti,
parimitaṃ bhūtarmāparamitaṃ bhavyamaparimittāndhevāvarundhyāditdhatiśaṃsanti(3) | stomamati vai prajāsyātmānamatipaśavaḥ(4) | tadyadevāsyātmānantadevāsmaitenāpyāyayanti | atho iyaṃ vā idaṃ sarvaṃ snehasyaiva tattajasa | atha tadahorātrābhyāmāptaṃ snehatejasorāptyai
gāyatrīṃ stotriyānurūpaṃ śaṃsanti, tejo, vai gāyatrī, tamaḥ pāpmā,
rācistena tejasā tamaḥpāpmānantaranti punarādāyaṃ(5), śaṃsanti| evaṃ hi sāmagāḥ stuvate, yathāstutamanuśastaṃ bhavati
na hi tat stutaṃ yannānuśastaṃ | tadāhuḥ, atha kasmāduttamāt
pratohārādāhnaya sāmnā śastramupamantanvantīti

13.4

puruṣo vai yajñaḥ, tasyaśira eva havirdhānaṃ, mukhamāhavanīyaḥ, udaraṃ
sadaḥ, antarukthāni, bāhū mārjālīyaścāgnīdhrīyaśca, yā imā
devatāste antaḥsadaḥ, sanviṣṭhāpratiṣṭhe(1) gārhapatyavrataśravaṇau iti
athāparantasya, mana eva brahmā, prāṇa udgātā, apānaḥ prastotā,
vyānaḥ pratiharttā, vāgghotā, cakṣuradhvaryuḥ, prajāpatiḥ sadasyaḥ,
aṅgāni hotrāśaṃsinaḥ, ātmā yajamānaḥ | tadyadadhvaryu stotramupākaroti somaḥ pavata iti, cakṣureva tat prāṇaiḥ sandadhāti | atha
yat prastotā brahmāṇamāmantrayate, brahman stomyāmaḥ praśāstariti
manograṇīrbhavati eteṣāṃ prāṇānāṃ, manasā hi prasūtāḥ stomena
stayāmeti, prāṇānaiva tat manasā sandadhāti| atha yadbrahmā stutetyuccairanujānāti, mano vai brahmā, mana eva tat prāṇaiḥ sandadhāti
atha yat prastotā prastauti, apānameva tat prāṇaiḥ sandadhāti| atha
yat pratiharttā pratiharati, vyānameva tadapānaiḥ sandadhāti| atha
yadudgātodgāyati, samānameva tat prāṇaiḥ sandadhāti| atha yaddhotā
sāmnā śastramupasantanoti, vāgvai hotā, vācameva tat prāṇaiḥ
sandadhāti| atha yat sadasyo brahmāṇamupāsīdati, prajāpatirvai
sadasyaḥ, prajāpatimevāpnoti| atha yaddhotrāśaṃsinaḥ sāmaṃ santati
kurvanti, aṅgāni vai hotrāśaṃsina, aṅgānyevāsya tat prāṇaiḥ
sandadhāti| atha yadyajamānastotramupāsīdati, ātmā vai yajamānaḥ, ātmānamevāsya tat kalpayati| tasmānnainaṃ vahirvedyabhyāśrāvayeyurnābhyudiyānnābhyastamiyān nādhiṣṇye pratapennet prāṇebhya
ātmānamantaragāditi

13.5

prathameṣu paryāyeṣu stuvate, prathameṣu padeṣu ninardayanti, prathamarātrādeva tadasurānniraghnanti| madhyameṣu paryāyeṣustuvate, madhyameṣu padeṣu
ni̱narda̍yanti, madhya̱marā̱trāde̱va tadasurā̱nbira̱dmanti̍| utta̱meṣu̍ paryā̱yeṣu̍
stuvate, utta̱meṣu̍ nina̱rddaya̍nti, utta̱marā̱trāde̱va tada̍surā̱nbira̱ghnanti̍
tadyathābhyāghā̱rāt puna̍ḥ puna̍ḥ pāpmā̍na̱ṃ nirha̍rantye̱vamevaitat sto
triyānurūpāmyāmahorātrābhyāmeva tada̍surā̱nbira̱ghnanti̍| gāya̱trīṃ
śa̍ṃsanti, tejo vai brahmavarcasaṃ gāyatrī, teja evāsmai tadbrahmavarcasaṃ
yajamāne dadhati| gāyatrī śastvā jagatīṃ śaṃsanti, brahma ha vai
jagato, brahma̱ṇaivāsmai tad brahmavarcasaṃ yajamāne dadhati| vyāva̱rttayanti
gāyatroñca jagatoścāntareṇa, chandāṃsyeva taṃ nānāvauyyā̍ṇi kurvvanti
jagatoḥ śastvā triṣṭubhaḥ śaṃsanti, paśavo vai jagato, paśūneva tat
triṣṭubhaḥ paridadhati| balaṃ vai vīryyaṃ triṣṭup, balameva taddīryyantataḥ(1) pratiṣṭhāpayati| andhasatyo mahatyaḥ sutavatyaḥ pītavatyastriṣṭubho yājyāḥ samṛddhāḥ sulacāḥ, etadvai rātrorūpaṃ jāniyāt
rātriṃ yāvadu ha vai na vā stuvate na vā śasyate, tāvadrakṣāṃ
asurarakṣāṃsi ca yajñamanuvanayanti(2)| tasmādāhavanīyaṃ samidhamāgnīdhrīyaṃ gārhapatyaṃ dhiṣṇyaṃ samujjvalayet| atibhāṣayeran
jvalayeran prakāśamiva vai tasyādāre bhinnaṃ suvīra̍stān hrātaḥ
śreṣṭho vā iti pāpmānāmabhihaṅkoti(3)| te tamaḥpāpmānamapāghnate
te tamaḥpāpmānamapāghnate

13.6

viśvarūpaṃ vai tvāṣṭramirundrohaṃ sa tvaṣṭā hataputrobhicaraṇīyamapendraṃ
somamāharat(1)| tasyendro jagmirai| sa saṃsnātvā(2) prāsahā somamapivat sa viṣṭadvārcchat| tasmāt somo nānupahūtena(3) na
pātavyaḥ| somapīthosya hṛdiko(4) bhavati| tasya mukhāt
prāṇebhyaḥ śrauryaṃśāṃsyūrvvānyudakrāman| tāni paśūn prāviśan
tasmāt paśavo yaśoyaśo ha bhavati, ya evaṃ veda| tatosmā
etadaśvinau ca sarasvatī ca yajñaṃ samabharan (5), sautrāmaṇiṃ bheṣajyāya
tayendramabhyaṣiñcan| tato vai sa devānāṃ śreṣṭho'bhavat| śreṣṭhaḥ
svānāṃ cānyeṣāṃ ca bhavati, ya evaṃ veda yasyaivaṃ vidvānt sauvāmaṇyābhiṣicyate

13.7

atha sāma gāyati brahmā, kṣatraṃ vai sāma, kṣatreṇaivainaṃ tadabhiṣiñcati| atho sāmrājyaṃ vai sāma, sāmrājyenaivainaṃ tat
sāmrājyaṃ gamayati| atho sarveṣāṃ vā eṣa vedānāṃ rasaḥ, yat
sāma, sarveṣāmeva tadvedānāṃ rasenābhiṣiñcati| bṛhatyāṃ gāyanti(6),
bṛhatyāṃ vā asāvādityaḥ śriyāṃ pratiṣṭhāyāṃ pratiṣṭhitastapati
aindrāṃ bṛhatyāṃ gāyati (7)| aindro vā eṣa yajñakraturyat sautrāmaṇiḥ| aindrāyatana eṣa etarhi yo yajate, sva evainaṃ tadāyatane
prīṇāti| atha kasmāt saṃsthānāni nāma, etairvai sāmabhirdevā
ndramindriyeṇa vīryeṇa samabhyan(1), tathaivaitadyajamānā etairatha
sāmabhirindriyeṇaiva vīryeṇa samṛdhyanti | saṃśravase viśravase satyaśravase śravasa iti sāmāni bhavanti | eṣvevainaṃ lokeṣu pratiṣṭhāpayati | caturnidhanaṃ bhavati, catasro vai diśaḥ, dikṣu tat pratitiṣṭhante | atho catuṣpādaḥ paśavaḥ, paśūnāmāptyai | tadāhuḥ, yadetat sāma gīyate, atha kvaitasya sāmnamukthaṃ, kā pratiṣṭhā | trayo
devā ekādaśetyāhuḥ, etadvā etasya sāmnamukthameṣā pratiṣṭhā
trayastriṃśaṃ grahaṃ gṛhṇāti, sāmnaḥ pratiṣṭhāyai pratiṣṭhāyai

13.8

prajāpatirakāmayata, vājamāpnu yāt, svargaṃ lokamiti | sa etaṃ
vājapeyamapaśyat | vājapeyo vā eṣaḥ, ya eṣa tapati, vājametena
yajamānaḥ svargaṃ lokamāpnoti | śukravatyo jyotiṣmatyaḥ prātaḥsavane
bhavanti, tejo brahmavarcasaṃ tābhirāpnoti | vājavatyo mādhyandine
savane svargasya lokasya samaṣṭyai | annavatyo gaṇapatyaḥ paśumatyastṛtīyasavane bhavanti, bhūmānaṃ tābhirāpnoti | sarvaḥ saptadaśo
bhavanti(2), prajāpatirvai saptadaśaḥ, prajāpatimevāpnoti | hiraṇyasraja
ṛtvijo bhavanti, mahasa eva tadrūpaṃ kriyate | eṣa me'muṣmiṃlloke
prakāśosaditi, jyotirvai hiraṇyaṃ, jyotiṣevainamantardadhatyājiṃ
dhāvanti yajamānamujjāpayanti, nāke rohati, sa mahase rohati,
viśvamahase rohati, sarvamahase rohati, manuṣyalokādevainamantardadhati | devasya savituḥ savaṃ svargaṃ lokaṃ varṣiṣṭhaṃ nākaṃ roheyamiti
brahmā rathacakraṃ sarpati, savitṛprasūta evainaṃ tat samarpayati | atho
prajāpatirvai brahmā, prajāpatimevainaṃ vajñādadhiprasuvati, nākasyojityai vājināṃ santatyai | vājisāmabhigāyati, vājimān
bhavati | vājo vai svargo lokaḥ, svargameva taṃ lokaṃ rohati
viṣṇoḥ śipiviṣṭavatīṣu bṛhaduttamaṃ bhavati, svargameva taṃ lokaṃ
rūḍhvā bradhnasya viṣṭapamatikrāmatyatikrāmati

13.6-2

athāto atoryāmāḥ, prajāpatirvai yat prajā asṛjata, tā
vai tāṃ tā asṛjata | tāḥ sṛṣṭāḥ parācya evāsanopāvartanta | tā
ekena stomenopāgṛhṇāt | tā atyaricyanta, tā dvābhyāntāḥ sarvaiḥ
tasmāt sarvastomaḥ, tā ekena pṛṣṭhenopāgṛhṇāt | tā atyaricyanta,
tā dvābhyāṃ tāḥ sarvaiḥ, tasmāt sarvapṛṣṭaḥ | tā atiriktokthe vāravantīyenāvārayan, tasmādeṣotiriktokthavān bhavati | tasmādvāravantīyaṃ tā yadāptā yacchat, ato vā atoryāmāḥ | atho prajāvāpurityāhuḥ, prajānāṃ yamana itohaivaitaduktham(1), tā varhiḥ prajā
śrāyeyaṃstarhi haitena yajate, sa eṣoṣṭāpṛṣṭho bhavati, tadyathānyasmin
yajñe viśvajitaḥ pṛṣṭhamanu sañcaraṃ bhavati, kathamitadevamaveti
pitaiṣa yajñānāṃ tadyathā śreṣṭhini saṃvaśeyurapi viddiṣāṇāḥ, evamevaitacchreṣṭhino vaśeyātramavasthānucaryāya kṣamante

13.10

tadyathaivādon aha ukthānāmāgneyaṃ prathamaṃ bhavati, evamevaitadavāpyāgneyaṃ prathamaṃ bhavati | aindre vāva tatreottare aindre vā ete
aindrāvaiṣṇāvamacchāvākasyokthaṃ bhavati | caturāhāvānyātiriktogkthāni bhavanti, catuṣṭayā vai paśavaḥ, atho catuṣpādaḥ paśavaḥ, paśūnāmāptyai | ta ete stotriyānurūpāstṛcā arddharcaśasyāḥ | pratiṣṭhā vā
ardharcaḥ, pratiṣṭhityai eva | athaiteṣāmevāśvinānāṃ sūktānāṃ
dve dve samāhāvamekaikamaharahaḥ śaṃsati, aśvinau vai devānāṃ bhiṣajau,
tasmādāśvināni sūktāni śam̐santi, tadaśvibhyāṃ pradaduridaṃ bhiṣajyatamiti | kṣetravatyaḥ paridhānīyā bhavanti, yatra hatastatprajā aśanāyantīḥ pivāsantīḥ saṃruddhā sthitā āsan, tā dīnā
etābhiryathākṣetraṃ pāyayāñcakāra tarpayāñcakāra, atho iyaṃ vai kṣetraṃ
pṛthivo, asyāmadīnāyāmantataḥ pratiṣṭhāsyāmahā iti | triṣṭubho
yājyā bhavanti, yatra(1) hatastatprajā aśanāyantīḥ pivāsantīḥ
saṃruddhā sthitā babhūvuḥ, tā haivainā etābhiryathaukasaṃ vyavasāyayāñcakāra, tasmādetā yājyā bhavanti tasmādetā yājyā bhavanti

13.11

athātonaikāhikaṃ śvaḥstotriyamadyastotriyasyāndurūpaṃ kurvanti,
prātaḥsavanehonameva tattantanvantyahīnasya santatyai | tadyathā ha vā
ekāhastuta evamahīnaḥ stutaḥ(2), tadyathaikāhasya sutasya savanāni
santiṣṭhamānāni yanti, evamahīnasya sutasyāhāni santiṣṭhamānāni yanti | tadyaśvaḥstotriyamadyastotriyasyāndurūpaṃ kurvanti,
prātaḥ savanehareva tadahno rūpaṃ kurvanti | apareṇaiva tadanhvāparamaharabhyārabhante(3), tattathā na mādhyandine savane | yauvaipṛṣṭhāni
tāni tasminnevāvasthitāni bhavanti | etenaiva vidhinā tṛtīyasavane na śvaḥstotriyamadyastotriyasyāndurūpaṃ kurvanti

13.12

athāta ārambhaṇīyā eva, ṛjunītī no varuṇa iti maitrāvaruṇasya | mitro nayatu vidvāniti, praṇetā vā eṣa hotrakāṇāṃ,
yanmaitrāvaruṇaḥ, tasmādeṣā praṇevirmatī(1) bhavati, indraṃ vo viśvatasparīti brāhmaṇācchaṃsinaḥ | havāmahe janebhya iti, indramevaitayāharaharnirvhayante, na haivaiṣāṃ vihvevya indraṃ vṛṅkte | yaccaivaṃ vidvān
brāhmaṇācchaṃsyetāmaharahaḥ śaṃsati | yat soma āsatenara ityacchāvākasya | indrāgnī ajohavuritīndrāgnī evaitayāharaharnirvhayante, na haivaiṣāṃ vihvevya indrāgnī vṛṅkte | yaccaivaṃ vidvānacchāvākasyetāmaharahaḥ śaṃsati, tā vā etāḥ svargasya lokasya nāvaḥ
santāraṇyaḥ | svargamevaitābhirlokamanusañcaranti

13.13

athātaḥ paridhānīyā eva, te syāma deva varuṇeti, maitrāvaruṇasya
iṣāṃya svadhomatīti(2), ayaṃ vai loka iṣamityasau vai lokaḥ svariti,
ubhāvevaitau lokāvārabhate | vyantarikṣamatiraditi brāhmaṇācchaṃsino vivṛhvacaṃ(3) | svargamevaitābhirlokaṃ vivṛṇoti | made somasya rocanendro yadabhinadvalamiti, siṣāsavo ha vā ete yahmottitāḥ, tasmādeṣā balavatī bhavati | udgā ājadaṅgirobhya āviṣkṛṇvan
guhāsatīḥ | arvāñcaṃ nunude balamiti, sanimetebhya etayāvaṃrundhe
indreṇa rocanādivo dṛḍhāni dṛṃhitāni ca | sthirāṇi na parāṇuda
iti, svargamevaitayāharaharlokamavarundhe| āhaṃ sarasvatītavato rityacchāvākasya | indrāgnyoraveṣṭaṇa iti, etadva vā indrāgnyoḥ priyandhāmaḥ,
yadvāgiti, priyeṇaivaine tatdhāmnā samardhayati | priyeṇaiva dhāmnā samṛdhyate, ya evaṃ veda

13.14

ubhayyo(1) hotrakāṇāṃ paridhānīyā bhavanti, ahīnaparidhānīyāścaikāhinyaśca(2), tata ekāhikobhireva maitrāvaruṇaḥ paridadhāti, te
nāsmāllokānna pracyavate | āhinīkobhiracchāvākaḥ svargasya lokasyāthyai, ubhayobhirbrāhmaṇācchaṃsī | evamasāvubhau vyanvārabhamāṇa
etīmañca lokamamuñca | atho'hīnañcaikāhañca, athosaṃvatsarañcāgniṣṭomañca, atho maitrāvaruṇañcācchāvākañca, evamasāvubhau vyanvārabhamāṇa eti | atha tata ekāhikobhireva tṛtīyasavane hotrakāḥ
paridadhāti, tenāsmāṃllokānna pracyavate | āhinīkobhiracchāvākaḥ svargasya lokasya samaṭyai | kāmaṃ taddhotā śaṃset, yaddhotrakāḥ
pūrvedyuḥ śaṃseyuḥ | yaddhai hotā taddhotrakāḥ, prāṇo vai hotā, aṅgāni
hotrakāḥ, samāno vā ayaṃ prāṇoṅgānyanusañcaranti | tasmāt tat
kāmaṃ hotā śaᳪset, yaddhotrakāḥ pūrvedyuḥ śaṃseyuḥ | yaddhai hotā taddhotrakāḥ, ātmā vai hotā, aṅgāni hotrakāḥ, samāno vā imeṅgānāmnāḥ, tasmāt tat kāmaṃ hotā śaṃset | yaddhotrakāḥ pūrvedyuḥ
śaṃseyuḥ, yaddhai hotā taddhotrakāḥ, sūktānyairhītā paridadhāti,
atha samānya eva hotrakāṇāṃ paridhānīyā bhavanti

13.15

śvaḥstomiyamadyastomiyasyānurūpaṃ kurvanti, prātaḥsavanehīnameva tatsantanvanti, ahīnasya santatyai | ta ete hotrakāḥ
prātaḥsavane | ṣaḍahastotriyaṃ śastvā mādhyandinehīnasūktāni śaṃsanti,(1) satyo yātu madhavāṃ ṛjoṣīti | satyavān maitrāvaruṇo
asmā idu pratavase turāyeti brāhmaṇācchaṃsī | śāsadvahnirduhiturnaptyagādityacchāvākaḥ | tadāhuḥ, kasmādacchāvāko vahnivadetat
sūktamubhayata śaṃsati, sa parācu caivāha sarvācu ceti | vīryyavān
vā eṣa vahna caḥ, yadacchāvākaḥ | vahati ha vai vahnerdhuraḥ, yāsu yu
jyate | tasmādacchāvāko vahnivadetat sūktamubhayata śaṃsati, sa
parācu caivāha sarvācu ceti | tāni pañcakhahaḥsu śasyante | caturviṃśe'bhijiti viṣuvati viśvajiti mahāvrate tānyetānyahīnasūktānītyācakṣate | na hyeṣu kiñcana hīyate, parāñci 'ha vā
etānyahānyabhyāvarttīni bhavanti | tasmādetānyeteṣvahaḥsu śasyante
yadetāni śaṃsanti, tat svargasya lokasya rūpaṃ | yaddvaivaitāni
śaṃsati, indramevaitairnirvarhayante, yatha ṛṣabhaṃ vāsitāyai te vaidevāśca
ṛṣayaścābruvan, samānena yajñae saṃtanvāmahā iti | tadetadyajñasya samānamapaśyat | samānāṃ pragāthāṃ samāno pratipadaḥ
samānāni sūktāni | okaḥsāro vā indro yatra vā indraḥ pūrvaṃ
gacchati | gacchatyeva tatrāparaṃ yajñasyaiva sendratāyai

13.5-2

ityatharvvavedottaragopathabrāhmaṇasya pañcamaḥ prapāṭhakaḥ samāptaḥ

Linked texts (6)