Pramāṇa · Search · About · API

Gopathabrahmana 2.2

Gopathabrāhmaṇa (ed. Gaastra 1919) 2.2

Language
Sanskrit

2.2.1

oṃ māṃsīyanti vā āhitāgner agnayas
ta enam evāgre 'bhidhyāyanti yajamānam_
ya etam aindrāgnaṃ paśuṃ ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe māsa ālabhate tenaivendrāgnibhyāṃ grasitam ātmānaṃ niravadayate_
āyuṣkāma ālabheta
prāṇāpānau vā indrāgnī
prāṇāpānāv evātmani dhatte_
āyuṣmān bhavati
prajākāma ālabheta
prāṇāpānau vā indrāgnī
prāṇāpānau prajā anuprajāyante
prajāvān bhavati
paśukāma ālabheta
prāṇāpānau vā indrāgnī
prāṇāpānau paśavo 'nuprajāyante
paśumān bhavati
yāmaṃ śukaṃ hāritam ālabheta śuṇṭhaṃ vā yaḥ kāmayetānāmayaḥ pitṛloke syām iti_ [ed. śukaharitaṃ, corr. Patyal]
etena ha vai yamo 'muṣmiṃl loka ārdhnot
pitṛloka evārdhnoti
tvāṣṭraṃ vaḍavam ālabheta prajākāmaḥ
prajāpatir vai prajāḥ sisṛkṣamāṇaḥ sa dvitīyaṃ mithunaṃ nāvindat [ed. sisṛksamāṇaḥ, corrected p. 302; Patyal: read nāvindata?]
sa tvāṣṭraṃ vaḍavam apaśyat
tvaṣṭā hi rūpāṇāṃ prajanayitā
tena prajā asṛjata

2.2.1x

tena mithunam avindat

2.2.1_2

prajāvān mithunavān bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvān etam ālabhate

2.2.1_3

yonīn vā eṣa kāmyān paśūn ālabhate yo 'niṣṭvaindrāgnena kāmyaṃ paśum ālabhata iṣṭvālambhaḥ samṛddhyai || 1 ||

2.2.2

pañcadhā vai devā vyudakrāmann agnir vasubhiḥ somo rudrair indro marudbhir varuṇa ādityair bṛhaspatir viśvair devais
te devā abruvann asurebhyo vā idaṃ bhrātṛvyebhyo radhyāmo yan mitho vipriyāḥ smaḥ_
yā na imāḥ priyās tanvas tāḥ samavadyāmahā iti
tāḥ samavādyanta
tābhyaḥ sa nirṛcchādyo naḥ prathamo 'nyo 'nyasmai druhyād iti
yat tanvaḥ samavādyanta tat tānūnaptrasya tānūnaptratvam_
tato devā abhavan parāsurās
tasmād yaḥ satānūnaptriṇāṃ prathamo druhyati sa ārtim ārchati
yat tānūnaptraṃ samavadyati bhrātṛvyābhibhūtyai
bhavaty ātmanā parāsyāpriyo bhrātṛvyo bhavati || 2 ||

2.2.3

pañca kṛtvo 'vadyati
pāṅkto yajñaḥ
pañcadhā hi te tāḥ samavādyanta_
āpataye tvā gṛhṇāmīty āha
prāṇo vā āpatiḥ
prāṇam eva tena prīṇāti
paripataye tvety āha
mano vai paripatiḥ_
mana eva tena prīṇāti
tanūnaptra ity āha
tanvo hi te tāḥ samavādyanta
śākvarāyety āha
śaktyai hi te tāḥ samavādyanta
śakmana ojiṣṭhāyety āha_
ojiṣṭhaṃ hi te tad ātmanaḥ samavādyanta_
anādhṛṣṭam ity āha_
anādhṛṣṭaṃ hy etat_
anādhṛṣyam ity āha_
anādhṛṣyaṃ hy etat_
devānām oja ity āha
devānāṃ hy etad ojaḥ_
abhiśastipā ity āha_
abhiśastipā hy etat_

2.2.3x

anabhiśastenyam ity āha_

2.2.3_2

anabhiśastenyaṃ hy etat_ [ed. anabhiśastenaṃ, corr. Patyal]

2.2.3_3

anu me dīkṣāṃ dīkṣāpatir manyatām anu tapas tapaspatir añjasā satyam upa geṣaṃ svite mā dhā ity āha yathāyajur evaitat || 3 ||

2.2.4

ghṛtaṃ vai devā vajraṃ kṛtvā somam aghnan_
srucau bāhū
tasmāt srucau saumīm āhutiṃ nāśāte
avadhīyeta somas
tasmāt srucau cājyaṃ cāntikam āhārṣīt_
antikam iva khalu vā asyaitat pracaranti yat tānūnaptreṇa pracaranti_
aṃśur aṃśuṣ ṭe deva somāpyāyatām indrāyaikadhanavida ity āha
yad evāsyāpavāyate yan mīyate tad evāsyaitenāpyāyayanti_
ā tubhyam indraḥ pyāyatām ā tvam indrāya pyāyasvety āha_
ubhāv evendraṃ ca somaṃ cāpyāyayanti_
āpyāyayāsmānt sakhīnt sanyā medhayā prajayā dhanenety āha_
ṛtvijo vā etasya sakhāyas
tān evāsyaitenāpyāyayanti
svasti te deva soma sutyām udṛcam aśīyety āha_
āśiṣam evaitām āśāste
pra vā etasmāl lokāc cyavante ye somam āpyāyayanti_
antarikṣadevatyo hi soma āpyāyitaḥ_
eṣṭā rāya eṣṭā vāmāni preṣe bhagāya
ṛtam ṛtavādibhyo namo dive namaḥ pṛthivyā iti
dyāvāpṛthivībhyām eva namaskṛtyāsmiṃl loke pratitiṣṭhati pratitiṣṭhati || 4 ||

2.2.5

makha ity etad yajñanāmadheyaṃ chidrapratiṣedhasāmarthyāt_
chidraṃ kham ity uktam_
tasya meti pratiṣedhaḥ_
mā chidraṃ kariṣyatīti
chidro hi yajño bhinna ivodadhir visravati
tad vai khalu chidraṃ bhavaty ṛtvigyajamānavimānād vā_
api vaiṣāṃ vyapekṣayā mantrakalpabrāhmaṇānām aprayogād yathoktānāṃ vā dakṣiṇānām apradānād dhīnād vātiriktād votpātādbhuteṣu prāyaścittavyatikramād iti_
etad vai sarvaṃ brahmaṇy arpitam_
brahmaiva vidvān yad bhṛgvaṅgirovit samyag adhīyānaś caritabrahmacaryo 'nyūnānatiriktāṅgo 'pramatto yajñaṃ rakṣati
tasya pramādād yadi vāpy asāṃnidhyād yathā bhinnā naur agādhe mahaty udake saṃplaven matsyakacchapaśiṃśumāranakramakarapurīkayajaṣarajasapiśācānāṃ bhāgadheyaṃ bhavaty evamādīnāṃ cānyeṣāṃ vinaṣṭopajīvinām
evaṃ khalv api yajñaś chinnabhinno 'padhvasta utpātādbhuto bahulo 'tharvabhir asaṃskṛto 'suragandharvayakṣarakṣasapiśācānāṃ bhāgadheyaṃ bhavaty evamādīnāṃ cānyeṣāṃ vinaṣṭopajīvināṃ
tad api ślokāḥ
chinnabhinno 'padhvasto viśruto bahudhā makhaḥ | iṣṭāpūrtadraviṇaṃgṛhya yajamānasyāvāpatat ||
ṛtvijāṃ ca vināśāya rājño janapadasya ca | saṃvatsaraviriṣṭaṃ tad yatra yajño viriṣyate || [ed. viraṣyate, corrected p. 302]
dakṣiṇāpravaṇībhūto yajño dakṣiṇataḥ smṛtaḥ | hīnāṅgo rakṣasāṃ bhāgo brahmavedād asaṃskṛtaḥ ||
catuṣpāt sakalo yajñaś cāturhautravinirmitaḥ | caturvidhai sthito mantrair ṛtvigbhir vedapāragaiḥ ||
prāyaścittair anudhyānair anujñānānumantraṇaiḥ | homaiś ca yajñavibhraṃśaṃ sarvaṃ brahmā prapūrayed || iti
tasmād yajamāno bhṛgvaṅgirovidam eva tatra brahmāṇaṃ vṛṇīyāt
sa hi yajñaṃ tārayatīti brāhmaṇam || 5 ||

2.2.6

yajño vai devebhya udakrāman na vo 'ham annaṃ bhaviṣyāmīti [ed. udakraman, corr. Patyal]
neti devā abruvann annam eva no bhaviṣyasīti
taṃ devā vimethire
sa ebhyo vihṛto na prababhūva
te hocur devāḥ_
na vai na itthaṃ vihṛto 'laṃ bhaviṣyati
hantemaṃ saṃbharām eti
taṃ saṃjabhrus
taṃ saṃbhṛtyocur aśvināv imaṃ bhiṣajyatam iti_ [ed. aśviṇāv, corr. Patyal]
aśvinau vai devānāṃ bhiṣajau_
aśvināv adhvaryū
tasmād adhvaryū gharmaṃ saṃbharatas
taṃ saṃbhṛtyocatur brahman gharmeṇa pracariṣyāmo hotar gharmam abhiṣṭuhy udgātaḥ sāmāni gāyeti
pracarata gharmam ity anujānāti
brahmaprasūtā hi pracaranti
brahma hedaṃ prasavānām īśe
savitṛprasūtatāyai
<gharmaṃ tapāmi [PS 5.16.2, sakala at VaitS 14.1]> <brahma jajñānam [PS 5.2.2, ŚS 4.1.1, VaitS 14.1]> <iyaṃ pitryā rāṣṭry etv agre [PS 5.2.1, ŚS 4.1.2, VaitS 14.1]>_iti gharmaṃ tāpyamānam upāsīta śastravad ardharcaśa āhāvapratigaravarjaṃ rūpasamṛddhābhiḥ_
etad vai yajñasya samṛddhaṃ yad rūpasamṛddham_
yat karma kriyamāṇam ṛg yajur vābhivadati svasti tasya yajñasya pāram aśnute ya evaṃ veda
devamithunaṃ vā etad yad gharmas
tasmād antardhāya pracaranti_
antarhitā vai mithunaṃ carantīti

2.2.6x

tad etad devamithunam ity ācakṣate

2.2.6_2

tasya yo gharmas tacchiśnam_

2.2.6_3

yau śaphau tāv āṇḍyau

2.2.6_4

yopayamanī te śroṇikapāle

2.2.6_5

yat payas tad retas

2.2.6_6

tad agnau devayonyāṃ reto brahmamayaṃ dhatte prajananāya

2.2.6_7

so 'gnir devayonir ṛṅmayo yajurmayaḥ sāmamayo brahmamayo 'mṛtamaya āhutimayaḥ sarvendriyasaṃpanno yajamāna ūrdhvaḥ svargaṃ lokam eti

2.2.6_8

tad āhur na prathamayajñe pravargyaṃ kurvītānupanāmukā ha vā enam uttare yajñakratavo bhavantīti

2.2.6_9

kāmaṃ tu yo 'nūcānaḥ śrotriyaḥ syāt tasya pravṛñjyāt_

2.2.6_10

ātmā vai sa yajñasyeti vijñāyate_

2.2.6_11

apaśirasā ha vā eṣa yajñena yajate yo 'pravargyeṇa yajate

2.2.6_12

śiro ha vā etad yajñasya yat pravargyas

2.2.6_13

tasmāt pravargyavataiva yājayen nāpravagyeṇa

2.2.6_14

tad apy eṣābhyanūktā <catvāri śṛṅgā [PS 8.13.3, sakala at GBr 1,2.16f]>_iti || 6 ||

2.2.7

devāś ca ha vā ṛṣayaś cāsuraiḥ saṃyattā āsan_ [ed. ciāsuraiḥ]
teṣām asurāṇām imāḥ puraḥ pratyabhijitā āsann ayasmayī pṛthivī rajatāntarikṣaṃ hariṇī dyaus
te devāḥ saṃghātaṃsaṃghātaṃ parājayanta
te 'vidur anāyatanā hi vai smas
tasmāt parājayāmahā iti [ed. parājayāmaha, corr. Patyal]
ta etāḥ puraḥ pratyakurvata havirdhānaṃ diva āgnīdhram antarikṣāt sadaḥ pṛthivyās
te devā abruvann upasadam upāyāma_
upasadā vai mahāpuraṃ jayantīti
ta ebhyo lokebhyo niraghnan_
ekayāmuṣmāl lokād ekayāntarikṣād ekayā pṛthivyās
tasmād āhur upasadā vai mahāpuraṃ jayantīti
ta ebhyo lokebhyo nirhatā ṛtūn prāviśan_
te ṣaḍ upāyan_
tān upasadbhir evartubhyo niraghnan
dvābhyām amuṣmāl lokād dvābhyām antarikṣād dvābhyāṃ pṛthivyās
ta ṛtubhyo nirhatāḥ saṃvatsaraṃ prāviśan_
te dvādaśopāyan_
tān upasadbhir eva saṃvatsarān niraghnan_
catasṛbhir amuṣmāl lokāc catasṛbhir antarikṣāc catasṛbhiḥ pṛthivyās
te saṃvatsarān nirhatā ahorātre prāviśan_
te yat sāyam upāyaṃs tenainān rātryā anudanta yat prātas tenāhnas
tasmād gauḥ sāyaṃ prātastanam āpyāyate prātaḥ sāyantanam_
tān upasadbhir evaibhyo lokebhyo nudamānā āyan_

2.2.7x

tato devā abhavan parāsurāḥ

2.2.7_2

sarvebhya evaibhyo lokebhyo bhrātṛvyaṃ nudamāna eti ya evaṃvidvān upasadam upaiti || 7 ||

2.2.8

na dvādaśāgniṣṭomasyopasadaḥ syuḥ_
aśāntā nirmṛjyur na tisro 'hīnasya_
upariṣṭād yajñakratur garīyān abhiṣīded yathā gurur bhāro grīvā niḥśṛṇīyād ārtim ārchet_
dvādaśāhīnasya kuryāt
pratyuttabdhyai sayatvāya
tisro 'gniṣṭomasyopasadaḥ syuḥ śāntyā anirmārgāya
te devā asuryān imāṃl lokān nānvavaitum adhṛṣṇuvan_
tān agninā mukhenānvavāyan
yad agnim anty upasadāṃ pratīkāni bhavanti yathā kṣetrapatiḥ kṣetre 'nvavanayaty evam evaitad agninā mukhenemāṃl lokān abhinayanto yanti [ed. 'nvavanayanty, corr. Patyal]
yo ha vai devān sādhyān veda sidhyaty asmai_
ime vāva lokā yat sādhyā devāḥ
sa ya evam etānt sādhyān veda sidhyaty asmai
sidhyaty amuṣmai sidhyaty asmai lokāya ya evaṃvidvān upasadam upaiti || 8 ||

2.2.9

atha yatrāhādhvaryur agnīd devapatnīr vyācakṣva subrahmaṇya subrahmaṇyām āhvayeti tad apareṇa gārhapatyaṃ prāṅmukhas tiṣṭhann anavānann āgnīdhro devapatnīr vyācaṣṭe
pṛthivy agneḥ patnī
vāg vātasya patnī
senendrasya patnī
dhenā bṛhaspateḥ patnī
pathyā pūṣṇaḥ patnī
gāyatrī pasūnāṃ patnī
triṣṭub rudrāṇāṃ patnī
jagaty ādityānāṃ patnī_
anuṣṭum mitrasya patnī
virāḍ varuṇasya patnī
paṅktir viṣṇoḥ patnī
dīkṣā somasya rājñaḥ patnīti_
ati bhrātṛvyān ārohati nainaṃ bhrātṛvyā ārohanty upari bhrātṛvyān ārohati ya evaṃvidvān āgnīdhro devapatnīr vyācaṣṭe || 9 || [ed. āruohanty, āruohati]

2.2.10

yathā vai ratha ekaikam aram abhipratitiṣṭhan vartata evaṃ yajña ekaikāṃ tanvam abhipratitiṣṭhann eti
purā pracaritor āgnīdhrīye hotavyāḥ_
etad dha vā uvāca vāsiṣṭhaḥ sātyahavyo 'skan soma ity ukte mā sūrkṣata pracarata prātar vāvādyāhaṃ somaṃ samasthāpayam iti
nāsya soma skandati ya evaṃvidvānt somaṃ pibati
sa ha sma vai sa āsandyām āsīnaḥ saktubhir upamathya somaṃ pibati_
ahaṃ vāva sarvato yajñaṃ veda ya etān veda
na mām eṣa hiṃsiṣyatīti
nainaṃ somapītho na peyo hinasti ya evaṃvidvānt somaṃ pibati
taṃ ha sma yad āhuḥ kasmāt tvam idam āsandyām āsīnaḥ saktubhir upamathya somaṃ pibasīti
devatāsv eva yajñaṃ pratiṣṭhāpayāmīty abravīd brāhmaṇo yasyaivaṃviduṣo yasyaivaṃvidvān yajñārtyā yajñe prāyaścittaṃ juhoti [ed brahmaṇo, corr. Patyal]
devatāsv eva yajñaṃ pratiṣṭhāpayati
yajñārtiṃ pratijuhuyāt
sayonitvāya
trayastriṃśad vai yajñasya tanva iti_
ekānnatriṃśat stomabhāgās
trīṇi savanāni
yajñaś caturthaḥ_
stomabhāgair evaitat stomabhāgān pratiprayuṅkte savanaiḥ savanāni yajñena yajñam_
sarvā ha vā asya yajñasya tanvaḥ prayuktā bhavanti sarvā āptāḥ sarvā avaruddhāḥ_
devasya savituḥ prasave bṛhaspataye stuteti
yadyad vai savitā devebhyaḥ prāsuvat tenārdhnuvan_
savitṛprasūtā eva stuvanti_
ṛdhnuvanti_

2.2.10x

ṛdhyante ha vā asya stomā yajñe_

2.2.10_2

ṛdhyate yajamāna ṛdhyate prajāyāḥ_ [ed. ṛdhyate ṛdhyate, corrected p. 302]

2.2.10_3

ṛdhyate paśubhyaḥ_

2.2.10_4

ṛdhyate brahmaṇe yasyaivaṃvidvān brahmā bhavati || 10 ||

2.2.11

devāś ca ha vā asurāś cāspardhanta
te devāḥ samāvad eva yajñe kurvāṇā āsan
yad eva davā akurvata tad asurā akurvata
te na vyāvṛtam agacchan_
te devā abruvan nayatemaṃ yajñaṃ tira upary asurebhyas taṃsyāmaha iti
tam etābhir ācchādyodakrāman yajūṃṣi yajñe samidhaḥ svāheti
taṃ tira upary asurebhyo yajñam atanvata
tam eṣāṃ yajñam asurā nānvavāyan_
tato devā abhavan parāsurāḥ
sa ya evaṃvidvāṃs tira upary asurebhyo yajñaṃ tanute bhavaty ātmanā parāsyāpriyo bhrātṛvyo bhavati_
etair eva juhuyāt samṛtayajñe caturbhiś caturbhir anvākhyāyam_
purastāt prātaranuvākasya juhuyāt_
etāvān vai yajño yāvān eṣa yajñas taṃ vṛṅkte
sayajño bhavati
ayajña itaraḥ_
etair eva juhuyāt purastād dvādaśāhasya_
eṣa ha vai pratyakṣaṃ dvādaśāhas
tam evālabhyaitair eva juhuyāt
purastād dīkṣāyāḥ_
eṣā ha vai pratyakṣaṃ dīkṣā
tām evālabhyaitair evātithyam abhimṛśed <yajñena yajñam ayajanta devāḥ [ŚS 7.5.1, PS 20.2.2, VaitS 16.15]>_ iti || 11 ||

2.2.12

yatra vijānāti brahmant somo 'skann iti tam etayālabhyābhimantrayate_<abhūd devaḥ savitā vandyo nu na idānīm ahna upavācyo nṛbhiḥ | vi yo ratnā bhajati mānavebhyaḥ śreṣṭhaṃ no atra draviṇaṃ yathā dadhat [ṚV 4.54.1]>_iti
<ye agnayo apsv antar [ŚS 3.21.1, VaitS 16.16, cf. PS 10.9.1?]> iti saptabhir abhijuhoti
yad evāsyāvaskannaṃ bhavati tad evāsyaitad agnau svagākaroti_
agnir hi sukṛtīnāṃ haviṣāṃ pratiṣṭhā_
atha visṛpya vaipruṣān homāñ juhoti <drapsaś caskanda [ṚV 10.17.11, PS 20.13.7, ŚS 18.4.28, VaitS 16.17]>_iti [ed. juhvati, corr. Patyal]
yā evāsyābhiṣūyamāṇasya vipruṣa skandanty aṃśur vā tā evāsyaitad āhavanīye svagākaroti_ [ed. āhavaṇīye]
āhavanīyo hy āhutīnāṃ pratiṣṭhā
<yas te drapsa skandati [ṚV 10.17.12a, PS 20.13.8a, VaitS 16.17]>_iti
stoko vai drapsaḥ_
<yas te aṃśur bāhucyuto dhiṣaṇāyā upasthāt [ṚV 10.17.12b, PS 20.13.8b, VaitS 16.17]>_iti bāhubhir abhicyuto 'ṃśur adhiṣavaṇābhyām adhiskandati_
<adhvaryor vā pari yaḥ pavitrāt taṃ te juhomi manasā vaṣaṭkṛtam [PS 20.13.8cd, ṚV 10.17.12cd, VaitS 16.17]> iti
tad yathā vaṣaṭkṛtaṃ svāhākṛtaṃ hutam evaṃ bhavati || 12 ||

2.2.13

ṛṣayo vā indraṃ pratyakṣaṃ nāpaśyan_
taṃ vasiṣṭha eva pratyakṣam apaśyat
so 'bibhed itarebhya ṛṣibhyo mā pravocad iti
so 'bravīd brāhmaṇaṃ te vakṣyāmi yathā tvatpurohitāḥ prajāḥ prajaniṣyante_
athetarebhya ṛṣibhyo mā pravoca iti
tasmā etān stomabhāgān uvāca
tato vasiṣṭhapurohitāḥ prajāḥ prājāyanta
stomo vā ete eteṣāṃ bhāgas
tat stomabhāgānāṃ stomabhāgatvam_
raśmir asi kṣayāya tveti
kṣayo vai devāḥ_
devebhya eva yajñaṃ prāha
pretir asi dharmaṇe tveti
dharmo manuṣyāḥ_
manuṣyebhya eva yajñaṃ prāha_
anvitir asi saṃdhir asi pratidhir asīti [ed. anitir, corr. Patyal]
trayo vai lokāḥ_
lokeṣv eva yajñaṃ pratiṣṭhāpayati
viṣṭambho 'sīti
vṛṣṭim evāvarunddhe
prāvo 'sy ahnāṃsīti mithunam eva karoti_
uśig asi praketo 'si suditir asīti_
aṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityā vāg dvātriṃśī svaras trayastriṃśastrayastriṃśad devāḥ_

2.2.13x

devebhya eva yajñaṃ prāha_

2.2.13_2

ojo 'si pitṛbhyas tveti

2.2.13_3

balam eva tatpitṝn anusaṃtanoti

2.2.13_4

tantur asi prajābhyas tveti

2.2.13_5

prajā eva paśūn anusaṃtanoti

2.2.13_6

revad asy oṣadhībhyas tveti_

2.2.13_7

oṣadhīṣv eva yajñaṃ pratiṣṭhāpayati

2.2.13_8

pṛtanāṣāḍ asi paśubhyas tveti

2.2.13_9

prajā eva paśūn anusaṃtanoti_

2.2.13_10

abhijid asīti

2.2.13_11

vajro vai ṣoḍaśī

2.2.13_12

vyāvṛtto 'sau vajras

2.2.13_13

tasmād eṣo 'nyair vyāvṛttaḥ_

2.2.13_14

nābhur asīti

2.2.13_15

prajāpatir vai saptadaśaḥ

2.2.13_16

prajāpatim evāvarunddhe || 13 ||

2.2.14

adhipatir asi dharuṇo 'si saṃsarpo 'si vayodhā asīti
prāṇo 'pānaś cakṣuḥ śrotram ity etāni vai puruṣam akaran praṇān upaiti
prajātyā eva
trivṛd asi pravṛd asi svavṛd asy anuvṛd asīti
mithunam eva karoti_
āroho 'si praroho 'si saṃroho 'sy anuroho 'sīti [ed. āruoho]
prajāpatir eva
vasuko 'si vasyaṣṭir asi veṣaśrīr asīti
pratiṣṭhitir eva_
ākramo 'si saṃkramo 'sy utkramo 'sy utkrāntir asīti_
ṛddhir eva
yad yad vai savitā devebhyaḥ prāsuvat tenārdhnuvan_
savitṛprasūtā eva stuvanti_
ṛdhnuvanti
bṛhaspataye stuteti
bṛhaspatir vā āṅgiraso devānāṃ brahmā
tad anumatyaivoṃ bhūr janad iti prātaḥsavane_
ṛgbhir evobhayato 'tharvāṅgirobhir guptābhir guptai stuteti_
evoṃ bhuvo janad iti mādhyaṃdine savane
yajurbhir evobhayato 'tharvāṅgirobhir guptābhir guptaiḥ_
stutety evoṃ svar janad iti tṛtīyasavane
sāmabhir evobhayato 'tharvāṅgirobhir guptābhir guptai stutety eva_
atha yady ahīna ukthyaḥ ṣoḍaśī vājapeyo 'tirātro 'ptoryāmā vā syāt sarvābhiḥ sarvābhir ata ūrdhvaṃ vyāhṛtibhir anujānāti_

2.2.14x

oṃ bhūr bhuvaḥ svar janad vṛdhat karad ruhan mahat tac cham om indravanta stuteti sendrān māpagāyata sendrān stutety eva_

2.2.14_2

indriyavān ṛddhimān vaśīyān bhavati ya evaṃ veda yaś caivaṃvidvānt stomabhāgair yajate || 14 ||

2.2.15

yo ha vā āyatāṃś ca pratiyatāṃś ca stomabhāgān vidyāt sa viṣpardhamānayoḥ samṛtasomayor brahmā syāt
<stuteṣe stutorje stuta devasya savituḥ save bṛhaspatiṃ vaḥ prajāpatiṃ vo vasūn vo devān rudrān vo devān ādityān vo devān sādhyān vo devān āptyān vo devān viśvān vo devān sarvān vo devān viśvatas pari havāmahe [VaitS 17.7]>
<janebhyo 'smākam astu kevalaḥ [VaitS 17.7 (cf. PS 5.4.9c)]>_
<itaḥ kṛṇotu vīryam [VaitS 17.7 (PS 5.4.9d)]> iti_
ete ha vā āyatāś ca pratiyatāś ca stomabhāgās
tāñ japann uparyupari pareṣāṃ brahmāṇam avekṣeta
tata eṣām adhaḥśirā brahmā patati
tato yajñas
tato yajamānaḥ_
yajamāne 'dhaḥśirasi patite sa deśo 'dhaḥśirāḥ patati yasminn ardhe yajante
devāś ca ha vā asurāś ca samṛtasomau yajñāv atanutām
atha bṛhaspatir āṅgiraso devānāṃ brahmā
sa āyatāṃś ca pratiyatāṃś ca stomabhāgāñ japann uparyupary asurāṇāṃ brahmāṇam avaikṣata
tata eṣām adhaḥśirā brahmāpatat
tato yajñas
tato 'surā iti || 15 ||

2.2.16

devā yajñaṃ parājayanta
tam āgnīdhrāt punar upājayanta
tad etad yajñasyāparājitaṃ yad āgnīdhram_
yad āgnīdhrād dhiṣṇyān viharati tata evainaṃ punas tanute
parājityai_
apa khalu vā ete gacchanti ye bahiṣpavamānaṃ sarpanti
bahiṣpavamāne stuta āha_
agnīd agnīn vihara barhi stṛṇīhi puroḍāśān alaṃkurv iti
yajñam evāparājitya punas tanvānā āyanti_
aṅgārair dve savane viharati śalākābhis tṛtīyasavanaṃ saśrukratvāya_
atho saṃbhavaty evam evaitat_
dakṣiṇato vai devānāṃ yajñaṃ rakṣāṃsy ajighāṃsan_ [ed. ajidhāṃsan]
tāny āgnīdhreṇāpāghnata
tasmād dakṣiṇāmukhas tiṣṭhann agnīt pratyāśrāvayati
yajñasyābhijityai rakṣasām apahatyai rakṣasām apahatyai || 16 ||

2.2.17

tad āhur atha kasmāt saumya evādhvare pravṛtāhutīr juhvati na haviryajña iti_
akṛtsnā vā eṣā devayajyā yad dhaviryajñaḥ_
atha haiṣaiva kṛtsnā devayajyā yat saumyo 'dhvaras
tasmāt saumya evādhvare pravṛtāhutīr juhvati
juṣṭo vāce bhūyāsaṃ juṣṭo vācaspataye devi vāg yad vāco madhumattamaṃ tasmin mā dhāḥ svāhā vāce svāhā vācapataye svāhā sarasvatyai svāhā sarasvatyā iti purastāt svāhākāreṇa juhoti [ed. -svāhākareṇa]
tasmād vāg ata ūrdhvam utsṛṣṭā yajñaṃ vahati manasottarām_
manasā hi manaḥ prītam_
tad u haike saptāhutīr juhvati sapta chandāṃsi pravṛttāni pratimantram iti vadantaḥ_
yathā mekhalā paryasyate medhyasya cāmedhyasya ca vihṛtyā evaṃ haivaite nyupyante medhasya cāmedhyasya ca vihṛtyai yajñasya vihṛtyai
prācīnaṃ hi dhiṣṇyebhyo devānāṃ lokāḥ pratīcīnaṃ manuṣyāṇām_
tasmāt somaṃ pibatā prāñco dhiṣṇyā nopasarpyāḥ_
janaṃ hy etat_
devalokaṃ hy adhyārohanti
teṣām etad āyatanaṃ codayanaṃ ca yad āgnīdhraṃ ca sadaś ca
tad yo 'vidvānt saṃcaraty ārtim ārchatyi_
atha yo vidvānt saṃcarati na sa dhiṣṇīyām ārtim ārchati || 17 || [ed. vidvant]

2.2.18

prajāpatir vai yajñas
tasmint sarve kāmāḥ sarvā iṣṭīḥ sarvam amṛtatvam_
tasya haite goptāro yad dhiṣṇyās
tānt sadaḥ prasrapsyan namaskaroti
namo nama iti
na hi namaskāram ati devās
te ha namasitāḥ kartāram atisṛjantīti
tata etaṃ prajāpatiṃ yajñaṃ prapadyate namo nama iti
na hi namaskāram ati devāḥ
sa tatraiva yajamānaḥ sarvān kāmān āpnoti sarvān kāmān āpnoti || 18 ||

2.2.19

yo vai sadasyān gandharvān veda na sadasyām ārtim ārchati
sadaḥ prasrapsyan brūyād upadraṣṭre nama iti_
agnir vai draṣṭā tasmā u evātmānaṃ paridadāti
sarvam āyur eti na purā jarasaḥ pramīyate ya evaṃ veda
sadaḥ prasṛpya brūyād upaśrotre nama iti
vāyur vā upaśrotā
tasmā u evātmānaṃ paridadāti
sarvam āyur eti na purā jarasaḥ pramīyate ya evaṃ veda
sadaḥ prasarpan brūyād anukhyātre nama iti_
ādityo vā anukhyātā
tasmā u evātmānaṃ paridadāti
sarvam āyur eti na purā jarasaḥ pramīyate ya evaṃ veda
sadaḥ prasṛpto brūyād upadraṣṭre nama iti
brāhmaṇo vā upadraṣṭā
tasmā u evātmānaṃ paridadāti
sarvam āyur eti na purā jarasaḥ pramīyate ya evaṃ veda
te vai sadasyā gandharvāḥ
sa ya evam etānt sadasyān gandharvān avidvānt sadaḥ prasarpati sa sadasyām ārtim ārchati_
atha yo vidvānt saṃcarati na sadasyām ārtim ārchati_
etena ha sma vā aṅgirasaḥ sarvaṃ sadaḥ paryāhus
te na sadasyām ārtim ārchanti_
atha yān kāmayeta na sadasyām ārtim ārcheyur iti tebhya etena sarvaṃ sadaḥ paribrūyāt
te na sadasyām ārtim ārchanti_

2.2.19x

atha yaṃ kāmayeta pramīyateti tam etebhya āvṛścet

2.2.19_2

pramīyate || 19 ||

2.2.20

tad āhur yad aindro yajño 'tha kasmād dvāv eva prātaḥsavane prasthitānāṃ pratyakṣād aindrībhyāṃ yajato hotā caiva brāhmaṇācchaṃsī ca_ [ed. aidrībhyāṃ]
<idaṃ te somyaṃ madhu [ṚV 8.65.8]>_iti hotā yajati_
<indra tvā vṛṣabhaṃ vayam [ṚV 3.40.1, VaitS 19.6]> iti brāhmaṇācchaṃsī
nānādevatyābhir itare
kathaṃ teṣām aindryo bhavanti
<mitraṃ vayaṃ havāmahe [ṚV 1.23.4a]>_iti maitrāvaruṇo yajati
<varuṇaṃ somapītaye [ṚV 1.23.4b]>_iti
yad vai kiṃ ca pītavat tad aindraṃ rūpam_
tenendraṃ prīṇāti
<maruto yasya hi kṣaye [ṚV 1.86.1a, ŚS 20.1.2a]>_iti potā yajati
<sa sugopātamo janaḥ [ṚV 1.86.1c, ŚS 20.1.2c]>_iti_ [ed. sugopatamo, corrected p. 302]
indro vai gopās
tad aindraṃ rūpam_
tenendraṃ prīṇāti_
<agne patnīr ihā vaha [ṚV 1.22.9a]>_iti neṣṭā yajati
<tvaṣṭāraṃ somapītaye [ṚV 1.22.9c]>_iti
yad vai kiṃ ca pītavat tad aindraṃ rūpam_
tenendraṃ prīṇāti_
<ukṣānnāya vaśānnāya [ṚV 8.43.11a, PS 3.12.6a, ŚS 3.21.6a/20.1.3a]>_ity āgnīdhro yajati
<somapṛṣṭhāya vedhase [ṚV 8.43.11b, PS 3.12.6b, ŚS 3.21.6b/20.1.3b]>_iti_
indro vai vedhās
tad aindraṃ rūpam_
tenendraṃ prīṇāti

2.2.20x

<prātaryāvabhir ā gataṃ devebhir jenyāvasū indrāgnī somapītaye [ṚV 8.38.7]>_iti

2.2.20_2

svayaṃsamṛddhā acchāvākasya_

2.2.20_3

evam u haitā aindryo bhavanti

2.2.20_4

yan nānādevatyās tenānyā devatāḥ prīṇāti

2.2.20_5

yad gāyatryas tenāgneyyas

2.2.20_6

tasmād etābhis trayam avāptaṃ bhavati || 20 ||

2.2.21

te vai khalu sarva eva mādhyaṃdine prasthitānāṃ pratyakṣād aindrībhir yajanti_
abhitṛṇavatībhir eke
<pibā somam abhi yam ugra tardaḥ [ṚV 6.17.1]>_iti hotā yajati
<sa īṃ pāhi ya ṛjīṣī tarutraḥ [ṚV 6.17.2]>_iti maitrāvaruṇaḥ_
<evā pāhi pratnathā mandatu tvā [ṚV 6.17.3]>_iti brāhmaṇācchaṃsī_
<arvāṅ ehi somakāmaṃ tvāhuḥ [ṚV 1.104.9]>_iti potā
<tavāyaṃ somas tvam ehy arvāṅ [ṚV 3.35.6]> iti neṣṭā_
<indrāya somāḥ pradivo vidānāḥ [ṚV 3.36.2]>_ity acchāvākaḥ_
<āpūrṇo asya kalaśaḥ svāhā [ṚV 3.32.15]>_ity āgnīdhraḥ_ [ed. svahoty]
evam u haitā abhitṛṇavatyo bhavanti_
indro vai prātaḥsavanaṃ nābhyajayat
sa etābhir mādhyaṃdinaṃ savanam abhyatṛṇat
tad yad etābhir mādhyaṃdinaṃ savanam abhyatṛṇat tasmād etā abhitṛṇavatyo bhavanti || 21 ||

2.2.22

tad āhur yad aindrārbhavaṃ tṛtīyasavanam atha kasmād eka eva tṛtīyasavane prasthitānāṃ pratyakṣād aindrārbhavyā yajati_
<indra ṛbhubhir vājavadbhiḥ samukṣitam [ṚV 3.60.5]> iti hotaiva
nānādevatyābhir itare
kathaṃ teṣām aindrārbhavyo bhavanti_
<indrāvaruṇā sutapāv imaṃ sutam [ṚV 6.68.10, PS 20.7.5a, ŚS 7.58.1a]>_ iti maitrāvaruṇo yajati [ed. satam, corrected p. 302]
<yuvo ratho adhvaro devavītaye [PS 20.7.5c, ŚS 7.58.1c, ṚV 6.68.10c]>_iti bahūni vāha
tad ṛbhūṇāṃ rūpam
<indraś ca somaṃ pibataṃ bṛhaspataye [ṚV 4.50.10a, VaitS 22.11]>_iti brāhmaṇācchaṃsī yajati_
<ā vāṃ viśantv indavaḥ svābhuvaḥ [ṚV 4.50.10c]>_iti bahūni vāha
tad ṛbhūṇāṃ rūpam
<ā vo vahantu saptayo raghuṣyadaḥ [ṚV 1.85.6a]>_iti potā yajati
<raghupatvānaḥ pra jigāta bāhubhiḥ [ṚV 1.85.6b]>_iti bahūni vāha
tad ṛbhūṇāṃ rūpam
<ameva naḥ suhavā ā hi gantana [ṚV 2.36.3]>_iti neṣṭā yajati
gantaneti bahūni vāha
tad ṛbhūṇāṃ rūpam
<indrāviṣṇū pibataṃ madhvo asya [ṚV 6.69.7a]>_ity acchāvāko yajati_
<ā vām andhāṃsi madirāṇy agman [ṚV 6.69.7c]>_iti bahūni vāha
tad ṛbhūṇāṃ rūpam
<imaṃ stomam arhate jātavedase [ṚV 1.94.1a]>_ity āgnīdhro yajati
<ratham iva saṃ mahemā manīṣayā [ṚV 1.94.1b]>_iti bahūni vāha
tad ṛbhūṇāṃ rūpam
evam u haitā aindrārbhavyo bhavanti

2.2.22x

yan nānādevatyās tenānyā devatāḥ prīṇāti

2.2.22_2

yad u jagatprāsāhā jāgatam u vai tṛtīyasavanam_

2.2.22_3

tṛtīyasavanasya samaṣṭyai || 22 ||

2.2.23

vicakṣaṇavatīṃ vācaṃ bhāṣante canasitavatīm_
vicakṣayanti brāhmaṇam_
canasayanti prājāpatyam_
satyaṃ vadanti_
etad vai manuṣyeṣu satyaṃ yac cakṣus
tasmād āhur ācakṣāṇam adrāg iti
sa yad āhādrākṣam iti tathāhāsya śraddadhati
yady u vai svayaṃ vai dṛṣṭaṃ bhavati na bahūnāṃ janānām eṣa śraddadhāti
tasmād vicakṣaṇavatīṃ vācaṃ bhāṣante canasitavatīm_
satyottarā haivaiṣāṃ vāg uditā bhavati || 23 ||

2.2.24

samṛtayajño vā eṣa yad darśapūrṇamāsau
kasya vāva devā yajñam āgacchanti kasya vā na
bahūnāṃ vā etad yajamānānāṃ sāmānyam ahas
tasmāt pūrvedyur devatāḥ parigṛhṇīyāt_
yo ha vai pūrvedyur devatāḥ parigṛhṇāti tasya śvo bhūte yajñam āgacchanti
tasmād vihavyasya catasra ṛco japet_
yajñavido hi manyante eva soma eva samṛta iti yajño yajñena samṛtaḥ || 24 ||

2.2.24col

ity atharvavede gopathabrāhmaṇottarabhāge dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ ||

Linked texts (10)