Pramāṇa · Search · About · API

Rigvedabrahmana 31

Ṛgvedabrāhmaṇa 31

Language
Sanskrit

Contents

31.1

ityekonatriṃśo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
vasūnāṃ vai prātaḥsavanaṃ rudrāṇāṃ mādhyaṃdinaṃ savanamādityānāṃ tṛtīyasavanaṃ tadyadādityagraheṇa tṛtīyasavanaṃ pratipadyate svayaiva taddevatayā
pratipadyate 'tho dhītarasaṃ vā etatsavamaṃ yattṛtīyasavanamathaiṣa saraso
graho yadādityagrahastenaiva tattṛtīyasavanaṃ sarasaṃ karoti triṣṭubhamādityagrahasya puronuvākyāmanvāha tasyā uktaṃ brāhmaṇamatha stute pavamāne
paśunā carantyatra kālo hi bhavatyatho savanasyaiva sarasatāyā atha haviṣpaṅktyā caranti tasyā uktaṃ brāhmaṇaṃ vāmadevyāstṛtīyasavana unnīyamānebhyo
'nvāha vāmadevo hi tṛtīyasavana indrāya somaṃ provāca tā vā āvatyo harivatyo bhavanti puronuvākyārūpeṇa tā vā aindrābhaiyastriṣṭubho
bhavantīndrameva tadardhabhājaṃ savanasya karoti tā vai navānvāha daśa nvā
atra camasānunnayanti yathā tu prāyaṇaṃ tathodayanamatha hotrāḥ saṃyajanti
tāsāmuktaṃ brāhmaṇamandhasvatyo madvatyaḥ pītavatyo jagatyo yājyā jāgataṃ
hi tṛtīyasavanaṃ madvatyo madvaddhi tṛtīyasavanamanuvaṣaṭkurvantyāhutīnāmeva
śāntyā āhutīnāṃ pratiṣṭhityā atheḍātha hotṛcamasastasyoktaṃ brāhmaṇamaupāsanāṃstṛtīyasavana upāsyanti teṣāmuktaṃ brāhmaṇamatha sāvitragraheṇa
caranti tasyoktaṃ brāhmaṇaṃ triṣṭubhaṃ sāvitragrahasya puronuvākyāmanvāha
tasyā uktaṃ brāhmaṇamatha yadukthe antareṇāmītpātnīvatasya yajati tena
tau hotāramanusamaśnuvāte

31.2

aindrāgnānyukthyokthāni bhavanti teṣāmuktaṃ brāhmaṇamathaitānyaindrāṇi
jāgatānyaharahaḥ śaṃsanti paśavo vai jagatī jāgatāḥ paśavaḥ paśūnāmevāptyai
tānyacyutāni syuriti haika āhuḥ savanadharaṇīti vadanto 'nyānyanyānīti tveva sthitamanyadanyadaharupayantyatha vāruṇaṃ bārhaspatyaṃ vaiṣṇavamiti śaṃsanti jagatī vā eteṣāṃ chandastriṣṭubindrasya tadyacchandasī viparīte dvidevatyatāyā aindrāvaruṇamaindrābārhaspatyamaindrāvaiṣṇavamiti śaṃsanti
grahānevaitairanuśaṃsantyevaṃ hi grahā gṛhītā bhavanti

31.3

carṣaṇīdhṛtaṃ madhavānamukthyamiti maitrāvaruṇastasyoktaṃ brāhmaṇaṃ vāsiṣṭho 'harahaḥ paryāyo bhavati vasiṣṭho haitanmaitrāvaruṇīyāyai tṛtīyasavanaṃ dadarśa tasmādvāsiṣṭho 'harahaḥ paryāyo bhavati kakupsu maitrāvaruṇāya
praṇayanti tṛtīye 'haṃsteno sa brāhmaṇācchaṃsino vaśametyatha caturthe 'hantsve
sve chandasi praṇayanti sve sva eva tacchandasi pratitiṣṭhanto yanti gāyatrīṣu maitrāvaruṇāya praṇayantyuṣṇihu brāhmaṇācchaṃsine 'nuṣṭupsvacchāvākāyottarottaritāyai tathaiṣāṃ caturbhiścaturbhirakṣaraiśchandāṃsyabhyudyanti paṅktiṣu
maitrāvaruṇāya praṇayanti pañcame 'hanpāṅktaṃ hi pañcamamahardvipadāsa ṣaṣṭhe 'hanpraṇayanti dvaipadaṃ hi ṣaṣṭhamaharatho gūdaṃ¹ bhadramudaṃśaputramiti sāmāni
kurvantyatho dvipadāsahacarāṇi vai śilpāni bhavanti tasmādatra śilpāni
śasyante necchilpebhyo gāmeti

31.4

nābhānediṣṭhenātra hotā retaḥ siñcati taṃ maitrāvaruṇāya prayacchati
tatsa vālakhilyābhirvikarotyathaitā vālakhilyā vihṛtāḥ śaṃsati pacchaḥ
prathame sūkte viharati parvaśa evainaṃ tatsaṃbharatyardharcaśo dvitīye dve vai
puruṣaḥ² kapāle te eva tatsaṃdadhātyṛcamṛcaṃ tṛtīye kṛtsnamevainaṃ tatsaṃbharati
viparyasyennārāśaṃse tasmādviparyastā garbhā jāyante

31.5

tākṣryaṃ dūròhaṇaṃ ròhati vāyurvai tākṣryaḥ prāṇò vai vāyuḥ prāṇamè'vāsmiṃstaddadhāti taṃ brāhmaṇācchaṃsinè prayacchati taṃ sa sukīrtinā yòninā pratigṛhṇāti jātamathaitaṃ vṛṣākapiṃ paḍṅktiśaṃsaṃ n‍yūṃkhaṃ śaṃsat‍yannaṃ vai
nyūṃkhò jāta evāsmiṃstadannādyè pratitiṣṭhat‍yathaitatkuntāpaṃ yathāchandasaṃ śaṃsati
sarvèṣāmèva kāmānāmāp‍t‍yai nārāśaṃsī raibhīḥ kāravyā indragāthā bhūtèchadaḥ pārikṣitīrètaśapralāpamityètaśò ha vai muniryajñasyāyurdadarśa sa²
ha putrānuvāca putrakā yajñasyāyuradarśaṃ tadabhilapiṣyāmi mā mā dṛptaṃ
man‍dhvamiti tè ha tathèt‍yūcustadvābhilalāpa³ tasya ha jyèṣṭhaḥ putrò 'bhisṛpya
mukhamapijagrāhādṛptadvai⁴ naḥ piteti taṃ hòvācāpanaśya dhiktvā jālmāstu
pāpiṣṭhāṃ tè prajāṃ karòmi⁵ yadvai mè jālma mukhaṃ nāpyagrahīṣyaḥ śatāyuṣaṃ gāmakariṣyaṃ sahasrāyuṣaṃ puruṣamiti tasmādaitaśayanā ājāneyāḥ
santò bhṛgūnāṃ pāpiṣṭhāḥ pitrā hi śaptāḥ svayā dèvatayā svèna prajāpatinā

31.6

ādityāṅgirasīrupaśaṃsatyādityāśca ha vā aṅgirasaścāspardhanta
vayaṃ pūrvè svargaṃ lòkamèṣyāma ityādityā vayamityaṅgirasastè 'ṅgirasa
ādityèbhyaḥ prajigyuḥ śvaḥsutyā nò yājayata na iti tèṣāṃ hāmirbhūta
āsa ta ādityā ūcurathāsmākamadyasutyā tèṣāṃ nastvamèva hòtāsi⁶
bṛhaspatirbrahmāyāsya udgātā ghòra āṅgirasò 'dhvaryuriti tān‍ha⁷ pratyācacakṣire⁸ tamètābhiḥ śiśicustadètā abhivadanti⁹ tè 'śvaṃ śvètaṃ dakṣiṇāṃ
ninyu¹⁰rètamèva ya eṣa tapati tata u hādityāḥ svarèyuḥ svarèti ya
evaṃ vèda

31.7

diśaṃ kḷptīḥ śaṃsati diśò hāsmai kalpantè janakalyāḥ śaṃsati
janā hāsmai kalpante pravalihakāḥ pratīrādhānatīvādāmāhanasyāḥ sarvā
vāco vadati tasmātpuruṣaḥ sarvā vāco vadatyekaikāmitare paśavastā vā
aṣṭau bhavantyetābhirvai devāḥ sarvā aṣṭīrāpnuvata tatho evaitadyajamānā
etābhireva sarvā aṣṭīraśnuvate kapṛnnaraḥ kapathamudghātāna yaṅga prācīrajaganteti dve¹ tathā tā ānākṣiṣyo bhavanti² tā daśa saṃpadyante daśadaśinī virāṭkrīrvirānnānnaṃ śriyo virājo 'nnādyasyopāptyai

31.8

dādhikrīṃ śaṃsati vāgvai dādhikrī vācamevāsmiṃstaddadhāti pāvamānīḥ śaṃsati pavitraṃ vai pāvamānyaḥ punātyevainaṃ tantamacchāvākāya prayacchati taṃ sa evayāmarutā cārayati jātaṃ nyūhayati nyūhmānaka iva
vai prathamaṃ cicariṣuścarati³ tadenamamṛtācchandaso 'mṛtatvāya prajanayati
te 'mṛtatvamāpnuvanti ye ṣaṣṭhamaharupayanti stotriyānurūpau śastvā vālakhilyāḥ śaṃsatyātmā vai stotriyānurūpau prāṇā vālakhilyā anantarhitā u heme prāṇāstadāhuḥ kasmādvālakhilyā iti yadvā urvaryorasaṃbhinnaṃ bhavati khilamiti vai tadācakṣate vālamātrā u heme prāṇā
asaṃbhinnāstadyadasaṃbhinnāstasmādvālakhilyāḥ

31.9

tāmrthyai dūrohaṇaṃ rohatīti taduktaṃ gāyatrīṣu brāhmaṇācchaṃsine praṇayanti dvitīye 'haṃsteno sa maitrāvaruṇasya vaśameti pra maṃhiṣṭhāya bṛhate
bṛhadraya iti ṣaḍṛcaṃ dvistāvadyāvanmaitrāvaruṇasya kārṣṇo 'harahaḥ paryāso
bhavati kṛṣṇo haitadāṅgiraso brāhmaṇācchaṃsīyāyai tṛtīyasavanaṃ dadarśa
tasmātkārṣṇo 'harahaḥ paryāso bhavatyanuṣṭupsvacchāvākāya praṇayanti tṛtīye
'haṃsteno sa brāhmaṇācchaṃsino vaśametyūtūrjanitrīyaṃ trayodaśacaṃ dvistāvadyāvadbrāhmaṇācchaṃsina ekā copa bhāradvājo 'harahaḥ paryāso bhavati
bharadvājo haitadacchāvākīyāyai tṛtīyasavanaṃ dadarśa tasmādbhāradvājo 'harahaḥ paryāso bhavati vaiṣṇave viparyasyatyacchāvākaḥ paryāsāvitarau dviparyāso maitrāvaruṇasya¹ brāhmaṇācchaṃsī caikaparyāsò 'cchāvākastadyadacyutaparyāso 'cchāvākaḥ pratiṣṭhā vā acchāvākaḥ pratiṣṭhityai eva

31.10

ṣaṭtriṃśataṃ maitrāvaruṇaścaturviṃśe śaṃsati catvāriṃśataṃ brāhmaṇācchaṃsī
catuścatvāriṃśatamacchāvākastaddiśatiśataṃ viṃśatiśataṃ vā ṛtorahāni tadṛtumāpnotyṛtunā saṃvatsaraṃ ye ca saṃvatsare kāmāḥ pañca pañca sūktāni
maitrāvaruṇaḥ śaṃsati sarveṣu chandomeṣu paśavo vai chandomāḥ pāṅktāḥ paśavaḥ
paśūnāmevāptyai catvāri sūktāni brāhmaṇācchaṃsī śaṃsati prathame chandome
paśavo vai chandomāścatuṣṭayā vai paśavo 'tho catuṣpādāḥ paśūnāmevāptyai
pañca pañcottarayoḥ paśavo vai chandomāḥ pāṅktāḥ paśavaḥ paśūnāmevāptyai
pañca sūktānyacchāvākaḥ śaṃsati prathame chandome paśavo vai chandomāḥ pāṅktāḥ paśavaḥ paśūnāmevāptyai ṣaṭṣaḍuttarayoḥ ṣaḍvā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsarasyaivāptyai caturāhāvāni śastrāṇi paśavo vā ukthāni catuṣṭayā
vai paśavo 'tho catuṣpādāḥ paśūnāmevāptyai ṣaṣṭha evāhanmaitrāvaruṇasya pañcāhāvaṃ bhavati paśavo vā ukthāni pāṅktāḥ paśavaḥ paśūnāmevāptyā
aikāhikā ukthayājyāḥ pratiṣṭhā vā ekāhaḥ pratiṣṭhityai evānuvaṣaṭkurvantyāhutīnāmeva śāntyā āhutīnāṃ pratiṣṭhityai

31.11

pañca cchandāṃsi rātrau śaṃsantyanuṣṭubhaṃ gāyatrīmuṣṇihaṃ triṣṭubhaṃ jagatīmityetāni vai rātricchandāṃsi pañcāhāvā rātrirvājapeyasya cātiriktokthamukthasyātigraho rātriśchandasaśchandasa eva tadāhvayanta iti
ha smāha kauṣītakirajāmitāyā atha yattiroahnyavatīṃ triṣṭubhamāśvinokthagrahasya puronuvākyāmanvāha tiroahnyavāntraiṣastiroahnyā hi somā bhavantyatho balaṃ vai vīryaṃ triṣṭubbalameva tadvīryaṃ yajamāne dadhāti
caturāhāvānyāptoryāmasyātiriktokthāni bhavanti paśavo vā ukthāni
catuṣṭayā vai paśavo 'tho catuṣpādāḥ paśūnāmevāptyai kṣetrapatyāḥ paridhānīyāḥ kurvata iyaṃ vai kṣetraṃ pṛthivyasyāmadīnāyāmantaḥ pratiṣṭhāsyāma
ityasyāmeva tadadīnāyāmantaḥ pratitiṣṭhantyatha yattiroahnāvatyastriṣṭubho
yājyā bhavanti tiroahnā hi somā bhavantyatho balaṃ vai vīryaṃ triṣṭubbalameva tadvīryaṃ yajamāne dadhatyanuvaṣaṭkurvantyāhutīnāmeva śāntyā āhutīnāṃ pratiṣṭhityai atha hāriyojanena caranti tasyoktaṃ brāhmaṇaṃ triṣṭubhaṃ
hāriyojanasya puronuvākyāmanvāha tasyā uktaṃ brāhmaṇamatha yadatipraiṣasya
puronuvākyāmanvāhāvīryo ha vā u sa praiṣo yo 'puronuvākyo 'tho
dvidevatyeṣu vai puronuvākyā bhavanti sarveṣu ca prasthiteṣu tasmādasya puronuvākyāmanvāhātha yadatipraiṣamāha parame vai tadaharabhivadati parame vai
tadaharabhyārabhya vasantīti ha smāha kauṣītakiḥ parame vai tadaharabhyārabhya
vasantīti ha smāha kauṣītakiḥ

31.11.p1

iti triṃśo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
samāptaṃ ca kauṣītakibrāhmaṇam
amushmai svâhâmushmai svâhâ 4, 14
ayâḍ yajñam jâtavedâḥ
antaraḥ pûrvo asmin nishadya 26, 6
asmâsu nṛmṇam dhâḥ 27, 4
âgura udṛcam 7, 2
â ca vaha jâtavedaḥ suyajâ ca yaja 3, 3
âvaha devân yajamânâya
agnim agna âvaha vanaspatim âvahendram vasumantam âvaha
indram rudravantam âvaha
indram âdityavantam ṛbhumantam vibhumantam vâjavantam bṛhaspatimantam viçvadevyâvantam âvaha 12, 7
idam aham arvâvasoḥ sadasi sîdâmi 6, 13
idam aham mâm kalyâṇyai kîrtyai svargâya lokâyâmṛtatvâya dakshiṇâm nayâni 15, 1
indro brahmâ 6, 14
upahûtâ devâ asya somasya pavamânasya vicakshaṇasya bhaksha
upa mâm devâ hvayantâm asya somasya pavamânasya vicakshaṇasya bhakshe manasâ tvâ bhakshayâmi vâcâ t. bh. prâṇena
t. bh. cakshushâ t. bh. çrotreṇa t. bh. 12, 5
ubhâv apâpaç ca 10, 4
cakshushpâ asi cakshur me pâhi 16, 5
jushṭo vâco bhûyâsam jushṭo vâcaspater devî vâg yat te vâco
jeshathâbhîtvarîm jeshathâbhîtvaryâ 28, 6
daivyâḥ çamitâra uta ca manushyâ ârabhadhvam upanayata medhyâd ura âçâsânâ medhapatibhyâm medham 10, 4
namo devebhyaḥ 2, 1
ni vo jâmayo jihatâ ny ajâmayaḥ 28, 5
ni sapatnâ yâmani badhitâsaḥ 28, 6
pratyetâ vâmâ sûktâyam sunvan yajamâno 'grabhîd uta pratishṭhotopavaktar uta no gâva upahûtâḥ 13, 8
prâṇam me pâhi prâṇam me jinva svâhâ tvâ subhava sûryâya 12, 4
bṛhaspatir brahmâ 6, 13
brahmant stoshyâmaḥ praçâstaḥ 17, 7
brahman praṇeshyâmo brahman pracarishyâmo brahman prasthâsyâmo brahmant stoshyâmaḥ 6, 12
bhûr bhuvaḥ
ojaḥ sahaḥ saha ojaḥ svaḥ 3, 5
mano me manasâ dîkshatâm svâhâ
vâṅ me vâcâ ,, ,,
prâṇo me prâṇena ,, ,,
cakshur me cakshushâ ,, ,,
çrotram me çrotreṇa ,, ,, 7, 4
mitrasya tvâ cakshushâ pratîkshe

Linked texts (2)