Rigvedashankhayaniyabrahmana (Ṛgvedaśāṅkhāyanīyabrāhmaṇa)
ऋग्वेदशाङ्खायनीयब्राह्मण
- Language
- Sanskrit
- Date
- 1000–400 BCE
- Extent
- 337 passages, 29,156 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Das kaushîtaki Brâhmana; ed. Bruno Lindner; H. Costenoble; 1887 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- 1 atha kauṣītakibrāhmaṇam — 6 parts
- 2 — 9 parts
- 3 — 8 parts
- 4 — 14 parts
- 5 — 10 parts
- 6 — 15 parts
- 7 — 10 parts
- 8 — 9 parts
- 9 — 5 parts
- 10 — 12 parts
- 11 — 6 parts
- 12 — 6 parts
- 13 — 8 parts
- 14 — 8 parts
- 15 — 9 parts
- 16 — 5 parts
- 17 — 5 parts
- 18 — 11 parts
- 19 — 9 parts
- 20 — 14 parts
- 21 — 10 parts
- 22 — 2 parts
- 23 — 5 parts
- 24 — 10 parts
- 25 — 2 parts
- 26 — 8 parts
- 27 — 4 parts
- 28 — 5 parts
- 29 — 8 parts
- 30 — 9 parts
- 31 — 15 parts
- 32 — 19 parts
- 33 — 17 parts
- 34 — 7 parts
- 35 — 10 parts
- 36 — 8 parts
- 37 — 11 parts
- 38 — 1 part
Text
atha kauṣītakibrāhmaṇam
1.p1
unter diesem Namen kennt, während er das Çrauta Sûtra gelegentkönnen also von dieser vollständig absehen. Natürlich bedeutet
mehrfach ein Mahâkaushîtakibrâhmaṇam angeführt (zu 34, 5. 7. 9. 10, 4.
Die Kaushîtakibrâhmaṇa Upanishad zeigt keine Berührungen
mit dem Brâhmaṇa; zwar werden 2, 1. 2. Kaushîtaki und Paiṅgya
Satz: prâṇo brahma, während im Brâhmaṇa ihre Aussprüche über
und über sein Verhältniss zum Aitareyabrâhmaṇa handeln Weber
opfers beschränkt. Somit findet sich für die ersten 5 Adhyâya
Adhy. 1. Agnyâdhânam
3. Darçapûrṇamâsau
4. Kâmyâ ishṭayaḥ
1. Anunirvâpyâ
2. Abhyuditâ
3. Abhyuddṛshṭâ
4. Dâkshâyaṇayajñaḥ
5. Iḍâdadhaḥ
6. Çaunakayajñaḥ
7. Sârvaseniyajñaḥ
8. Vasishṭhayajñaḥ
9. Sâkamprasthâyyaḥ
11. Turâyaṇam
12-14. Âgrayaṇam
5. Câturmâsyâni
1. 2. Vaiçvadevam
3. 4. Varuṇapraghâsâḥ
5-7. Sâkamedhâḥ
8-10. Çunâsîryam
6. 1-9. Legende von Prajâpati
10-14. Thätigkeit des Brahman
15. Allgemeines über die haviryajña
7, 1-4. Dîkshâ.
5-9. Prâyaṇîyam
10. Somakrayaḥ
8, 1, 2. Âtithyam
9, 1. 2. Agnipraṇayanam
3. 4. Havirdhânapravartanam
1.1
asminvè loka ubhaye devamanuṣyā āsuste devāḥ svargaṃ lokaṃ
yanto 'gnimūcustvaṃ no 'sya lokasyādhyakṣa edhīti tānagnirabravādyaddo
'haṃ ghorasaṃspṛśatamo 'syanapacāyitāro manuṣyāḥ kathaṃ vasaṅghaviṣyati
yanmanuṣyeṣviti te devā ūcustasya vai te vayaṃ ghorāstanūrvinidhāsyāmo
'tha yaiva te śivā śamyā yajñiyā tanūstayeha manuṣyebhyo bhaviṣyasīti
tasyāpsu pavamānāmadadhurvāyau pāvakāmāditye śucimatha yaivāsya śivā
śamyā yajñiyā tanūrāsīttayeha manuṣyebhyo 'tapadetā vā amestanvastadyadetā devatā yajatyacāpiḥ sāṅgaḥ satanūḥ prīto bhavati tā vai tisro
bhavanti trayo vā ime lokā imāneva tallokānāpnoti paurṇamāsaṃ
prathamāyai tantraṃ bhavatyāmāvāsyaṃ dvitīyāyai tena hāsya darśapūrṇamāsāvanvārabdhau bhavata īkṣitavatī havyavadvatī prathamāyai saṃyājye tatsaṃyājyārūpaṃ dvyacī dvitīyāyai dvau hyamī yajati saptadaśasāmidhenīkā tṛtīyā saptadaśasāmidhenīkā vā iṣṭipaśubandhāstadiṣṭipaśubandhānāpnoti
sadvantāvājyabhāgau bhavato 'sāgīti vā apī' nādhatte ssāmiti kāmayate sa yadiha vā api sveṣā vīra iva sannapīnādhatte kṣipra eva
saṃbhavati kṣipre bhogyatāmaśnute yaḥ sadvantau kurute virājau saṃyājye śrīrvirāḍannādyaṃ śriyo virājo 'nnādyasyopāptyai tā vai gāyatryo bhavanti
gāyatro vā agniyoṃyacchandāḥ svenaiva tacchandasāgnīnādhatte tā vā
upāṃśu bhavanti retaḥsiktirvā agnyādheyamupāṃśu vai retaḥ sicyate 'bhirūpā bhavanti yadyajñe 'bhirūpaṃ tatsamṛddhaṃ yajñasyaiva samṛddhī dvādaśa dadāddvādaśa vai māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsarasyaivāptyā aśvaṃ trayodaśaṃ dadāti
yastrayodaśo māsastasyāptyai
1.2
devāsurā vā eṣu ¹ lokeṣu saṃyattā āsaṃstebhyo 'gnirapākrāmatsa
ṛtūnaprāviśatte devā hatvāsurānvijityāgnimanvaicchaṃstaṃ yamañca varuṇañcānvapaśyatāṃ tamupāmantrayanta tamanvapaśyaṃstasmai varamadaduḥ sa haitaṃ varaṃ vavre
prayājāṃśca anuyājāṃśca kevalāṃścaghṛtaṃ cāpāṃ puruṣaṃ cauṣadhīnāmiti tasmādāhurāmaiyāḥ prayājānuyājā āpeyamājyamiti tato vai devā abhavanparāsurā bhavatyātmanā parāsya dveṣyo ya evaṃ veda
1.3
tadāhuḥ kasminnṛtau punarādadhīteti varṣāsviti haika āhurvarṣāsu
vai sarve kāmāḥ sarveṣāmeva kāmānāmāptyai madhyāvarṣe punarvasū nakṣatramudīkṣya
punarādadhīta punarmā vasu vittamupanamatvityatho punaḥkāmasyopāptyai tadvai
na tasminkāle pūrvapakṣe punarvasubhyāṃ saṃpadyate yaivaiṣāṣāḍhā upariṣṭādamāvāsyā bhavati tasyāṃ punarādadhīta sā punarvasubhyāṃ saṃpadyata upāpto
'māvāsyāyāṃ kāmo bhavatyupāpto varṣāsūpāptaḥ punarvasvostasmāttasyāṃ punarādadhīta pañcakapālaḥ puroḍāśo bhavati pañcapadā paṅkiḥ pāṅko vai
yajño yajñasyaivāptyai
1.4
vibhaktibhiḥ prayājānuyājānyajatyṛtavo vai prayājānuyājā ṛtubhya
evaṃ tatsamāharatyagna āyāhi vītaye 'gniṃ dūtaṃ vṛṇīmahe 'gnināgniḥ
samidhyate 'gnirghṛtrāṇi jaṅghanadaye stomaṃ manāmahe 'gnā yo martyo duva
ityetāsāmṛcāṃ pratīkāni vibhaktayastā vai ṣaḍ bhavanti ṣaḍvā ṛtava
ṛtubhya evainaṃ tatpunaḥ samāharatīti yathāyathamuktamau prayājānuyājau
tathā hāsya prayājānuyājebhyo 'nitaṃ bhavati vārtraghnaḥ pūrva ājyabhāgaḥ
pāpmana eva vadhāyātho hāsya paurṇamāsāntannādaśitaṃ bhavatyagniṃ somena
bodhayettvamagne dyumamate pūrvaṃ kuryāditi haika āhuḥ svapitīva vā etasyāgniyoṃ 'gnimudvāsayate tadevainaṃ tatpunaḥ prabodhayatīti vārtraghnastveva
sthito 'gna āyūm̐ṣi pavasa ityuttarasya puronuvākyā pavasa iti tatsaumyaṃ
rūpaṃ kevalāgnayeā hi yajñakratustatpavamānasya kīrtayati tathā hāsya
saumyādājyabhāgādaśitaṃ bhavati padapayo yājyānuvākyāḥ pañcapadā
paṅkiḥ pāṅko vai yajño yajñasyaivāptyai
1.5
vyatiṣaktā bhavanti vyatiṣaktā iva vā ime prāṇā ātmānaṃ bhuñjantīti sā sarvaiva sasāmidhenīkopāṃśu bhavatyā pūrvābhyāmanuyājābhyāmājyato vibhaktayo 'nuprotā bhavantyatho sarve vai kāmā vibhaktiṣu tasmādupāṃśu bhavanti sarveṣāmeva kāmānāmāptyā uccaistvevottamanānuyājena
yajatyuccaiḥ sūktavākaśaṃyorvākāvāha tathathāvidamityāvirgaṣṭaṃ kuryādevaṃ tadāviṣkāmānkarotyāpamiti trayamu haika upāṃśu kurvanti vibhaktīruttaramājyabhāgaṃ havirityetāvadyāgantu bhavatīti sā vā upāṃśu niruktā
bhavati dvayaṃ vā agne rūpaṃ niruktaṃ cāniruktaṃ ca tadevāsya tenāpnoti
sarvāgneyaṃ haike kurvanti na tathā kuryāttasyai punarutyūto jaratsaṃnyāyaḥ
punaḥsaṃskṛtaḥ kadrayo 'naḍvāhiraṇvaṃ vā dakṣiṇā punaḥkarma hyetadādityā
dvitīyā pratiṣṭhā vā aditiḥ pratiṣṭhilyā eva pratiṣṭhilyā eva
2.1
iti prathamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
gharmo vā eṣa pravṛjyate yadagnihocaṃ tadasau vai gharmo yo 'sau
tapatyetameva tatprīṇāti sa vai sāyaṃ ca prātaśca juhotyagnaye sāyaṃ sūryāya
prātaḥ sauryaṃ vā aharāgneyī rātrirmukhata eva tadahorātre prīṇāti
payasā juhuyādeṣa ha vai sarvāsāmoṣadhīnāṃ raso yatpayaḥ sarvaireva tadrasairagnīnprīṇāti tadu vā āūryadaśanasyaiva juhuyātsarvaṃ vā idamanneratnaṃ
svenaiva tadannenāgnīnprīṇātīti gārhapatye 'dhiśrityāhavanīye juhuyānnupayo vai gārhapatya āhuvana āhavanīyastasmādgārhapatye 'dhiśrityāhavanīye
juhuyād dvannānaṅgārānkarotīmāveva tallokau vitārayati tasmāddīmau
lokau saha santau nānevātha yadadhiśrityāvadyotayati¹ apayatyevainantadatha yadapaḥ prattyānayatyāpaḥ ślakṣṇāni ha vai sarvāṇi havīṃṣi bhavanti
haviṣa eva ślakṣṇatāyā atha yatpunaravadyotayaty¹pa eva tacchapayati
cirupasādmudagghomīyamudvāsayati traividhyāya trivṛddhi devakarmānucchindanniva² harettathā ha yajamāno 'pracyāvuko bhavatyathopaveṣeṇa dakṣiṇato 'ṅgārānupaspṛśati namo devebhya iti na hi namaskāramati devāḥ
supratyūḍhānaṅgārānpratyūhaittathā hāsya nāntamacāriṇī cana naśyati caturunnayeccatuṣṭayaṃ vā idaṃ sarvamasyaiva sarvasyāptyai pañcakṛtva unnayetpāṅkto vai
yajño yajñasyaivāptyai
2.2
upasado 'gnihotre veditavyā unnīyottareṇa gārhapatyamupasādayati
tadimaṃ lokamāpnotyāhavanīye hoṣyandvitīyaṃ tadantarikṣalokamāpnoti
hutvā tṛtīyaṃ tadamuṃ lokamāpnoti pālāśīṃ samidhamabhyādadhāti somo
vai palāśaḥ sā prathamā somāhutiḥ prādeśamātrī bhavati prādeśamātraṃ
hīma ātmano 'bhi³ prāṇā dvyaṅgulaṃ samidho 'tihṛttyānudṛbdhannivvābhijuhoti dvyaṅgule vā idaṃ mukhasyānnaṃ dhīyate dhūmāyantyāṃ grāmakāmasya
juhuyājjvalantyāṃ brahmavarcasakāmasyāṅgāreṣu paśukāmasyābhyādhāyeti tveva
sthitamatra hyevaite sarve kāmā upāptā ityāhutī hutvā japati
yā yajñasya samṛddhasyāśīḥ sā me samṛdhyatāmiti yā vai yajñasya samṛddhasyāśīḥ sā yajamānasya bhavatyuttarāvatīrāhutīrjuhuyāduttarottariṇa
eva tatsvargāṃllokānāpnoti sruco bughnenāṅgārānupaspṛśati svarga eva
talloke yajamānaṃ dadhāti viṣvadīcīṃ srucamudyacchati rudrameva tatsvāyāṃ
diśi prītvāvasṛjati tasmāddhūyamānasyānuttarato na tiṣṭhennedetasyāghalasya
devasya pariprārdhe 'sānīti tāmuttarataḥ sāyamupamārṣṭi pratīcīmādityaṃ
tadakṣaṃ nayati dakṣiṇata ūrdhvā prātarādityaṃ tadunnayati yatpūrvamupamārṣṭi
tatkūrce nijhimpatyoṣadhīstena prīṇāti yadvitīyaṃ taddakṣiṇena kūrcamuttānaṃ
pāṇiṃ nidadhāti pitṝṃstena prīṇātyatha yadbhiḥ pradeśinyā prāśnāti
garbhānūpūrveṇa prīṇāti tasmādanaśnanto garbhāḥ prāṇanti vayāṃsyuttareṇa tasmādvayāṃsi baṅ kiṃca kiṃcidiva bhakṣayanti śvetamiva prajñāpayantya'tha
yatsrucā bhakṣayati bhūtaṃ ca tena bhavyaṃ ca prīṇātyatha yatsrucaṃ nirleḍhi
sarpadevajanāṃstena prīṇātyatha yatsrucaṃ mārjayate rakṣodevajanāṃstena prīṇātyatha yatprāgudīcīra2pa utsiñcati gandharvāpsarasastena prīṇātyatha yatprāgudīcīṃ3 sucamuddiśati rudrameva tatsyāyāṃ diśi dadhātyevamagnihotreṇa
sarvāṇi bhūtāni prīṇāti
2.3
āhavanīya eva juhuyāditi hveka āhuḥ sarveṣu leva juhuyāddhomāya hota ādhīyante catasro gārhapatye catasro 'nvāhāryapacane dve
āhavanīye tā daśa saṃpadyante daśadaśinī virāṭ śrīrvirāḍannādyaṃ
śriyo virājo 'nnādyasyopāptyai sa ya evaṃ virāṭsaṃpannamagnihotraṃ juhoti sarvānkāmānāpnoti
2.4
atha yaduttānyīnupatiṣṭhate prītaiva taddeveṣvannato 'rthaṃ vadate yaddeva
vatsaṃ spṛśati tasmāddhātsapraṃ tathā ha yajamānātpaśavo 'nutkrāmukā bhavantyatha yadapa ācamya vrataṃ visṛjate 'psveva tadvrataṃ dadhāti tā asya
vrataṃ gopāyantyā punarhomāt
2.5
atha yatpravatsyaṃśca proṣivāṃścāgnīnupatiṣṭhate 'bhivādo haiṣa devatārthe
yadutkāgaṃ bhavatyatho 'gnibhya evaitadātmānaṃ paridadāti ye cainamanvañco
bhavanti
2.6
atha yadarakhyoragnīnsamārohayate devaratho vā araṇī devaratha evaināṃstatsamārohayate sa etena devarathena svasti svargaṃ lokaṃ
samaśnute yadveva punaḥ punarnirmanyate teno haivāsya punarādheyamupāptaṃ
bhavati
2.7
ye vai kecānandā anne pāne mithune rātryā eva te saṃtatā avyavacchinnāḥ kriyante teṣāṃ rātriḥ kārotaro ya u vai kecānandā annādeva te sarve jāyante te devā abruvankathaṃ nvimānvayamānandānasāṭṭaśasyeva pratigṛhṇīyāmeti te 'pāmūrdhvaṃ rasamudauhaṃstā oṣadhayaśca vanaspatayaśca samabhavannoṣadhīnāṃ ca vanaspatīnāṃ cordhvaṃ rasamudauhaṃstatphalamabhavatphalasyordhvaṃ rasamudauhaṃstadannamabhavadannasyordhvaṃ rasamudauhaṃstadreto 'bhavadretasa ūrdhvaṃ rasamudauhansa puruṣo 'bhavatso 'yaṃ puruṣo ya1tprāṇiti
vāpāniti vā na tatprāṇena nāpānenāheti prāṇiṣaṃ vāpāniṣaṃ veti
vācaiva tadāha tatprāṇāpānau vācamapīto vāṅmayau bhavato 'tha yaccakṣuṣā
paśyati na taccakṣuṣāhetyadrākṣamiti vācaiva tadāha taccakṣurvācamapyeti
vāṅmayaṃ bhavatyatha yacchrotreṇa śṛṇoti na tacchrotreṇāhetyaśrauṣamiti vācaiva tadāha tacchrotraṃ vācamapyeti vāṅmayaṃ bhavatyatha yanmanasā saṃkalayate
na tanmanasāheti samacīklṛpamiti vācaiva tadāha tanmano vācamapyeti
vāṅmayaṃ bhavatyatha yadaṅgaiḥ suśīmaṃ vā duḥśīmaṃ vā spṛśati na tadaṅgairāheti suśīmaṃ vā duḥśīmaṃ vāsprākṣamriti vācaiva tadāha tatsarva
ātmā vācamapyeti vāṅmayo bhavati tadetadṛcābhyuditaṃ nendrādṛte pavate
dhāma kiṃcaneti vāgvā indro na hyṛte vācaḥ pavate dhāma kiṃcana sa
vai sāyaṃ juhoti
2.8
agnirjyotirjyotiragniriti taṃ jyotiḥ santaṃ jyotirityāha sa
satyaṃ vadati tasyāyaṃ vāṅmaya ātmā satyamayo bhavati satyamayā u
devā atha svāheti juhoti tasyaitāṃ devāḥ satyaṅkṛtasyāhutiṃ pratigṛhṇanti
rātryā u śīrṣansatyaṃ vadati sa yadiha vā api tata ūrdhvaṃ mṛṣā
vadati satyaṃ haivāsyoditaṃ bhavati rājyā u hi śīrṣansatyaṃ vadyatha
prātarjuhoti sūryyo jyotirjyotiḥ sūryya dūti taṃ jyotiḥ santaṃ jyotirityāha sa satyaṃ vadati tasyāyaṃ vāṅmaya ātmā satyamayo bhavati
satyamayā u devā atha svāheti juhoti tasyaitāṃ devāḥ satyaṅkatasyāhutiṃ pratigṛhṇantyahra u śīrṣansatyaṃ vadati sa yadiha vā api tata
ūrdhvaṃ mṛṣā vadati satyaṃ haivāsyoditaṃ bhavatyahra u hi śīrṣansatyaṃ vadati
sa vā eṣo 'gnirudatyāditya ātmānaṃ juhotyasāvastaṃ 1 yantsāye 'gnāvātmānaṃ juhoti rājirevāhnajjuhotyaho rājyāṃ prāṇa evāpāne juhotyapānaḥ prāṇe tāni vā etāni ṣaḍ juhvatyanyonya ātmānaṃ yo ha vā
etāni ṣaḍ juhvati vedājuhūta evāsya hutaṃ bhavati juhūta evāsya
dvirhutaṃ bhavati ya evaṃ veda sa yadiha vā api suriśāde2vaṃvidvānagnihotraṃ juhoti prati haivāsyaite āhutī devā gṛhṇanti yasyo ha vā
api devāḥ sakṛdaśnanti tata eva so 'mṛtaḥ satyamayo ha vā amṛtamayaḥ saṃbhavati ya evaṃ veda tadyathā ha vai śraddhādevasya satyavādinastapasvino hutaṃ bhavatyevaṃ haivāsya hutaṃ bhavati ya evaṃ vidvānagnihotraṃ
juhoti tasmādevaṃvidagnihotraṃ juhuyāditi
2.9
udite hotavyā3manudita dūti mīmāṃsante sa ya udite juhoti
pravasata evaitatsadrate devāyātithyaṃ karotyatha yo 'nudite juhoti saṃnihitāyaivaitatsadrate devāyātithyaṃ karoti tasmādanudite hotavyaṃ tadvāpi
vṛṣaṇśuṣmo vātāvataḥ3 pūrveṣāmeko jīrṇṇiḥ śayāno rājyāmevobhe āhutī hūyamāne dṛṣṭvovāca rājyāmevobhe āhutī juhūtīti rājyāṃ hīti
sa hovāca vakrākṣo nveva yamamuṃ lokaṃ paretya pitṛbhyo 'nyo enaṃ na4
śraddhātāro yaddevaitadubhayedyuragnihotramahūyatānyedyurvā tadetarhi hūyate rātryāmevetyetadeva kumārī gandharvagṛhītovāca rājyāmevobhe āhutī juhūtīti rājyāṃ hīti¹ sā hovāca saṃdhau juhuyātsamudro ha vā eṣa
sarvaharo yadahorātre tasya haite gādhe tīrthe yatsaṃdhye² tadyathā gādhābhyāṃ tīrthābhyāṃ samudramatīyāttādṛktadyatsaṃdhau juhotyatho devasenā ha vā
eṣādhvagā haniṣyantī³ yadahorātre tasyā haite pakṣasī yatsaṃdhye² .tadyathā pakṣābhyāṃ kṣipramadhvānamanviyāttādṛktadyatsaṃdhau juhotyatho mṛtyorha vā
etau vrājabāhū yadahorātre tadyathā vrājabahubhyāṃ parijigahīṣyatantareṇātimucyeta tādṛktadyatsaṃdhau juhoti tadu ha smāha kauṣītakiḥ sāyamastamite purā tamasastasminkāle juhuyātsa devayānaḥ ketustamevārabhya
svasti svargaṃ lokaṃ samaśnute prātaḥ purodayādapahate tamasi tasminkāle
juhuyātsa devayānaḥ ketustamevārabhya svasti svargaṃ lokaṃ samaśnute 'tho yo
'to 'nyathāgnihotraṃ juhoti kṣāmaśabalau hāsyāgnihotraṃ vikhidato⁴
'harvai śabalo rātriḥ kṣāmaḥ sa yo mahārātre juhoti kṣāmo hāsyāgnihotraṃ vikhidatya⁵tha yo mahāhne juhoti śabalo hāsyāgnihotraṃ vikhidati⁵ tadvai khalu yadaiva kadācana juhuyāddhutasamṛddhimevopāsīteti hutasamṛddhimevopāsīteti
3.1
iti dvitīyo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
yaddarśapūrṇamāsayorupavasati na ha vā avratasya devā haviraśnanti
tasmādupavasanyuta me devā haviraśnīyuriti pūrvā paurṇamāsīmupavasediti
paiṅgyamuttarāmiti kauṣītakaṃ yāṃ paryastamayamutsarpediti sā sthitiruttarāṃ
paurṇamāsīmupavasedanirjñātāya purastādamāvāsyāyāṃ candramasaṃ yadupavasati
tena pūrvā prīṇāti yadyajate tenottarāmuttarāmupavaseduttarāmu ha vai
samudro vijate somamanu daivatametadvai devasatyaṃ yaccandramāstasmāduttarāmupavaset
3.2
atha yatpurastātsāmidhenīnāṃ japati svastyayanameva tatkurute hiṃkṛtya sāmidhenīranvāha vajro vai hiṃkāro vajreṇaiva tadyajamānasya pāpmānaṃ hanti trirhiṃkaroti trivṛdvai vajro vajrameva tadabhisaṃpādatyetena
vai devāstrivṛtā vajreṇebhyo lokebhyo 'surānanudanta tatho evaitadyajamāna
etenaiva trivṛtā vajreṇaibhyo lokebhyo dviṣato bhrātṛvyānudata ekādaśa
sāmidheneranvāhaikādaśākṣarā vai triṣṭuppraiṣṭhama indrasaddubhāvindrāgnī āpnoti triḥ prathamayā triruttamayā pañcadaśa saṃpadyante pañcadaśa vai pūrvapakṣāparapakṣayorahāni tatsāmidhenībhiḥ pūrvapakṣāparapakṣāvāpnotyatho vajro
vai sāmidhenyaḥ pañcadaśo vai vajro vajreṇaiva tadyajamānasya pāpmānaṃ hanti
yadveva triḥ prathamāṃ triruttamāṃ yajñasyaiva tadbahīṃ^1 nahyati khenne 'visraṃsāya tāsāṃ vai trīṇi ṣaṣṭiśatānyakṣarāṇāṃ bhavanti trīṇi vai ṣaṣṭiśatāni saṃvatsarasyāhvāṃ tatsāmidhenībhiḥ saṃvatsarasyāhvānyāpnoti tā
vai gāyatryo bhavanti gāyatro vā agnigīyatracchandāḥ svenaiva tacchandasāgniṃ stautyabhirūpā bhavanti yadyajñe 'bhirūpaṃ tatsamṛddhaṃ yajñasyaiva samṛddhyā
uttamāyai tṛtīye vacane praṇavena nigadamupasaṃdadhātyagne mahām̐ asi brāhmaṇa bhāratetyagnirvai bharataḥ sa vai devebhyo havyaṃ bharatyatha yadyajamānasyārṣeyamāha na ha vā anārṣeyasya devā haviraśnanti tasmādasyārṣeyamāhāthaitaṃ pañcadaśapadaṃ nigadamupasaṃdadhātyeṣa ha vai sāmidhenīnāṃ nivitsaptātpañcadaśapado bhavati pañcadaśa hi sāmidhenyaḥ sa vā acchandaskṛto
bhavati dvayaṃ vā idaṃ sarvaṃ chandaskṛtaṃ cācchandaskṛtaṃ ca tena sarveṇābhiṃ
stavānīti tasya sapta padāni samasyānavetsatapta vai chandāṃsi sarveṣāmeva
cchandasāmāptyā atha catvāryatha catvāri catuṣṭayaṃ vā idaṃ sarvamasyaiva
sarvasyāptyai
3.3
atha yaddyāvagrāhaṃ devatā āvāhayati nānā hyabhyo havīṃṣi gṛhītāni bhavantyatha yadagnimagnināvāhayetyeṣā ha vā agneryajñiyā tanūryāsya
havyavāṭ sā vā asau yadado 'muṣyādityasyopariṣṭādbhava'bhāti jyotiriva tasmātpuruṣaṃ puruṣaṃ pratyādityastyadāhāgnimama āvaheti tāmāvahetyeva tadāhātha yaddevām̐ ājyapām̐ āvāhayati prayājānuyājāṃstadāvāhayatyatha yadagniṃ hotrāyāvāhayati sviṣṭakṛtaṃ tadāvāhayatyatha yatsvaṃ
mahimānamāvāhayati vāyuṃ tadāvāhayati vāyurvā agneḥ svo mahimā
tena hi saṃpādya mahimānaṃ gacchati yaddeva vācānvāi vācā yajati
teno haivāsya svo mahimeṣṭo bhavatyā ca vaha jātavedaḥ suyajā ca yajetyāvaha ca jātavedo devāntsuyajā ca devatā yajetyevainaṃ tadāhātha
yatpurastātsāmidhenīnāṃ japati vajro vai sāmidhenyastamevaitacchamayati
purastāccopariṣṭāccātha yatsrugādāpanena srucāvādāpayati devarathameva
tadyunakti devebhyo haviḥ pradāsyanta etena devarathena svasti svargaṃ lokaṃ
samanute
3.4
prayājānyajatyṛtavo vai prayājā ṛtūneva tatprīṇāti te vai pañca
bhavanti tairyatkiṃca pañcavidhamadhidaivatamadhyātmaṃ tatsarvamāpnoti samidho
yajati vasantameva vasante vā idaṃ sarvaṃ samidhyate tanūnapātaṃ yajati
grīṣmameva grīṣmo hi tanvaṃ tapatīḍo yajati varṣā eva varṣābhirhīḍedamannādyamuttiṣṭhati barhiryajati śaradameva śaradi hi barhiṣṭhā oṣadhayo
bhavanti svāhākṛtimantraṃ yajati hemantameva hemante vā idaṃ sarvaṃ svāhākṛtaṃ tadāhurathaitanna prayājāḥ ṣaḍṛtavaḥ kam̐taṃ ṣaṣṭhamṛtuṃ yajatīti yadeva
caturthe prayāje samānayati tadenamitareṣvanuvibhajatyatha yaduttame prayāje
devatāḥ samāvapati prayājabhāja evaināstatkaroti tadyathāgniḥ sarveṣu haviṣu bhāgī bhavatyevaṃ tadagnerbhāge devatā bhāginīḥ karoti nātrāgniṃ
hotrādityāha paśavo vai prayājā rudraḥ sviṣṭakṛttedrudreṇa yajamānasya
paśūntrasajānīti 1 svāhā devā ājyapā juṣāṇā adya ājyasya vyanviti
haika āhurna tathā kuryādardhaṃ ha vai yajñasyājyamardhaṃ haviḥ sa yadvānvatarabrūyādardhaṃ ha vai yajñasya samiṣṭaṃ syādardhamasamiṣṭaṃ tasmātsvāhā devā
ājyapā juṣāṇā adya ājyasya haviṣo vyanvityeva brūyāt
3.6
atha yatpaurṇamāsyāṃ vārtraghnāvājyabhāgau bhavataḥ paurṇamāsena vā
indro vṛtramahannatha yadamāvāsyāyāṃ vṛdhanvantau jayaṃ vā atra candro
gacchati tamevaitadāpyāyayati taṃ vardhayati tau vai juṣāṇayājyau bhavataḥ
samāna2haviṣī hi prayājairbhavato 'tho brahma vai juṣāṇo brahmauva taddevebhyo haviḥ prayacchati tau vai trivṛtau bhavato yeyajāmaho nigado
vaṣaṭkāraścakṣurvā ājyabhāgau trivṛdvai cakṣuḥ śuklaṃ kṛṣṇaṃ lohitamiti tau
na paśau na some karoti paśunā vai cakṣuṣmānadhvaro neccaturakṣaṃ bībhatsamadhvaraṃ karavāṇītyatha yadāvatyo hṛtavatyaḥ puronuvākyā bhavanti pravatyaḥ
prattavatyo yājyā hṛtvaiva taddevebhyo haviḥ prayacchati tā vai gāyatrītriṣṭubho bhavanti brahma vai gāyatrī balaṃ triṣṭubbrahmabalābhyāmeva taddevebhyo
haviḥ prayacchatyatho etāvānvai chandaso vikāraḥ sarveṇaiva tacchandaso
vikāreṇa devebhyo haviḥ prayacchatyṛgante vaṣaṭkaroti tathā hāsya sarvā
yājyā rūpavatyo bhavanti ṣaḍiti vaṣaṭkaroti ṣaḍvā ṛtava ṛtūneva
tatprīṇāti bārhatarāthantaraṃ vaṣaṭkuryātsratsāhīrghamupariṣṭādbrasvaṃ yaddhrasvaṃ
tadrathantaraṃ yahīrghaṃ tadbṛhadatho iyaṃ vai rathantaramasau bṛhadanayoreva tatpratitiṣṭhatyatho etāvānvai vāco vikāraḥ sarveṇaiva tadvāco vikāreṇa
devebhyo haviḥ prayacchati bhūrbhuva iti purastādyeyajāmahasya japedojaḥ
sahaḥ saha
atha yadagniṃ prathamaṃ devatānāṃ yajatyagnirvai devānāṃ mukhaṃ mukhata
eva taddevānprīṇātyatha yatpaurṇamāsyāmagnīṣomau yajatyagnīṣomau vā
antarvṛtra āstāṃ tāvindro nāśaknodabhi vajraṃ prahartuṃ tābhyāmetaṃ bhāgamakalpayatpaurṇamāsaṃ tau vā upāṃśu nibaktau bhavato 'jāmitāyai yadupāṃśu
yajati tena somaṃ prīṇāti yannibaktaṃ tenāgnimatha yadamāvāsyāyāmindrāgnī yajati pratiṣṭhe vā indrāgnī pratiṣṭhityai evātha yatsaṃnayannamāvāsyāyāmindraṃ yajatyetajjyotirvā amāvāsyā na hyatra candro dṛśyate 'tha
yadasaṃnayanpuroḍāśāvantareṇopāṃśvājyasya yajatyajāmitāyā atha yatsaṃyantsāṃnāyyasyāntareṇopāṃśvājyasya yajati tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yadagniṃ
sviṣṭakṛtamantato yajatyeṣa ha vai devebhyo haviḥ prayacchati yo vā annaṃ
vibhajatyantataḥ sa bhajate 'tho rudro vai sviṣṭakṛdasra1bhāgbābā eṣa
tasmādenamantato yajati tasya sa2cchandasī yājyānuvākye nigado
vyeti tenājāmi bhavati vaṣaṭkṛtyāpa upaspṛśati śāntirvai bheṣajamāpaḥ
śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate
3.7
atha yatpradeśinyāmiḍāyāḥ pūrvamaṅganamadharauṣṭhe nilimpatyuttaramuttarauṣṭhe 'yaṃ vai loko 'dharauṣṭho 'sau loka uttarauṣṭho 'tha yadoṣṭhāvantareṇa tadidamantarikṣaṃ tadyatprāśnātīmāneva tallokānanusaṃtanvanprīṇātyatha
yadiḍāmupahvayate sarveṣveva tadbhūteṣūpahavamicchate 'tho annaṃ vā iḍānnameva
tadālambhante 'tho paśavo vā iḍā paśūnāmevāptyai tasyāṃ caturavāniti catuṣṭayaṃ vā idaṃ sarvamasyaiva sarvasyāptyā atha yadiḍāmupahvayāvaghrāti paśavo vā iḍā paśūneva tadālambhante 'tha yadadhvaryurbarhiṣadaṃ puroḍāśaṃ karoti pitṛneva tatprīṇātyatha yaccapenottareḍāṃ prāśnāti brahma vai apo brahmaṇaivaināṃ tacchamayatyatha yatpavitravati mārjayante
śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate 'tha yadnvāhāryamāharanvetahaciṣau vai darśapūrṇamāsau tasmādanvāhāryamāharannatha
yatsamidhamanumantrayata idhmasya vā eṣaikātiśiṣṭā bhavati tasmādenāmanusrauti
3.8
atha yattrīnanuyājā̱nyajati trayo vā ime lokā imāneva tallokānāpnotyatha yatsarvamuktamamāha pratiṣṭhā vai sviṣṭakṛtpratiṣṭhityā evātha
yatsūktavākamāha pratiṣṭhā vai sūktavākaḥ pratiṣṭhityā evātha yadyāvāpṛthivyoḥ kīrtayati pratiṣṭhe vai dyāvāpṛthivī pratiṣṭhityā evāmiridaṃ
havirajuṣateti hyeka āhūrna tathā kuryādambhāvartate hāsya devatā punaryakṣya
iti manvānā punarme haviḥ pradāsyatīti sā yajamānasyāśiṣo nivartayati tasmāddhavirajuṣata havirajuṣatetyeva brūyādatho yā evaitatpurastāddevatā yajati tābhirevaitadantaḥ pratitiṣṭhatyatha yatsūktavāke yajamānasya
nāma gṛhṇātyeṣa ha vai daiva ātmā yajamānasya yamṛtvijaḥ saṃskurvanti
tasmādasya nāma gṛhṇātyatha hi jāyata uccairgṛhṇīyādyadyapyācāryaḥ syāttathā
ha yajamāno 'pracyāvuko bhavatyatha paścāśiṣo vadatīḍāyāṃ tisrastā
aṣṭāvetābhirvai devāḥ sarvā aṣṭīrāpnuvata tatho evaitadyajamāna etābhireva sarvā aṣṭīraśnute 'tha barhiṣi prāñcamañjaliṃ nidhāya japati nama
upeti na hi namaskāramati devā atha yacchaṃyorvākamāha pratiṣṭhā vai
śaṃyorvākaḥ pratiṣṭhityā evātho śaṃyurha vai bārhaspatyaḥ sarvānyajñāñśamayāṃ
cakāra tasmācchaṃyorvākamāhātha yadapa upaspṛśati śāntirvai bheṣajamāpaḥ
śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate
3.9
atha yadgārhapatye patnīsaṃyājaiścaranti gārhapatyabhājo vai patnya āhavanīyabhāgthajamānastasmādgārhapatye patnīsaṃyājaiścaranti te vai catvāro bhavantyācaturaṃ vai dvandvaṃ mithunaṃ prajananaṃ prajātyai te vā upāṃśu bhavanti
retaḥsiktirvai patnīsaṃyājā upāṃśu vai retaḥ sicyate 'bhirūpā bhavanti
yadyajñe 'bhirūpaṃ tatsamṛddhaṃ yajñasyaiva samṛddhyai atha somaṃ tvaṣṭāraṃ devānāṃ
patnīragniṃ gṛhapatimiti yajatyetā ha vai devatā mithunānāmīśate tā
aca prīṇāti¹ tā aca prītā mithunāni dadhati somaṃ prathamaṃ yajati
retastatsiñcati tvaṣṭāraṃ dvitīyaṃ tvaṣṭā vai retaḥ siktaṃ vikaroti tataḥ
patnyaḥ patnīsaṃyājā hyete 'tha yadagniṃ gṛhapatimantato yajatyetattviṣṭakṛto
vai patnyastasmādenamantato yajatya²tha yadṛcaṃ japati svastyayanameva tatkurute
'tha yadiḍāmupahvayate yanmārjayate yacchaṃyorvākamāha tasyoktaṃ brāhmaṇamatha
yadvede patnīṃ vācayati vṛṣā vai vedo yoṣā patnī mithunameva tatpatnīṣu
dadhāti tasmātpatnī vedatṛṇānyantarūrū kurute 'tha yadvedaṃ stṛṇāti tena
hāsya darśapūrṇamāsau saṃtatau bhavato 'tho etenaivāsyāgnihotraṃ stīrṇabarhirbhavatyatha yadvedātiśeṣamupatiṣṭhata āśiṣameva tadvadate 'tha yadāhavanīyamupatiṣṭhate prītyaiva taddeveṣvantato 'rthaṃ vadate 'tha yadapa upaspṛśati śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate yajñe kriyate
4.1
iti tṛtīyo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
anunirvāpyā vai devā asurānapāghnata tatho evaitadyajamāno
'nunirvāpyayaiva dviṣato bhrātṛvyānapahate sa vā indrāya vimṛdha ekādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatīndro vai mṛdhāṃ vihantā sa evāsmai mṛdho
vihantyatho āmāvāsyamevaitatpratyāharati yatpaurṇamāsyāmindraṃ yajatyatha
saṃsthitadarśapūrṇamāso yajamāno yadyaparapakṣe bhaṅgaṃ nīyānnāsya yajñavikarṣaḥ
syādatha yadamāvāsyāyāmaditiṃ yajati yajñasyaiva sabhāratāyai sā saṃyājyāto vimṛddhatī bhavati
4.2
athāto 'bhyuditāyā eti ha vā eṣa yajñapathādyasyopavasathe
purastāccandro dṛśyate so 'gnaye dātre 'ṣṭākapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatyagnirvai
dātā sa evāsmai yajñaṃ dadātīndrāya pradātre sāyaṃ dohitaṃ dadhīndro
vai pradātā sa evāsmai yajñaṃ prayacchati viṣṇave śipiviṣṭāya prātardohite payasi caruṃ yajño vai viṣṇuḥ sa evāsmai yajñaṃ dadāti tadyadetā
devatā yajati nedyajñapathāyadānīti tisṛdhanvaṃ dakṣiṇā tatsvastyayanasya rūpaṃ
4.3
athāto 'bhyudṛṣṭāyā<sup 1</sup eti ha vā eṣa yajñapathādyasyopavasathe
paścāccandro dṛśyate so 'gnaye pathikṛte 'ṣṭākapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatyagnirve pathikṛtsa evainaṃ punarpajñapathamapipāthayatī<sup 2</sup ndrāya vṛtraghna ekādaśakapālamindro vai vṛtrahā sa evainaṃ punarpajñapathamapipāthayati<sup 2</sup vaiśvānarīyaṃ
dvādaśakapālamasau vai vaiśvānaro yo 'sau tapratyeṣa evainaṃ punarpajñapathamapipāthayati<sup 2</sup tadyadetā devatā yajati nedyajñapathādyānīti daṇḍopānahaṃ dakṣiṇā tadabhayasya rūpaṃ
4.4
athāto dākṣāyaṇayajñasya dākṣāyaṇayajñenekṣyanphālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ
prayuṅkte mukhaṃ vā etatsaṃvatsarasya yatphālgunī paurṇamāsī tasmāttakṣāmadīkṣitāyanāni prayujyante 'tho dakṣo ha vai pārvatiretena yajñeneṣṭvā sarvānkāmānāpa tadyaddākṣāyaṇayajñena yajate sarveṣāmeva kāmānāmāptyai nāśūne kāmamapeti<sup 3</sup somaṃ rājānaṃ candramasaṃ bhakṣayāmīti manasā dhyāyannaśnīyāttadasau vai somo rājā vicakṣaṇaścandramāstametamaparapakṣaṃ devā
abhisunvanti tadyadaparapakṣaṃ dākṣāyaṇayajñasya vratāni carati devānāṃmapisomapītho 'sānītyatha yadupavasathe 'gnīṣomīyamekādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ
nirvapati ya evāsau somasyopavasathe 'gnīṣomīyastameva tenāpnotyatha
yatprātarāmāvāsyena yajata aindraṃ vai sutyamahastatsutyamaharāpnotyatha yadamāvāsyāyāmupavasatha aindrāgnaṃ dvādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatyaindrāgnaṃ vai
sāmatastṛtīyasavanaṃ tattṛtīyasavanamāpnotyatha yanmaitrāvaruṇī payasyā maitrāvaruṇī vā anūbandhyā tadanūbandhyāmāpnoti sa eṣa somo haviryajñānupraviṣṭastasmāddīkṣito dīkṣitavrato bhavati
4.5
athāta iḍādadhasyeḍādadhenekṣyannetasyāmeva paurṇamāsyāṃ prayuṅkte tasyā
uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa paśukāmasyānnādyakāmasya yajñastena paśukāmo
'nnādyakāmo yajeta tatra tathaiva vratāni carati dākṣāyaṇayajñasya hi
samāsaḥ
4.6
athātaḥ sārvaseniyajñasya sārvaseniyeneṣyannetasyāmeva paurṇamāsyāṃ
prayuṅkte tasyā uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa prajātikāmasya yajñastena prajātikāmo yajeta tadyadadhvaryurhavīṃṣi prajanayati tatprajātyai rūpaṃ
4.7
athātaḥ śaunakayajñasya śaunakayajñeneṣyannetasyāmeva paurṇamāsyāṃ prayuṅkte tasyā uktaṃ brāhmaṇaṃ sa · eṣa tustūrṣamāṇasya yajñastena tustūrṣamāṇo yajeta sa ya iccheddbiṣantaṃ bhrātṛvyaṃ stūrvvīyeti so 'nena yajeta
stṛṇute ha
4.8
athāto vasiṣṭhayajñasya vasiṣṭhayajñeneṣyanphālgunyāmamāvāsyāyāṃ prayuṅkte brahma vai paurṇamāsī kṣatramamāvāsyā kṣatramivaiṣa yajñaḥ kṣatreṇa śatrūntsahā iti vasiṣṭho 'kāmayata hataputraḥ prajāyeya prajayā paśubhirabhi
saudāsāmbhaveyamiti sa etaṃ yajñakratumapaśyaddasiṣṭhayajñaṃ tamāharattenāyajata
teneṣṭvā prājāyata prajayā paśubhirabhi saudāsānabhavattatho evaitadyajamāno yadvasiṣṭhayajñena yajate prajāyate prajayā paśubhirabhi dviṣato bhrātṛvyānabhavati
4.9
athātaḥ sākaṃprasthāyyasya sākaṃprasthāyyeneṣyannetasyāmevāmāvāsyāyāṃ
prayuṅkte tasyā uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa śraiṣṭhyakāmasya pauṣukāmaruya yajñastena
śraiṣṭhyakāmaḥ pauṣukāmo yajeta tadyatsākaṃ saṃpratiṣṭhante sākaṃ saṃprayajante
sākaṃ bhakṣayante tasmātsākaṃprasthāyyaḥ
4.10
athāto munyayanasya munyayaneneṣyannetasyāmeva paurṇamāsyāṃ prayuṅkte
tasyā uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa sarvakāmasya yajñastena sarvakāmo yajeta
4.11
athātasturāyaṇasya turāyaṇeneṣyannetasyāmeva paurṇamāsyāṃ prayuṅkte tasyā uktaṃ brāhmaṇaṃ sa eṣa svargakāmasya yajñastena svargakāmo yajetātha
yatkṛṣṇājinaṃ pratimuñcate brahma vai kṛṣṇājinaṃ brahmaṇaiva tadyajñaṃ samardhayati
tāni vai trīṇi havīṃṣi bhavanti trayo vā ime lokā imāneva
tallokānāpnoti
4.12
athāta āgrayaṇasyāgrayaṇenānnādyakāmo yajeta varṣāsvāgate śyāmākasasye śyāmākānuddhartavā āha sā yā tasminkāle 'māvāsyopasaṃpadyeta tayeṣṭāthaitayethā yajeta yadi paurṇamāsyetayeṣṭātha paurṇamāsena yajeta
yadyu nakṣatramupepsot¹ pūrvapakṣe nakṣatramudīkṣya yasminnakṣatre² kāmayeta tasminyajeta tasyai saptadaśa sāmidhenyaḥ saddantāvājyabhāgau virājau saṃyājye
tasyoktaṃ brāhmaṇaṃ saumyaścaruḥ somo vai rājauṣadhīnāṃ tadenaṃ svayā viśā
prīṇātyatha yanmadhuparkaṃ dadātyeṣa hyāraṇyānāṃ rasaḥ
4.13
atha vasanta āgate pakveṣu veṇuyaveṣu veṇuyavānuddhartavā āha tasyā
etadeva parvatattantrameṣā devataiṣā dakṣiṇaitadbrāhmaṇaṃ tāṃ haika āgneyīṃ vā
vāruṇīṃ vā prājāpatyāṃ vā kurvantyetattantvāmevaitadbrāhmaṇam
4.14
atha vrīhisasye vā yavasasye vāgata āgrayaṇīyānuddhartavā āha
tasyā etadeva parvatattantramatha yadaindrāgno dvādaśakapāla indrāgnī vai
devānāṃ mukhaṃ mukhata eva taddevānprīṇātyatha yadindrodevaścarurete vai sarve
devā yadindre devāḥ sarveṣāmeva devānāṃ prītyā atha yadyāvāpṛthivīya
ekakapālo dyāvāpṛthivī vai sasyasya sādhayitryau pratiṣṭhā pṛthivyoḍannāsām³nuveda tadyadetā devatā yajatyetābhirdevatābhiḥ śāntamannamatsyāmītyatha yatprathamajaṃ gāṃ dadāti prathamakarma hyetadyadyetasyai glāyātpaurṇamāsaṃ vāmāvāsyaṃ vā haviḥ kurvīta navānāmubhayasyāptyā api vā
paurṇamāse vāmāvāsye vā havīṃṣyanuvartayeddevatānāmaparihāṇāyāpi vā
yavāgmvaiva sāyaṃ prātaragnihotraṃ juhuyānnavānāmubhayasyāptyā api vā sthālīpākameva gārhapatye apacayitvā navānāmetābhya āgrayaṇadevatābhya āhavanīye juhuyātsviṣṭakṛcca⁴turthībhyo 'muṣmai svāhāmuṣmai svāheti devatānāmaparihāṇāyāpi vāpihocīmeva navānādadhitvā tasyai dugdhena sāyaṃprātaragnihotraṃ juhuyādubhayasyāpyā eta etāvantaḥ pātāsteṣāṃ yena kāmayeta tena yajeta vihaviṃstu sthitā trayo vā ime lokā imāneva
tallokānāpnotīmāneva tallokānāpnoti
5.1
iti caturtho 'dhyāyaḥ samāptaḥ
athātaścāturmāsyānāṃ cāturmāsyāni prayuñjānaḥ phālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ prayuṅkte mukhaṃ vā etatsaṃvatsarasya yatphālgunī paurṇamāsī mukhamuttare
phalgū pucchaṃ pūrve tadyathā pravṛttasyāntau sametau syātāmevamevaitau saṃvatsarasyāntau sametau tadyatphālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ vaiśvadevena yajate mukhata
eva tatsaṃvatsaraṃ prīṇātyatho bheṣajyayajñā vā ete yaccāturmāsyāni tasmādṛtusaṃdhiṣu prayujyanta ṛtusaṃdhiṣu hi vyādhirjāyate tāni vā aṣṭau
havīṃṣi bhavantyaṣṭau vai catasṛṇāṃ paurṇamāsīnāṃ havīṃṣi bhavanti catasṛṇāṃ
vai paurṇamāsīnāṃ vaiśvadevaṃ samāso 'tha yadagnirmanthyate prajātirvai vaiśvadevaṃ
tasmādetaṃ daivaṃ garbhaṃ prajanayatyatha yatsaptadaśa sāmidhenyaḥ sadantāvājyabhāgau virājau saṃyājye tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yannava prayājā navānuyājā
aṣṭau havīṃṣi vājinaṃ navamaṃ tannavarciyāṃ virājamāpnoti
5.2
atha yadagnīṣomau prathabhau devatānāṃ yajati darśapūrṇamāsike
vā ete devate tasmādenau prathamau yajatyatha yatsaṃvitāraṃ yajati savitā
prasavānāmīśe savitṛprasūtatāyā atha yatsarasvatīṃ yajati vāgvai sarasvatī vācameva tatprīṇātyatha yatpūṣaṇaṃ yajatyasau vai pūṣā yo 'sau
tapatyetameva tatprīṇātyatha yanmarutaḥ svatavaso yajati ghorā vai marutaḥ
svatavaso bheṣajyameva tatkurute 'tha yadvaiśvadevī payasyaite vai sarve devā
yadviśve devāḥ sarveṣāmeva devānāṃ prītyā atha yaddyāvāpṛthivīya ekakapālaḥ pratiṣṭhe vai dyāvāpṛthivī pratiṣṭhityā evātha yatprathamajaṃ gāṃ
dadāti prathamakarma hyetadatha yatpurastādvopariṣṭādvā śaṃyorvākasyānāvāhitānvājino yajati devāścā 1 vai vājinastāneva tatprīṇātyatra devāḥ sāśvāḥ prītā bhavantyatho ṛtavo vai vājina ṛtūneva tatprīṇātyatha yatparastātpūrṇamāsena yajate tathā hāsya pūrvapakṣe vaiśvadeveneṣṭaṃ
bhavati
5.3
vaiśvadevena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata tāḥ sṛṣṭā aprasūtā varuṇasya yavāñjakṣustā varuṇo varuṇapāśaiḥ pratyamuñcattāḥ prajāḥ prajāpatiṃ
pitarametyopādhāvannupa taṃ yajñakratuṃ jānīhi yeneṣṭvā varuṇapāśebhyaḥ sarvasmācca pāpmanaḥ saṃpramucyemahīti tata etaṃ prajāpatiryajñakratumapaśyadvaruṇapraghāsāṃstamāharattenāyajata teneṣṭvā varuṇamaprīṇātsa prīto varuṇo varuṇapāśebhyaḥ sarvasmācca pāpmanaḥ prajāḥ prāmuñcatpra ha vā asya prajā varuṇapāśebhyaḥ sarvasmācca pāpmanaḥ saṃpramucyante 2 ya evaṃ vidvānvaruṇapraghāsairyajate 'tha yadagniṃ praṇayanti yamevāmuṃ vaiśvadeve manvanti tameva tatpraṇayantyatha yadagnirmathyate tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yatsaptadaśa sāmidhenyaḥ saṅgantāvājyabhāgau virājau saṃyājye tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yannava prayājā
navānuyājā navaitāni havīṃṣi tannavaciyāṃ virājamāpnoti samānāni
pañca saṃcarāṇi havīṃṣi pauṣṇāntāni teṣāmuktaṃ brāhmaṇam
5.4
atha yadaindrāgno dvādaśakapālaḥ pratiṣṭhe vā indrāgnī pratiṣṭhityā
evātho madhyastho vā indrastasmādenaṃ madhyato yajatyatha yadvāruṇī payasyendra u vai varuṇaḥ sa u vai payobhājanastasmādvāruṇī payasyātha yanmārutī payasyāpsu vai marutaḥ śitāstasmādenānyayasā yajatyāpo hi payo
'tho indrasya vai maruta aindraṃ payastasmānmārutī payasyātha yatkāya ekakapālaḥ prajāpatirvai kastameva tatprīṇātyatho sukhasyaivaitannāmadheyaṃ kamiti
sukhameva tadātmanvatte 'tha yanmithunau gāvau dadāti tatprajātyai rūpamatha
yadvājino yajati teṣāmuktaṃ brāhmaṇamatha yadapsu varuṇaṃ yajati sva evainaṃ
tadāyatane prīṇātyatha yatparastātpaurṇamāsena yajate tathā hāsya pūrvapace¹
varuṇapraghāsairiṣṭaṃ bhavati
5.5
aindro vā eṣa yajñakraturyatsākamedhāstadyathā mahārājaḥ purastātsenānīkāni pratyuhyābhayaṃ panthānamanviyādevamevaitatpurastāddevatā yajati
tadyathāhaḥ somasya mahāvratamevamevaitadiṣṭimahāvratamatha yadagnimanīkavantaṃ
prathamaṃ devatānāṃ yajatyagnirvai devānāṃ mukhaṃ mukhata eva taddevānprīṇātyatha
yanmadhyandine marutaḥ sāṃtapanānyajati madhyandine vai saṃtapati tasmānmadhyandine marutaḥ sāṃtapanānyajatyatho indrasya vai maruta aindro madhyaṃdinastasmānmadhyandine marutaḥ sāṃtapanānyajatyatha yatsāyaṃ gṛhamedhīyena caranti puṣṭikarma vā etadyadgṛhamedhīyaḥ sāyaṃ poṣastasmātpoṣavantāvājyabhāgau
yajati yajamānameva tatpoṣayatyatha yatprātaḥ pūrṇadarveṇa caranti pūrvedyuḥ
karmaṇaivaitatprātaḥ karmopasaṃtanotyatha yanmarutaḥ krīḍino yajatīndrasya vai
marutaḥ krīḍinastasmādenānindreṇopasaṃhitānyajatyatha yadagniṃ praṇayanti yadvadhyate tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yatsaptadaśa sāmidhenyaḥ sadantāvājyabhāgau
virājau saṃyājye tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yannava prayājā navānuyājā
aṣṭau havīṃṣi sviṣṭakṛnnavamaṃ tannavatriyāṃ virājamāpnoti samānāni
ṣaṭ saṃcarāṇi havīṃṣyaindrāṇāntāni teṣāmuktaṃ brāhmaṇamatha yanmahandramantato
yajatyantaṃ vai śreṣṭhau bhajate tasmādenamantato yajatyatha yadvaiśvakarmaṇa ekakapālo 'sau vai viśvakarmā yo 'sau tapatyetameva tatprīṇātyatha yadṛṣabhaṃ
dadātyaindro hi yajñakratuḥ
5.6
atha yadaparāhṇe pitṛyajñena carantyapacayabhājo vai pitarastasmādaparāhṇe pitṛyajñena caranti tadāñścaryadyadaparapakṣabhājaḥ pitaro 'tha kasmādenānpūrvapace yajantīti devā vā ete pitarastasmādenānpūrvapace yajantyatha
yadekāṃ sāmidhenīmanvāha sakṛddiva vai pitarastasmādekāṃ sāmidhenīmanvāha sā vā anuṣṭubbhavati vāganuṣṭupparāñca u vai pitarastānevaitadvācānuṣṭubhāgamayatadya yadyajamānasyārṣeyaṃ nāha nedyajamānaṃ pravṛṇajānītyathaitaṃ
nigadamanvāha tasyoktaṃ brāhmaṇamatha somaṃ pitṛmantaṃ pitṝnvā somavataḥ
pitṝnbarhiṣadaḥ pitṝnagniṣvāttānityāvāhayati devā vā ete pitarastatsādenānāvāhayatyatha yadapiṃ kavyavāhanamāvāhayetyetattviṣṭakṛto vai pitarastatsādenamāvāhayati na haike svaṃ mahimānamāvāhayanti yajamānasyaiṣa
mahimeti vadanta āvāhayediti tveva sthitamapehyaivaiṣa mahimā
5.7
atha yatprayājānuyājebhyo barhiṣmantā utsṛjati prajā vai barhirnetprajāṃ pravṛṇajānīti te vai ṣaḍ bhavanti ṣaḍvā ṛtava ṛtavaḥ pitaraḥ
pitṝneva tatprīṇātyatha yajjīvanavantāvājyabhāgau yajati yajamānameva
tajjīvayatyatha yattisrastisra evaikasya haviṣo bhavanti trīṇi vai havīṃṣi
bhavanti teṣāṃ samavadyati tasmāttisrastisra evaikasya haviṣo bhavantyatho
devakarmaṇaivaitatpitṛkarma vyāvartayatyatho parāmu vai parāvataṃ pitaro gatā
āhūyatyevainānaprathamayā dvitīyayāgamayati praiva tṛtīyayā yacchatyatha yadapiṃ kavyavāhanamantato yajatyetattviṣṭakṛto vai pitarastatsādenamantato
yajatyatha yadiḍāmupahvayāvaghrāya na prāśnanti paśavo vā iḍā nedyajamānasya paśūnpravṛṇajāmetyatha yadadhvaryuḥ pitṛbhyo dadāti pitṝneva tatprīṇātyatha yatpavitravati mārjayante śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate 'tha yadṛcaṃ japanti svastyayanameva tatkurvate 'tha
yadudañcaḥ paretya gārhapatyāhavanīyā upatiṣṭhante prītaiva taddeveṣvantato
'rthaṃ vadante 'tho dakṣiṇāsaṃstho vai pitṛyajñastamevaitadudaksaṃsthaṃ kurvantyatha
yatprāñcamupaniṣkramyādityamupatiṣṭhante devaloko vā ādityaḥ pitṛlokaḥ
pitaro devalokameva tatpitṛlokādabhyutkrāmantyatha yatsūktavāke yajamānasya nāma na gṛhṇāti nedyajamānaṃ pravṛṇajānītyatha yatpatnīsaṃyājairna
caranti netpatnyaḥ¹ pravṛṇajāmetyatha yadudañcaḥ paretya tryambakaiścaranti rudrameva
tatsyāṃ diśi prīṇantyatho dakṣiṇāsaṃstho vai pitṛyajñastamevaitadudaksaṃsthaṃ
kurvantyatha yadantata iṣṭyedhā yajata etatsaṃsthā vai sākamedhāstasmādantata
iṣṭyedhā yajate 'tha yatparastātpaurṇamāsena yajate tayā hāsya pūrvapakṣe
sākamedhairiṣṭaṃ bhavati
5.8
trayodaśaṃ vā etaṃ māsamāpnoti yacchunāsīrīyeṇa yajata etāvānvai
saṃvatsaro yadeṣa trayodaśo māsastadañcaiva sarvaḥ saṃvatsara āpto bhavatyatha
yadagnirmathyate yadvaiśrvadevasya tantraṃ tattantraṃ yadyu na mathyate paurṇamāsameva
tantraṃ bhavati pratiṣṭhā vai paurṇamāsaṃ pratiṣṭhityai evātha yadagnirmathyate
tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yatsaptadaśa sāmidhenyaḥ sadantāvājyabhāgau virājau
saṃyājye tasyoktaṃ brāhmaṇamatha yannava prayājā navānuyājā aṣṭau havīṃṣi
sviṣṭakṛnnavamaṃ tannavatriyāṃ virājamāpnoti samānāni tveva pañca saṃcarāṇi havīṃṣi bhavanti pauṣṇāntāni teṣāmuktaṃ brāhmaṇamatha yacchunāsīrau
yajati śāntirvai bheṣajaṃ śunāsīrau śāntirevaiṣa bheṣajamantato yajñe kriyate 'tha yadvāyuṃ yajati prāṇo vai vāyuḥ prāṇameva tatprīṇātyatha yatsaurya
ekakapālo 'sau vai sūryo yo 'sau tapatyetameva tatprīṇātyatha yacchetā
dakṣiṇetameva tatprīṇātyetasyaiva tadrūpaṃ kriyate
5.9
atha yatprāyaścittapratinidhīnkurvanti yadāhutīrjuhvati svastyayanameva
tatkurvate yajñasyaiva śāntyai yajamānasya ca bhiṣajyāyai
5.10
atha yatsvairabhibhiryajamānaṃ saṃsthāpayanti devaratho vā agrayo
devaratha evainaṃ tatsaṃsthāpayanti sa etena devarathena svargaṃ lokameti sukṛtāṃ yatra lokaḥ sukṛtāṃ yatra lokaḥ
6.1
iti pañcamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
^1prajāpatiḥ prajātikāmastapo 'tapyata tasmāttaptātpañcājāyantāgrirvāyurādityaśrcandramā uṣāḥ pañcamī tānabravīdyūyamapi tapyadhvamiti
te 'dīkṣanta tāndīkṣitāṃstepānānuṣāḥ prājāpatyāpsarorūpaṃ kṛtvā purastātpratyudaittasyāmeṣāṃ manaḥ samapatatte reto 'siñcanta te prajāpatiṃ pitarametyābruvanneto vā asicāmahā idaṃ no māmuṣā bhūditi sa prajāpatirhiraṇmayaṃ camasamakarodiṣumātramūrdhvamevaṃ tiryañcaṃ tasminnetaḥ1 samasiñcattata udatiṣṭhatsahasrākṣaḥ sahasrapātsahasreṇa pratihitābhiḥ
6.2
sa prajāpatiṃ pitaramabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti nāma
me kurvityabravīnna vā idamavihitena nāmnānnamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdbhava eveti yadbhava āpastena na ha vā enaṃ bhavo hinasti nāsya
prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canāya ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vratamārdrameva vāsaḥ paridadhīteti
6.3
taṃ dvitīyamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti dvitīyaṃ me
nāma kurvityabravīnna vā idamekena nāmnānnamatsyāmīti sa vai tvamityabravīccharva eveti yaccharvo 'gnistena na ha vā enaṃ śarvo hinasti nāsya
prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canāya ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vrataṃ sarvameva nāśnīyāditi
6.4
taṃ tṛtīyamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti tṛtīyaṃ me
nāma kurvityabravīnna vā idaṃ dvābhyāṃ nāmabhyāmannamatsyāmīti sa vai
tvamityabravītpaśupatireveti yatpaśupatirvāyustena na ha vā enaṃ paśupatirhinasti nāsya prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canāya ya enaṃ dveṣṭi
sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vrataṃ brāhmaṇameva na
parivadediti
6.5
taṃ caturthamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti caturthaṃ me nāma
kurvityabravīnna vā idaṃ tribhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdugra eva deva iti yadugro deva oṣadhayo vanaspatayastena na ha
vā enamugro devo hinasti nāsya prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ
canātha ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya
vrataṃ striyā eva vivaraṃ nekṣeteti
6.6
taṃ pañcamamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti pañcamaṃ me nāma
kurvityabravīnna vā idaṃ caturbhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīnmahāneva deva iti yanmahāndeva ādityastena na ha vā enaṃ mahāndevo hinasti nāsya prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canāya ya enaṃ
dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vratamudyantamevainaṃ
nekṣetāstaṃ yantaṃ ceti
6.7
taṃ ṣaṣṭhamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti ṣaṣṭhaṃ me nāma
kurvityabravīnna vā idaṃ pañcabhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdrudra eveti yadrudraścandramāstena na ha vā enaṃ rudro hinasti nāsya
prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canāya ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vrataṃ vimūrtameva nāśnīyānnāñjānaṃ
ceti
6.8
taṃ saptamamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasīti saptamaṃ me nāma
kurvityabravīnna vā idaṃ ṣaḍbhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdīśāna eveti yadīśāno 'nnaṃ tena na ha vā enamīśāno
hinasti nāsya prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canāya ya enaṃ dveṣṭi
sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vratamannamevecchamānaṃ na
pratyācakṣīteti
6.9
tamaṣṭamamabhyāyacchattamabravītkathā mābhyāyacchasītyaṣṭamaṃ me nāma kurvityabravīnna vā idaṃ saptabhirnāmabhirannamatsyāmīti sa vai tvamityabravīdaśanireveti yadaśanirindrastena na ha vā enamaśanirhinasti nāsya
prajāṃ nāsya paśūnnāsya bruvāṇaṃ canāya ya enaṃ dveṣṭi sa eva pāpīyānbhavati na sa ya evaṃ veda tasya vrataṃ satyameva vadeddhiraṇyaṃ ca
bibhṛyāditi sa eṣo 'ṣṭanāmāṣṭadhāvihito mahāndeva ā ha vā
asyāṣṭamātpuruṣātprajātnamatti vasīyān¹ vasīyānhevāsya prajāyāmājāyate ya evaṃ veda
6.10
prajāpatistapo 'tapyata sa tapastaptvā prāṇādevemaṃ lokaṃ prāvṛhadpānādantarikṣalokaṃ vyānādamuṃ lokaṃ sa etāṃstrīṃllokānabhyatapyata so
'gnimevāsmāllokādasṛjata vāyumantarikṣalokādādityaṃ divaḥ sa etāni
trīṇi jyotīṃṣyabhyatapyata so 'gnerevarcī 'sṛjata vāyoryajūṃṣyādityātsāmāni sa etāṃ trayīṃ vidyāmabhyatapyata sa yajñamatanuta sa ṛcaivāśaṃsadyajuṣā prācarat² sāmnodagāyadyathaitasyā eva trayyai vidyāyai tejorasaṃ
prāvṛdhadeteṣāmeva vedānāṃ bhiṣajyāyai sa bhūrityṛcāṃ prāvṛhadbhuva iti
yajuṣāṃ svariti sāmnāṃ kena³ dakṣiṇato brahmāsītyasya⁴ dakṣiṇato
varṣīyānudīcīnapravaṇo yajñaḥ saṃtasye tasya ha vai dakṣiṇato varṣīyānudīcīna⁵pravaṇo yajñaḥ saṃtiṣṭhate yasyaivaṃ vidvāmbrahmā bhavati
6.11
tadāhuryadṛcā hotā hotā bhavati yajuṣādhvaryuradhvaryuḥ sāmnodgātodgātā kena brahmā brahmā bhavatīti yamevāmuṃ trayyai vidyāyai tejorasaṃ prāvṛhattena brahmā brahmā bhavati tadāhuḥ kiṃvidaṃ kiṃchandasaṃ brahmāṇaṃ
vṛṇītetyadhvaryumityeke sa parikramāṇāṃ cettatto bhavatīti chandogamityeke
tathā hāsya tribhirvedairhaviryajñāḥ saṃskriyanta iti bahvṛcamiti tveva
sthitametatparicaraṇāvitarau vedāvṛca ca bhūyiṣṭhā hotrā āyattā bhavantītyṛgbhirgrahā gṛhyanta ṛkṣu sāmāni gīyante tasmādbahvṛca eva syāttadāhuḥ kiyadbrahmā yajñasya saṃskaroti kiyadanya ṛtvija ityardhamiti
brūyāddve vai yajñasya vartanī vācānyā saṃskriyate manasānyā sā yā vācā saṃskriyate tāmanya ṛtvijaḥ saṃkurvantyatha yā manasā tāṃ brahmā
tasmādyāvadṛcā yajuṣā sāmnā kuryustūṣṇīṃ tāvadbrahmāsītārdhaṃ hi tayajñasya saṃskaroti
6.12
atha yacainaṃ brūyurbrahmanpraṇeṣyāmo brahmanpracariṣyāmo ¹ brahmanprasthāsyāmo brahmanstośyāma ityo3mityetāvatā prasuyādetaddvā ekamakṣaraṃ trayīṃ
vidyāṃ pratiprati tathā hāsya trayyā vidyayā prasūtaṃ bhavati brahmaṇi vai
yajñaḥ pratiṣṭhito yadi yajñasya skhalitaṃ volbaṇaṃ vā bhavati brahmaṇa eva
tatprāṅhastasa trayyā vidyayā bhiṣajyatyatha yadyṛcyulbaṇaṃ syāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā gārhapatye prāyaścittāhutiṃ juhuyādbhūḥ svāheti tadṛcamṛci
dadhātyṛcarci prāyaścittiṃ karotyatha yadi yajuṣyulbaṇaṃ syāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvānvāhāryapacane prāyaścittāhutiṃ juhuyādbhuviryajña āgnīdhrīye saumye 'dhvare bhuvaḥ svāheti tayajuryajuṣi dadhāti yajuṣā yajuṣi
prāyaścittiṃ karotyatha yadi sāmanyulbaṇaṃ syāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvāhavanīye prāyaścittāhutiṃ juhuyātsvaḥ svāheti tatsāma sāmni dadhāti
sāmnā sāmni prāyaścittiṃ karotyatha yadyavijñātamulbaṇaṃ syāccaturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā'havanīya eva prāyaścittāhutiṃ juhuyādbhūrbhuvaḥ svaḥ svāhetyeṣa ha vai yajñasya vyūḍhaṃ samardhayati ya etābhirvyāhṛtibhiḥ prāyaścittiṃ karoti na ha vā upahṛto ² brūyānnāhametadvedetyetā vyāhṛtīrvidvā sarvaṃ ha vā u sa veda ya etā vyāhṛtīrveda tayathā ha vai dāruṇesleṣsaṃsaṃśleṣaṇaṃ syātparicarmaṇyaṃ vaivamevaitā vyāhṛtayastrayyai vidyāyai saṃśleṣiṇyaḥ
6.13
atha yadbrahmasadanāttṛṇaṃ nirasyati śodhayatyevainattadathopaviśatīdamahamarvāvasoḥ sadasi sīdāmītyarvāvasurha vai devānāṃ brahmā tamevaitatpūrvaṃ sādayatyariṣṭaṃ yajñaṃ tanutādi ³ tyathopaviśya japati bṛhaspatirbrahmeti
bṛhaspatirha vai devānāṃ brahmā tasminnevaitadanujñāmicchate praṇītāsu praṇīyamānāsu vācaṃ yacchatyā haviṣkṛta udvādanādetadvai yajñasya dvāraṃ tadetadaśūnyaṃ karotīṣṭe ca sviṣṭakṛtyanuyājānāṃ prasavādetadva vai yajñasya dvitīyaṃ dvāraṃ tadevaitadaśūnyaṃ karotyatha yatra ha taddevā yajñamatanvata tatsavitre prāśitraṃ parijahrustasya pāṇī pracaccheda tasmai hiraṇmayau pratidadhusta̍smāddhiraṇyapāṇiriti stutastadbhagaya parijahrustasyākṣiṇī nirjaghāna
tasmādāhurandho bhaga iti tatpūṣṇe parijahrustasya dantānyarovāpa tasmādāhuradantakaḥ pūṣā karambhabhāga iti te devā ūcuḥ
6.14
indro vai devānāmojiṣṭho baliṣṭhastasmā enatpariharateti tattasmai
parijahrustatsa brahmaṇa śamayāṃ cakāra tasmādāhendro brahmeti tatpratīkṣate
mitrasya tvā cakṣuṣā pratīkṣa iti mitrasyaivenattaccakṣuṣā śamayatyathainatpratigṛhṇāti devasya tvā savituḥ prasave 'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ
pratigṛhṇāmītyetābhirevainattaddevatābhiḥ śamayati tadgṛhya tṛṇāni prāgdaṇḍaṃ
sthaṇḍile nidadhāti pṛthivyāstvā nābhau sādayāmyadityā upastha iti
pṛthivī vā annānāṃ śamayitrī śamayatyevainattattata ādāya prāśnātyagneṣṭvāsvena prāśnāmītyagnirvā annānāṃ śamayitā śamayatyevainattadathāpo
'nvācāmati śāntirasīti śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe kriyate 'tha prāṇānsaṃmṛśati tabadevātra prāṇānāṃ krūrīkṛtaṃ yadviliṣṭaṃ tadevaitadāpyāyayati tanniṣañcyatīndrasya tvā jaṭhare sādayāmīti nābhimantato 'bhimṛśatīndro hyevainattacchamayāṃ cakārātha
yatsāvitreṇa japena prasauti savitā vai pra savitā karmaṇa eva prasavāya
6.15
prajāpatirha yajñaṃ sasṛje so 'gnyādheyenaiva reto 'sṛjata devānmanuṣyānasurānityagnihotreṇa darśapūrṇamāsābhyāmindramasṛjata tebhya etadannapānaṃ sasṛja etānhaviryajñāntsaumyamadhvaramityatho yaṃ yaṃ kāmamaicchaṃstaṃ
tametairayanairāpurannādyamāyayanena tadāhuḥ kasmādayanānīti gamanānyeva
bhavanti kāmasya kāmasya svargasya ca lokasya cāturmāsyairāpnuvantsvargīllokāntsarvāntkāmāntsarvā ṛṣṭīḥ¹ sarvamamṛtatvaṃ sa eṣa prajāpatireva saṃvatsaraścaturviṃśo yaccāturmāsyāni tasya mukhamiva vaiśvadevaṃ darśapūrṇamāsau
parvāṇyahorātrāṇyasthimajjāni bāhū varuṇapraghāsāḥ prāṇo 'pāno vyāna
ityetāstisra iṣṭaya ātmā mahāhaviryā imā antardevatāstadanyā iṣṭīḥ²
pratiṣṭhā śunāsīrīyaṃ sa eṣa prajāpatireva saṃvatsaraścaturviṃśo yaccāturmāsyāni sarvaṃ vai prajāpatiḥ sarvaṃ cāturmāsyāni tatsarveṇa sarvamāpnoti
ya evaṃ veda ya evaṃ veda
7.1
iti ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ samāptaḥ
vāgdīkṣā vācā hi dīkṣate prāṇo dīkṣito vācā vai dīkṣayā
devāḥ prāṇena dīkṣitena sarvāṃnkāmānubhayataḥ parigṛhyātmannadadhata tatho
evaitadyajamāno vācaiva dīkṣayā prāṇena dīkṣitena sarvāṃnkāmānubhayataḥ
parigṛhyātmandhatta āgnāvaiṣṇavamekādaśakapālaṃ puroḍāśaṃ nirvapatyagnirvai devānāmavarārthyo viṣṇuḥ parārthyastadyaścaiva devānāmavarārghyo yaśca parārghyastābhyāmevaitatsarvā devatāḥ parigṛhya salokatāmāpnoti tasmātkāmaṃ
pūrvo dīkṣitvāntaṃnuyātpūrvasya hyasya devatāḥ parigṛhītā bhavantyaśarīrābhiḥ prāṇadīkṣābhirdīkṣate prāṇā vai prayājā apānā anuyājāstadyatprayājānuyājaiścaranti tatprāṇāpānā dīkṣante yaddhaviṣā taccharīraṃ so
'yaṃ śarīreṇaiva dīkṣamāṇena sarvāṃnkāmānāpnoti prāṇāpānairdīkṣamāṇaiḥ
sarvāsāṃ devatānāṃ salokatāṃ sāyujyam
7.2
pañcadaśa sāmidhenīranvāha vajro vai sāmidhenyaḥ pañcadaśo vai vajro
vārtraghnāvājyabhāgau bhavato vajro vārtraghnāvājyabhāgau triṣṭubhau haviṣo
yājyānuvākye vajrastriṣṭubnetena vai devāstriḥsamṛddhena vajreṇaibhyo lokebhyo 'surānanudanta tatho evaitadyajamāna etenaiva triḥsamṛddhena vajreṇaibhyo
lokebhyo dviṣato bhrātṛvyānudate vajro vārcaghnāvājyabhāgau tā uktāvathāto haviṣo yājyānuvākye upa¹ vāṃ jihvā ghṛtamācarakhadi²tyāvatī tatpuronuvākyārūpaṃ prati vāṃ jihvā ghṛtamuñcarakhadityṛddhatī
tadyājyārūpaṃ triṣṭubhau saṃyājye balaṃ vai vīryaṃ triṣṭubbalameva tadvīryaṃ yajamāne dadhātyāgura uddacamitīḍāyāṃ sūktavāke cāha yadā vā āgnāvaiṣṇavaḥ puroḍāśo niṣpadyate 'thaiva dīkṣita iti ha smāha tasmādāgura
uddacamityeva brūyādathaiva dīkṣitasya na sūktavāke yajamānasya nāma
gṛhṇāti devagarbho vā eṣa yaddīkṣito na vā ajātasya garbhasya nāma
kurvanti tasmādasya nāma na gṛhṇāti
7.3
na vede patnīṃ vācayati nainaṃ spṛśatyātyaṃsaṃkhita iva vā eṣa yajño
yatsaumyo 'dhvaro netpurā kālātsaumyamadhvaraṃ saṃkhāpayānīti tadāhuḥ
kasmāddīkṣitasyānye nāma na gṛhṇantītyapi vā ātmānaṃ dīkṣamāṇo
'bhidīkṣate tadyadasyānye nāma na gṛhṇanti nedabhimāsīdāmeti yadu so
'nyasya nāma na gṛhṇāti nedenamabhibhūtaḥ pradahānīti yameva dviṣyāttasya
dīkṣitaḥ sannāma gṛsetaiva tadaivainamabhibhūtaḥ pradahatyatha yamicchedvicakṣaṇavatyā vācā tasya nāma gṛhṇīyātso tatra prāyaścittiścakṣurve vicakṣaṇaṃ
cakṣuṣā hi vipaśyatyeṣā ha sveva vyāhṛtirdīkṣitavādaḥ satyameva sa yaḥ
satyaṃ vadati sa dīkṣita iti ha smāha tadāhuḥ kasmāddīkṣitasyānnaṃ
nāśnantīti havireṣa bhavati yaddīkṣate tadyathā haviṣo 'navattasyāśnīyādevaṃ tatkāmaṃ prasute 'śnīyāttadyathā haviṣo 'yātayāmasyāśnīyādevamu
tattadāhuḥ kasmāddīkṣito 'gnihotraṃ na juhotītyasurā vā ātmannajuhavustadvrāte 'gnau te parābhavannagnau juhvato 'tha devā imameva prāṇamagnimantarādadhata tadyatsāyaṃprātarvrataṃ pradīyate 'gnihotraṃ haivāsyaitatsinprāṇe
'sau saṃtatamavyavacchinnaṃ hutaṃ bhavatīṣāmagnihotrasya saṃtatirdīkṣāsu propasatsu
caranti kā mīmāṃsā sutyāyām
7.4
athātaḥ kaiśinī dīkṣā keśī ha dārbhyo dīkṣito niṣasāda taṃ
ha hiraṇmayaḥ śakuna āpatyovācādīkṣito vā asi dīkṣāmahaṃ veda
tāṃ te bravāṇi sannadayaje tasya cayādvibhemi sannadiṣṭasyāho tvamacitiṃ
vettha tāṃ tvaṃ mahyamiti sa ha tathetyuvāca¹ tau ha saṃprocāte sa ha sa
āsolo vā vārṣṇivṛddha iṭanvā kāvyaḥ śikhaṇḍī vā yājñaseno yo
vā sa āsa sa sa āsa sa hovāca śarīrāṇi vā etayeyyā dīkṣante
yā vā imāḥ puruṣe devatā yasyaitā dīkṣante sa dīkṣita iti ha smāha
sa yatrādhvaryurīddhambhaṇāni juhoti tadupa yajamānaḥ pañcāṅgutīrjuhuyānmano me manasā dīkṣatāṃ svāheti prathamāṃ vāṅme vācā dīkṣatāṃ svāheti dvitīyāṃ prāṇo me prāṇena dīkṣatāṃ svāheti tṛtīyāṃ madhye prāṇamāha madhye hyayaṃ prāṇaścakṣurme cakṣuṣā dīkṣatāṃ svāheti caturthīṃ śrotraṃ
me śrotreṇa dīkṣatāṃ svāheti pañcamīṃ tadu ha smāha kauṣītakirna hotavyā atiriktā āhutayaḥ syuryaṅgūyerannadhvaryumeva juhūtamanvārabhya pratīkairanumantrayeta mano me manasā dīkṣatāmiti prathamāṃ vāṅme vācā
dīkṣatāmiti dvitīyāṃ prāṇo me prāṇena dīkṣatāmiti tṛtīyāṃ madhye
prāṇamāha madhye hyayaṃ prāṇaścakṣurme cakṣuṣā dīkṣatāmiti caturthīṃ śrotraṃ
me śrotreṇa dīkṣatāmiti pañcamīṃ dīkṣayatyu haivaitā yāḥ puruṣe devatā
no atiriktā āhutayo hūyanta ityatha khalu aṅgaiva sannadiṣṭasyācitiḥ
sa yaḥ śraddadhāno yajate tasyeṣṭaṃ na kṣīyata āpo 'citiryā imā eṣu
lokeṣu yāścemā adhyātmaṃ sa² yo mayyacitiriti vidvānyajate tasyeṣṭaṃ
na kṣīyata etāmu haiva tatkeśī dārbhyo hiraṇmayāya śakunāya sannadiṣṭasyācitiṃ provācāparāhne dīkṣate 'parāhne ha vā eṣa sarvāṇi bhūtāni
saṃpuṅkte 'pi ha vā enaṃ raśanā¹ atiyanti tasmāllohitāyantrivāstametyetamevātmānaṃ dīkṣamāṇo 'bhidīkṣate ya eṣa tapati tasmādaparāhṇe
dīkṣate sarveṣāmeva kāmānāmāptyai
First 66 of 375 passages. Read on