Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 2.15-2

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.15-2

Language
Sanskrit

2.15-2

(bha.gī.17-23) iti praṇavasya brahmavācakatvāt praṇavāvayavayoḥ akāramakārayoḥ parajīvavācitayā upāyopetroḥ api upadiṣṭatvam astīti draṣṭavyam |
ā.bhā. - evaṃ pṛṣṭavato naciketasaḥ ādaraviśeṣam utpādayituṃ mṛtyuḥ prāpyamahattvaṃ varṇayan, saṅkṣiptaṃ praṇavopāsanaṃ darśayati - sarve iti | sarve - pūrvabhāgāparabhāgarūpeṇa vibhaktāḥ sakalā api vedāḥ - śrutayaḥ, sākṣātparaṃparayā vā yatpadam padyate gamyate iti padam - prāpyasvarūpam, yatprāpyasvarūpam, āmananti - bodhayanti | tatra pūrvabhāgasya kartṛsvarūpaśakrādidevatāpratipādanadvārā taccharīriṇaṃ paramātmānaṃ bodhayanti iti paramparayā bodhakatvam | parabhāgasya tu upaniṣadrūpasya sākṣātparamātmabodhakatvam iti vivekaḥ | tapām̐si sarvāṇi - atra tapaḥ śabdena, tapaḥ pradhānā ṛṣayaḥ upalakṣyante | tapaḥ śabdaśca jñānavācī prasiddhaḥ śrutiṣu; yasya jñānamayaṃ tapaḥ (muṃ.u.1-1-10) ityādiṣu | tathā vijñānameva ye prādhānyena samāśrayante tādṛśāḥ ṛṣayaḥ | sarvāṇi - sarve'pi | sarvaśabde viśeṣyasāpekṣo napuṃsakaprayogaḥ | sarve jñāninaśca yat - padaṃ prāpyasvarūpam, vadanti - pratipādayanti |
yadvā - sarvāṇi tapām̐si - kṛcchracāndrāyaṇādīni karmāṇi, yat yadarthāni, paramparayā yatprāpyārthāni vadanti, vedā eva | yadicchantaḥ yat - prāpyasvarūpam, icchantaḥ - yatprāptumabhilaṣyanto mumukṣavaḥ, brahmacaryam - aṣṭavidhastrīsaṅgaparityāgātmakam, tadupalakṣitaṃ gurūpasadanādika ca, caranti - sampādayanti, tat - prasiddham, padam - prāpyasvarūpam, te - tubhyam, saṅgraheṇa saṅkṣiptena śabdena, bravīmi - bodhayāmi | ko'sau saṅkṣiptaḥ śabdaḥ ? prāpyasvarūpabodhakaḥ? iti apekṣāyāmāha - om ityetat iti | yathā ghaṭa ityuktam; anena ityatra iti śabdaḥ ghaṭaśabdasya svarūpaparicāyakaḥ, tathā om iti ityatra iti śabdaḥ, om iti akṣarasya svarūpaparicāyakaḥ, etacchabdastu om padasya viśeṣaṇaṃ sat, pratyakṣaviṣayatvam asya bodhayati | tathā etat - śravaṇajanyapratyakṣaviṣayabhūtam om iti akṣarameva, saṃkṣepeṇa prāpyasya vācakam ityarthaḥ | tasya vācakaḥ praṇavaḥ (pā.yo.1-27), oṃ tatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ (bha.gī.17-23) ityādivacanajātamapi oṃkārasya paramātmasvarūpaprāpyavācakatvasamarthakam | etena praṇavapratipādyatvarūpaṃ prāpyavibhutvam praṇavopāsanarūpopāyaśca pradarśitaḥ |
su. - evaṃ pṛṣṭo mṛtyuḥ prativadan ādau ādarātiśayāya śrotṛṇāṃ prāpyasya mahimānam anuvarṇayati - sarve vedā iti | atra vedaśabdaḥ pūrvabhāgamātraparaḥ, tapām̐si iti uparitanabhāgasya nirdeśāt | samagro'pi pūrvabhāgo yatpadaṃ prāpyasvarūpam āmananti ityarthaḥ | indrāditattaddevatādvārā taccharīriṇaḥ parabrahmaṇa eva tatrāpi varṇanāt | tapaḥ - jñānam, tatpradhānatvāt uparitanabhāgaḥ tapaḥśabdena lakṣyate | samagro'pi uparitanabhāgo yadeva vadati | yadicchanto brahmacaryaṃ caranti - aṣṭavidhastrīsaṅgatyāgarūpaṃ brahmacaryam ācaranti | idaṃ gurūpasadanāderapi upalakṣakam | etena nikhilavedavedyatvena gurūpasadanabrahmacaryādibhiḥ adhigantavyatvena, prāpyaṃ stutaṃ bhavati | idameva nikhilavedavedyaṃ saṅgṛhya nirdiśyate tu praṇavena ityāha - tatpadaṃ prāpyaṃ, te saṅgraheṇa saṅgrāhakeṇa śabdena bravīmi | tasya saṅgṛhya (pratipādakam) vācakaṃ śabdaṃ kathayāmi ityetat | omityetat - omityetadakṣaram, tasya prāpyasya saṅgṛhya pratipādakaḥ śabdaḥ | om tatsaditi nirdeśastrividho brahmaṇaḥ smṛtaḥ (bha.gī. 17-23) iti ca vacanam | anena praṇavavedyatvarūpaṃ vaibhavamuktaṃ bhavati ||

Linked texts (1)