Kauṣītaki Upaniṣad 2: dvitīyo'dhyāyaḥ
Kauṣītakyupaniṣadbhāṣya (Raṅgarāmānuja) 2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.2 — 1 part
- 2.5 — 1 part
- 2.6 — 1 part
- 2.8 — 1 part
- 2.9 — 1 part
- 2.11 — 1 part
- 2.12 — 1 part
- 2.14 — 2 parts
- 2.3-2 — 1 part
dvitīyo'dhyāyaḥ
2.p1
atha koṣitakyupaniṣadi dvitīyodhyāyaḥ
2.1
prāṇo brahmeti ha smāha koṣītakiḥ | tasya ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo mano dūtaṃ cakṣurgoptṛ śrotraṃ saṃśrāvayitṛ vāk pariveṣṭrī | sa yo ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo mano dūtaṃ veda, dūtavān bhaghavati | yaścakṣurgoptṛ, goptṛmān bhavati | yaḥ śrotraṃ saṃśrāvayitṛ, saṃśrāvayitṛmān bhavati | yo vācaṃ pariveṣṭrīm pariveṣṭṭīmān bhavati | tasmai vā etasmai prāṇāya brahmaṇa etāḥ sarvā devatā āyācamānāya baliṃ haranti | evaṃ haivāsmai sarvāṇi bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti, ya evaṃ veda | syopaniṣat, na yācediti | tad yathā grāmaṃ bhikṣitvā'labdhvopaviśet, nāhamato dattamaśnīyāmiti | ta evainamupamantrayante, ye purastāt pratyācakṣīran | eṣa dharmo'yācato bhavati | annādāstvevainamupamantrayante, dadāma ta iti ||
2.2
prāṇo brahmeti ha smāha paiṅgyaḥ | tasya ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo vāk parastāt cakṣurārundhe ; cakṣuḥ parastācchrotramārundhe;, śrotraṃ parastānmana ārundhe ; manaḥ parastāt prāṇa ārundhe ; tasmai vā etasmai prāṇasya brahmaṇa etāḥ sarvā devatā ayācamānāya baliṃ haranti | evaṃ haivāsmai sarvāṇi bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti, ya evaṃ veda | tasyopaniṣat, na yācediti | tad yathā grāmaṃ bhikṣitvā'labdhvopaviśet, nāhamato dattamaśnīyāmiti, ta evainamupamantrayante, ye purastāt pratyācakṣīran | eṣa dharmo'yācato bhavati, annādāstvevainamupamantrayante, dadāma ta iti ||
2.2.p1
athāta ekadhanāvarodhanam, yadekaghanamabhidhyayāt, paurṇamāsyāṃ vā'māvāsyāyāṃ vā śuddhapakṣe vā puṇye nakṣatre eteṣāmekasmin parvaṇyagnimupasamādhāya parisamūhya paristīrya paryukṣya dakṣiṇaṃ jānvācya sruveṇājyāhutīrjuhoti, vāṅganāma devatā'varodhanī sā me'muṣmādidamavarundhyāt tasyai khāhā, cakṣurnāma devatā'varodhanī sā me'muṣmādidamavarundhyāt tasyai khāhā’ śrotraṃ nāma devatā'varodhanī sā me'muṣmādidamavarundhyāt tasyai khāhā mano nāma devatā'varodhanī sā me'muṣmādidamavarundhyāt tasmai khāhā iti | atha dhūmagandhaṃ prajighrāya
2.3
ājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravrajyārthaṃ, dūtaṃ vā prahiṇuyāt, labhate haiva ||
2.4
athāto daivaḥ smaraḥ - yasya priyo bubhūṣet, yasyai vā, yeṣāṃ vā, yāsāṃ vā, eteṣāmevaikasmin parvaṇyetayaivā''vṛtā etā ājyāhutīrjuhoti, vācaṃ te mayi juhomyasau khāhā, cakṣuste mayi juhomyasau khāhā, śrotraṃ te mayi juhomyaso khāhā, manaste mayi juhomyasau khāhā, prajñāṃ te mayi juhomyasau khāhā iti | atha dhūmagandhaṃ prajighrāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravrajya saṃsparśaṃ jigamiṣet, api vātādvā tiṣṭhet saṃbhāṣamāṇaḥ; priyo haiva bhavati, smaranti haivāsya ||
2.5
athātaḥ saṃyamanaṃ prātardanamāntaramagrihotramityācakṣate - yāvadvai puruṣo bhāṣate, na tāvat prāṇituṃ śaknoti | prāṇaṃ tadā vāci juhoti | yāvadvai puruṣaḥ prāṇiti, na tāgdbhāṣituṃ śaknoti, vācaṃ tadā prāṇe juhoti | ete anate amṛte āhūtī jāgnacca khapaṃśca saṃtataṃ juhoti | atha yā anyā āhutayo'nyavatyaḥ, tāḥ karmamayyo hi bhavanti | taddha smaitat pūrve vidvāṃso'gnihosraṃ na juhavāccakuḥ ||
2.5.p1
ukthaṃ brahmeti ha smāha śuṣkabhṛṅkāraḥ | tat ṛigilyupāsīta | sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāyābhyarcyante | tat yajurityupāsīta | sarvāṇi hāsmai bhūtāni śrauṣṭhyāya yujyante | tat sāmetyupāsīta | sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭyāya saṃnamante | tat śrīrityupāsīta, tat yaśa ityapāsīta, tata teja ityupāsīta | tad yathaitat
2.6
śrīmattamaṃ yaśakhitamaṃ tejakhitamamiti śastreṣu bhavati, evaṃ haiva sa sarveṣu bhūteṣu śrīmattamo yaśasvitamastejasvitamo bhavati, ya evaṃ veda | tadetadaiṣṭikaṃ karmamayamātmānamadhvaryuḥ saṃskaroti ; tasmin yajurmayaṃ pravayati ; yajurmuye ṛṅbhayaṃ hotā ; ṛṅbhye sāmamayamudgātā | sa eṣa trayyai vidyāyā ātmā ; eṣa u evaitadindrasyātmā bhavati ya evaṃ veda ||
2.6.p1
athātaḥ sarvajitaḥ koṣītakestrīṇyupāsanāni bhavanti | sarvajiddha sma kauṣītakirudyantamādityamupattiṣṭhate - yajñopavītaṃ kṛtvodakamānāya triḥ
2.7
prasicyodapātram, vargosi pāgmānaṃ me vṛṅdhi iti | etayaivā''vṛtā madhye santam, udvargo'si pāpmānaṃ me udvṛṅghi iti | etayaivā'vṛtā'staṃ yantam, saṃvargo'si pāpmānaṃ me udvṛṅghi iti | tad yadahorātrābhyāṃ pāpamakarot, saṃ tad vṛṅkte | tatho evaivaṃ vidvān etayaivā''vṛtā''dityamupatiṣṭhate, yadahorātrābhyāṃ pāpaṃ karoti, saṃ tad vṛṅkte ||
2.8
atha māsimāsyamāvāsyāyāṃ vṛttāyāṃ paścāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivā''vṛtā haritatṛṇe vā [caṃ] pratyasyati, yanme susīmaṃ hṛdayaṃ divi candramasi śritam | manye'haṃ māṃ tadvidvāṃsaṃ mā'haṃ putryamaghaṃ rudham iti | na hyasmāt pūrvā prajā praiti |
iti nu jātaputrasya || athā - jātaputrasya - āpyāyakha sametu te, saṃ te payāṃsi samu yantu vājā, yamādityā aṃśumāpyāyayanti ityetāstisra ṛco japitvā, mā'smākaṃ prāṇena prajayā paśubhirāpyāyayiṣṭhāḥ, yo'smān dveṣṭi, yañca vayaṃ dviṣmaḥ, tasya prāṇena prajayā paśubhirāpyāyayasva iti | aindrīmāvṛtamāvarte ādityasyāvṛtamāvarte, iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate ||
2.8.p1
atha paurṇamāsyāṃ purastāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivā''vṛtā, somo rājā'si vicakṣaṇaḥ pañcamukho'si | prajāpatibrahmaṇasta ekaṃ sukham ; tena mukhena rājño'tsi ; tena mukhena māmannādaṃ kuru | rājā ta ekaṃ mukham ; tena mukhena
2.9
viśo'tsi ; tena mukhena nāmannādaṃ kuru | śyenasta ekaṃ mukham ; tena mukhena pakṣiṇo'tsi ; tena mukhena māmannādaṃ kuru | agniṣṭa ekaṃ mukham ; tenemaṃ lokamatsi ; tena mukhena māmannādaṃ kuru | tvayi pañcamaṃ mukham ; tena mukhena sarvāṇi bhūtānyatsi ; tena mukhena māmannādaṃ kuru | mā'smākaṃ prāṇena prajayā paśubhirapakṣeṣṭhāḥ | yo'smān dveṣṭi, yañca vayaṃ dviṣmaḥ, tasya prāṇena prajayā paśubhirapakṣīyasva iti | daivīmāvṛtamāvarta ādityasyāvṛtamanvāvarta iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate ||
2.9.p1
atha saṃveśyan jāyāyai hṛdayabhimṛśet, yat te susīme hṛdaye śritamantaḥ prajāpatau | tenāmṛtatvasyeśāne mā tvaṃ putyamaghaṃ nigāḥ iti | na hyasmāt pūrvā prajā
2.10
praitīti ||
2.11
atha proṣyā''yan putrasya mūrdhānamabhijighret, aṅgādaṅgāt saṃbhavasi hṛdayādadhijāyase | ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam iti ; nāmāsya dadhāti | aśmā bhava paraśurbhava hiraṇyamastṛtaṃ bhava | tejo (vedo) vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam iti ; nāmāsya gṛhṇāti | athainaṃ parigṛṅṇāti, ye prajāpatiḥ prajāḥ paryagṛhṇāt tadahiṣṭyai tena tvā parigṛhṇāmyasau iti | athāsya dakṣiṇe karṇe japati, asmai prayandhi maghavannṛjīṣin iti | indraśreṣṭhāni draviṇāni dhehi iti savye | mā chetthā mā vyathiṣṭhāḥ śataṃ śarada āyuṣo jīvasva putra te nāmnā mūrdhānamabhijighrāmi iti trirasya mūrdānamabhijighret | gavāṃ tvā hiṅkāreṇābhihiṅkaromi iti trirasya mūrdhānamabhihiṅkuryāt ||
2.11.p1
athāto daivaḥ parimaraḥ - etadvai brahma dīpyate yadagnirjvalati ; athaitanmriyate, yanna jvalati | tasyādityameva tejo gacchati ; vāyuṃ prāṇaḥ | etadvai brahma dīpyate, yadādityo dṛśyate ; athetanmriyate yanna dṛśyate | tasya candamasameva tejo gacchati ; vāyuṃ prāṇaḥ | etadvai brahma dīpyate, yaccandramā dṛśyate ; athaitanmriyate, yanna dṛśyate | tasya vidyutameva tejo gacchati ; vāyuṃ prāṇaḥ | etadvai brahma dīpyate, yad vidyud vidyotate ; athaitanmriyate, yanna vidyotate | tasyā diśa eva (vāyumeva) tejo
2.12
gacchati ; vāyuṃ prāṇaḥ | tā vā etāḥ sarvā devatā vāyumeva praviśya vāyau mṛtvā na mūrcchante ; tasmādeva punarudīrata ityadhidaivatam | athādhyātmam ||
2.12.p1
etadvai brahma dīpyate, yadvācā vadati | athaitanmriyate, yanna vadati | tasya cakṣureva tejo gacchati ; prāṇaṃ prāṇaḥ | etadvai brahma dīpyate, yaccakṣuṣā paśyati | athaitanmriyate, yanna paśyati | tasya śrotrameva tejo gacchati ; prāṇaṃ prāṇāḥ | etadvai brahma dīpyate, yacchotreṇa śṛṇoti | athaitanmriyate, yanna śṛṇoti | tasya mana eva tejo gacchati ; prāṇaṃ prāṇaḥ | etadvai brahma dīpyate, yanmanasā dhyāyati | athaitanmriyate, yanna dhyāyati ; tasya prāṇameva tejo gacchati ; prāṇaṃ prāṇaḥ | tā vā
2.14
etāḥ sarvā devatāḥ prāṇameva praviśya prāṇe mṛtvā na mūrcchante ; tasmādeva punarudīrate | tad yadiha vā evaṃ vidvāṃsamubhau parvatau abhi prarvetayātāṃ dakṣiṇaścottaraśca tustūrṣamāṇau, na hanaṃ stṛnvīyātām | atha ya enaṃ dviṣanti, yāṃśca svayaṃ dveṣṭi, ta evainaṃ parimriyante|
athāto niḥśreyasādānam - etā ha vai devatā ahaṃśreyase vivadamānā asmāccharīrāduccakramuḥ | taddhāprāṇat śuṣkaṃ dārubhūtaṃ śiśye | athainad vāk praviveśa | tad vācā vadat śiśya eva | athainaccakṣuḥ praviveśa | tad vācā vadat cakṣuṣā paśyat śiśya eva | athaitacchotraṃ praviveśa | tadvācā vadat cakṣuṣā paśyacchrotreṇa śruṇvat śiśya eva | athainanmanaḥ praviveśa | tadvācā vadat cakṣuṣā paśyacchotreṇa śruṇvanmanasā dhyāyacchiśya eva | athainat prāṇaḥ praviveśa | tat tata eva samuttasthau | tā vā etāḥ sarvā devatāḥ prāṇe niḥśreyasaṃ viditvā prāṇameva prajñātmānamabhisaṃbhūya saihavaitaiḥ sarvairasmāccharīrādutkrāmati | sa vāyupratiṣṭha (viṣṭa) ākāśātmā svareti | sa tūdgacchati, yatraite devāḥ, tat prāpya yadamṛtā devāḥ tadamṛto bhavati ; ya evaṃ veda ||
2.14.p1
athāta pitāputrīyam, saṃpradānamiti cācakṣate | pitā putraṃ preṣyan āhvayati|
2.14.p2
vanaistṛṇairagāraṃ saṃstīryāgnimupasamāghāyodakumbhaṃ sapātra mupanidhāyāhatena vāsasā saṃpracchannaḥ pitā śete | etya putra upariṣṭādabhinipadyata indriyairindriyāṇi saṃspṛṇya | apivā'syābhimukhata evāsīta | athāsmā āsīnāyābhimukhāyaiva saṃpradadhyāt | athāsmai saṃprayacchati, vācaṃ me tvayi dadhāni iti pitā ; vācaṃ te mayi dadhe iti putraḥ | prāṇaṃ me tvayi dadhāni iti pitā ; prāṇaṃ te mayi dadhe iti putraḥ | cakṣurme tvayi dadhāni ghaiti pitā ; cakṣuste mayi dadhe iti putraḥ | śrotraṃ me tvayi dadhāni iti pitā ; śrotraṃ te mayi dadhe iti putraḥ | karmāṇi me tvayi dadhāni iti pitā ; karmāṇi te mayi dadhe iti putraḥ | sukhaduḥkhe me tvayi dadhāni iti pitā ; sukhaduḥkhe te mayi dadha iti putraḥ | ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ me tvayi dadhāni iti pitā ; ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ te mayi dadhe iti putraḥ | ityāṃ me tvayi dadhāni iti pitā ; ityāṃ te mayi dadhe iti putraḥ | mano me tvayi dadhāni iti pitāḥ ; manaste mayi dadhe iti putraḥ | prajñāṃ me
2.15
tvayi dadhāni iti pitā ; prajñāṃ te mayi dadhe iti putraḥ | yadyu vā upābhigadaḥ syāt, samāsenaiva brūyāt - prāṇān me tvayi dadhāni iti pitā ; prāṇāṃste mayi dadhe iti putraḥ| atha dakṣiṇāvṛdupaniṣkrāmati | taṃ pitā'numantrayate, yaśo brahmavarcasaṃ kīrtistvā juṣatām iti athetaraḥ savyamanvaṃsamabhyavekṣate ; pāṇinā'ntardhāya vasrāntena vā pracchādya, svargān lokān kāmāna āpnu hi iti | sa yadyagadaḥ syāt, putrasyaiśvarye pitā vaset, pari vā vrajet | yadyu vai preyāt, tathaivenaṃ samāpayet, yathā samāpayitavyo bhavati ||
2.3-2
iti kauṣītakyupaniṣadi dvitīyo'dhyāyaḥ |
iti | atha dhūmagandhaṃ prajighrāya ājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravrajyārthaṃ brūyāt, dūtaṃ vā prahiṇuyāt, labhate haiva ||
2.3-2.p1
[ iti kauṣītakyupaniṣadi tutīyādhyāyaprakaśikā ] athavā kauṣītakyupaniṣad prakāśikāyaṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ ||
Linked texts (1)
- Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad — Sanskrit