Pramāṇa · Search · About · API

Kauṣītaki Upaniṣad 3.2

Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 3.2

Language
Sanskrit

3.2.1

tasya niḥśreyasatvaṃ prāṇasaṃvādādau, na ca tadāsīdbhaviṣyati vā kintu astyeva vartata eva na tu kadācinna vartate prāṇānāṃ prāṇasya pañcavṛttīnāṃ niḥśreyasaṃ śarīradhāraṇotthāpanādikaṃ tadāpyañca svargamokṣādikaṃ | iti niḥśreyasavartamānatvapratijñāparisamāptyarthaḥ| na caitat niḥśreyasaṃ vākcakṣuḥśrotrāṇāmapi bhavatītyāha paryāyatrayeṇa sahetukaṃ, jīvati vāgapeto mūkān hi paśyāmo jīvati cakṣurapeto'ndhān hi paśyāmo jīvati śrotrāpeto badhirān hi paśyāmaḥ spaṣṭaṃ, vākcakṣuḥśrotrairapeto rahito jīvatīti pratijñā, atra hetuḥ mūkāndhabadhirāṇāṃ darśanaṃ | ayamarthaḥ | indriyāṇāṃ kāryaikagamyatvāt kāryābhāve tadabhāva iti| jīvati bāhucchinno jīvatyūrucchinnaḥ spaṣṭaṃ, paryāyadvayena hastapādarahitasya jīvanamucyate, iti prakṛtaparyāyaparisamāptyarthaḥ| ekahelyobhayatra hetumāha, evaṃ hi paśyāmaḥ hi yasmādevaṃ chinnahastapādānāṃ jīvanaṃ paśyāmo'valokayāmaḥ na ca dṛṣṭe'nupapannaṃ nāmetyarthaḥ,

3.2.2

ityanena prakāreṇāṅgīkṛtya dūti hendra uvācetyanvayaḥ | athavādya itiśabdo'ṅgīkārārthaḥ anyastu prakārārtha dūti | na caitanniḥśreyasamastvevetyasminnarthe upapattiṃmṛgyetyāha, atha yasmāt khalu niścitaṃ sarvapratyakṣamivi yāvat, prāṇa eva prajñātmā kriyāśaktyupādhika eva jñānaśaktyupādhiko na tvanyaḥ, idaṃ pratyakṣaṃ śarīraṃ dehaṃ parigṛhya ahaṃ mameti vā khokṛtya utthāpayati śayanāsanādibhya ūrddhaṃ nayati | idānīṃ prasaṅgādupāsanāntaraṃ śrutyantaraprasiddhaṃ prāṇe smārayati, tasmāt yata dūdaṃ śarīramutthāpayati prāṇastata etadeva utthāpanahetubhūtameva na tvanyat, ukthaṃ ukthaśabdābhidheyamupāsīta vyākhyātaṃ | nanu yadi prāṇa ukthatvenopāsyastarhi pañcavṛttimātraṃ vivakṣitaṃ na paramātmetyata āha, yo vai prāṇo ya evāca prāṇaśabdābhidheyaḥ sā prasiddhā prajñā sarvabodhasākṣiṇī saṃvit yā vā caiva prajñā uktā sa prasiddhū prāṇaḥ prāṇopādhikaḥ paramātmā | nanu kasmādetadekameva tavopādhibhūtamityata āha, saha militvā hi yasmāt etau prajñāprāṇau asmin śarīre spaṣṭaṃ, vasato nivāsaṃ kuruto jīvane, saha militvā utkrāmataḥ asmāccharīrādutkramaṇaṃ kuruto

3.2.3

maraṇe | pāṭhāntaraṃ yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇa iti | tasya prāṇopādhikasya eṣaiva iyameva vakṣyamāṇā dṛṣṭiḥ darśanāparaparyāyā avagatiḥ, asyāmavasthāyāṃ prāṇaśabdābhidheyo'vagantavya ityarthaḥ | eṣaiva dṛṣṭiriti vyākaroti etadvijñānaṃ yadetat suṣuptaṃ tadevātmanaḥ prāṇatvavijñaptiPublickaraṇaṃ | etacchabdārthamāha, yatra yasyāmavasthāyāmetatsarvaviśeṣabodhaśūnyaṃ yathā tathā puruṣo vastutaḥ paripūrṇo'pi puriśayaḥsuptaḥ śayanamadhigataḥ svapnaṃ jāgradvāsanārūpaṃ padārthajātaṃ na kañcana paśyati kamapi nāvalokayati atha tadā svapnānavalokanakāle'sminmukhanāsikāsañcāriṇi tiraskṛtajñānaśaktau prāṇa eva kriyāśaktāveva na tvanyatra ekadhā bhavati ekatvaṃ gacchati spaṣṭaṃ, prāṇopādhikaḥ prāṇaśabdārhaḥ puruṣo bhavatītyarthaḥ | nanu tadā vāgādīni karaṇāni kva yāntītyata āha, tat tadā'smin prāṇe ekadhābhavanakāle enaṃ prāṇopādhikamātmānaṃ vākcakṣuḥśrotramanāṃsi saviṣayāṇi layaṃ gacchantīti paryāyacatuṣṭayenāha, vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti spaṣṭaṃ | nanu prāṇe līnānāṃ teṣāṃ samudre iva saritāṃ kutaḥ punarutpattirityata āha, sa prāṇopādhikaḥ puruṣo

3.2.4

yadā yasmin kāle pratibudhyate jāgaraṇaṃ gacchati jāgaraṇāvasare etasmādutpattau dṛṣṭāntamāha, yathā dṛṣṭānte agnerjātavedaso jājvalyamānāt visphuliṅgāḥ kṣudrā agnikaṇā vipratiṣṭheran vividhāsu dikṣu nirgacchanti evameva anenaiva prakāreṇa na tvanyathā etasmātprāṇopādhikādātmana ānandātmanaḥ prāṇā vāgādayo yathāyatanaṃ yādṛśaṃ sthānaṃ jihvādi taduddiśya vipratiṣṭhante vividhaṃ nirgacchanti, prāṇebhyo vāgādibhyo devā agnyādayaḥ, vipratiṣṭhanta ityanuvartate atra vakṣyamāṇe ca, devebhyo'gnyādibhyo lokā nāmādayo viṣayāḥ| jīvataḥ prāṇopādhikatvamuktvā maraṇe'pi prāṇopādhikatvamāha, tasya prāṇopādhikasya eṣaiva maraṇāvasthārūpaiva na tvanyā siddhiḥ prasiddhiḥ| prāṇatve eṣaiva siddhiriti vyākaroti, etanmaraṇaṃ sarvapratyakṣaṃ vijñānaṃ vijñāyate'neneti vijñānaṃ pramāṇamiti yāvat| etacchabdoktaṃ maraṇamāha, yatra yasyāmavasthāyāṃ yadā vā etatpuruṣaḥ ayaṃ pumān pratyaco manuṣyatvādyabhimānī ārto

3.2.5

jarāvyādhyādinā pañcaladuḥkhaṃ prāpto mariṣyanmaraṇaṃ kariṣyan āsannamaraṇa dūtyarthaḥ, ābalyamabalasya durbalasya bhāva ābalyaṃ hastapādādyavannalamityarthaḥ, nyetya nitarāmāgatya mohaṃ bandvādyaparijñānalakṣaṇaṃ nyeti nitarāmāgacchati, tat tadāṅgaḥ samīpasthāḥ kathayanti | samīpasthoktimāha, udakramīt utkramaṇamakaroccittaṃ manaḥ | cittotkramaṇe liṅgānyāhaḥ na śṛṇoti na paśyati na vācā vadati na dhyāyati spaṣṭaṃ, dūtyanena prakāreṇāṅgarityanvayaḥ| athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ vāk sarvaiḥ nāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalataḥ sarvā diśo visphuliṅgā vipratiṣṭheran evamevaitasmādātmanaḥ

Linked texts (1)