Kaushitaki Upanishad 4
Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 4
- Language
- Sanskrit
Contents
- 4.19 — 7 parts
4.1
tādṛśaṃ tato'pyadhikaṃ vā na jānanti, ityanena prakāreṇevāpetadyanvayaḥ |
saḥ uktaḥ ha kila uvāca uktavān bālākiḥ balākāsyāpatyaṃ, sa eva prasiddha eva na lanyaḥ, eṣaḥ mādṛśasyaṃ pratyakṣaḥ, āditye ādityamaṇḍale puruṣaḥ puruṣākāraścetanaḥ tameva uktalakṣaṇameva na tvanyaṃ, ahaṃ gārgyo brahmavit upāse vijātīyapratyayaśūnyena sajātīyapratyayapravāheṇa brahmeti sākṣātkurve, iti anena prakāreṇevāpetadyanvayaḥ | taṃ evaṃ bruvāṇaṃ gārgyaṃ, ha kila, uvāca uktavān ajātaśatruḥ etannāmā, hastasañjñayā nivārayan, mā mā ābādhāyāṃ dirvacanaṃ mā'ruḥ, etasmin uktapuruṣe uktapuruṣopadeśanimittamityarthaḥ, āvayorjñāne samāne sati samavādayiṣṭhāḥ tvaṃ gururahaṃ śiṣya iti guruśiṣyoktarūpaṃ saṃvādaṃ mā kāraya, etasmin kāryamāṇe vayaṃ bādhitāḥ syāma | nanu yadyapi tvaṃ jānīṣe etaṃ puruṣaṃ tathāpi tadguṇānupāsanāphalañca na jānīṣa ityata āha | bṛhan abhyadhikaḥ pāṇḍaravāsāḥ śuklaśuṇodakavastraḥ, candramasaḥ sūryyasu-
punnāgāḍo rūpalādetā śākhāstare somaguṇe sūrye'pyaviruddhau, atiṣṭhāḥ sarvāṇi bhūtānyatītya tiṣṭhatītyatiṣṭhāḥ, sarveṣāṃ bhūtānāṃ nikhilānāṃ sthirajaṅgamānāṃ mūrddhā mastakaṃ, iti anena prakāreṇa, vai prasiddhaḥ sarveṣāṃ brahmavidāṃ nirabhimānimāṃ ahaṃ ajātaśatruḥ etaṃ tvayoktaṃ puruṣaṃ upāse upāsanayā sākṣātkurve, iti uktapuruṣaguṇasamāptyarthaḥ | saḥ prakṛtaḥ yaḥ prasiddhaḥ upāsakaḥ, ha kila, etaṃ uktaguṇaṃ puruṣaṃ evamupāste uktaguṇopāsanayā sākṣātkurute, saḥ atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrddhā vyākhyātaṃ bhavati spaṣṭaṃ, yadguṇaṃ brahmopāste svayamapi tadguṇo bhavati |
4.2
hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhāḥ śabdasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste śabdasyātmā bhavati |
5 || sa hovāca bālākirya evaiṣa ākāśe puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhāḥ pūrṇamapravarti brahmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pūryate prajayā paśubhirno eva svayaṃ nāsya prajā purākālātpravartate |
6 || sa hovāca bālākirya evaiṣa vāyau puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā indro vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste jiṣṇurha vā'parājaciṣṇuranyatastyajāyī bhavati |
7 || sa hovāca bālākirya evaiṣo'gnau puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā viṣāsahiriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste viṣāsahirhaivāmyeṣa bhavati |
8 || sa hovāca bālākirya evaiṣo'psu puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin samavādayiṣṭhā nāmnasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste nāmnasyātmā bhavatītyadhidaivatamathādhyātmaṃ |
9 || sa hovāca
bālākiryaṃ evaiṣa ādarśe puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhāḥ pratirūpa iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pratirūpo haivāsya prajāyāṃ putra ājāyate nāpratirūpaḥ |
10 || sa hovāca bālākirya evaiṣa pratiśrutkāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhā dvitīyo'napaga iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste vindate dvitīyān ‡dvitīyavān bhavati |
11 || sa hovāca bālākirya evaiṣa śabdaḥ puruṣamanveti tamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste no eva svayaṃ nāsya prajā purā kālāt saṃmohameti |
12 || sa hovāca bālākirya evaiṣa chāyāpuruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin saṃvadiṣṭhā mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste no eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātpramīyate |
13 || sa hovāca bālākirya evaiṣa śārīraḥ puruṣastamevāhamupāsa iti | taṃ hovācājātaśatrurmā maitasmin
4.4
stanayitnau meghamaṇḍale, śabdasyātmā dhvanivarṇādibhedabhinnasya śabdasya kāraṇaṃ svarūpaṃ vā |
4.5
ākāśe gagane 'vyākṛte vā, pūrṇaṃ paripūrṇaṃ, prapravartti kriyāśūnyaṃ, brahma bṛhat sarvasmādabhyadhikaṃ, pūryate prajayā paśubhiḥ, pūrṇaguṇopāsanaphalaṃ putragavādiparipūrtiḥ| prapravarttiguṇopāsanaphalamāha, no eva svayaṃ nāsya prajā purā kālāt pravarttate, śatasaṃvatsarātkālātpūrvaṃ
4.6
vidyuti saudāminīmaṇḍale, tejasyātmā tejasaḥ kāraṇaṃ svarūpaṃ vā |
vāyau pavane, indraḥ paramaiśvaryasampannaḥ, vaikuṇṭhaḥ vigatā kuṇṭhā pareṇa nivāraṇā yasmātsa vikuṇṭhaḥ, vikuṇṭha eva vaikuṇṭhaḥ, aparājitā senā na paraiḥ parājitā senā aparājitā senā | indraguṇaphalamāha, jiṣṇurhi vā jayamaśīlaḥ hi prasiddhau vāśabdaḥ evakārārthaḥ | vaikuṇṭhaguṇaphalamāha, aparājayiṣṇuḥ aparājiṣṇuḥ parairjetumaśakyaśīlaḥ | aparājitasenāguṇaphalamāha, anyatastyajāyī anyato bhavo'nyatastyo vairī tajjayalakṣaṇaṃ
ādarśa darpaṇe bhāsvaradravye ityarthaḥ | pratirūpaḥ sadṛśo roci-
4.7
agnau jātavedasi, viṣāsahiḥ vividhasahanaśīlo duḥsaho vānyaiḥ, haivānyeṣa bhavati, prasiddha eva na tvanyaḥ, upāsanamanu eṣa upāsako bhavati |
4.8
svayamupāsakaḥ no eva naiva pravarttate pramīyate, asyopāsakasya prajā putrādikā purā kālātpravarttata ityanuvarttate |
apsu jaleṣu, nāmnasyātmā nāmnasya nāmna ātmā kāraṇaṃ svarūpaṃ vā bhavati | na ca śākhāntarapratirūpaguṇena virodhaḥ, asti hi sādṛśyaṃ nāmno vastunā, tathā hi ghaṭa iti vastu ghaṭa iti nāmeti vātyantasādṛśyasyopalambhāt | ityadhidaivataṃ, anena prakāreṇa daivatamadhikṛtyoktamadhidaivataṃ | atha adhidaivatopāsanakathanānantaraṃ adhyātmaṃ ātmānaṃ śarīramadhikṛtyocyamānamupāsanamadhyātmaṃ |
4.10
śīlamasyetyanyatastyajāyī |
pratiśrutkāyāṃ śrut śravaṇaṃ, śravaṇaṃ pratyadhitiṣṭhati pratiśrutkā dik, tasyāṃ dvitīyaḥ dvisaṅkhyāpūraṇaḥ anapago'pagamanaśūnyaḥ | dvitīyaguṇasya phalamāha, vindate labhate dvitīyāt bhāryāśarīrāt dvitīyamiti śeṣaḥ | anapagaguṇasya phalamāha, dvitīyavān bhavati anapagaputrapautrādirbhavatītyarthaḥ |
4.11
śabdaḥ puruṣamanveti gacchantaṃ puruṣaṃ yo'yaṃ dhvanyātmakaḥ śabdaḥ paścādgacchati | asuḥ jīvanahetuḥ, sammohaṃ maraṇaṃ, eti gacchati | no evetyādikamākāśaparyyāye
4.12
dyurityarthaḥ | pratirūpo haivāsyopāsakasya sadṛśaḥ prasiddha eva, prajāyāṃ prajāsantānanimittaṃ, putraḥ spaṣṭaḥ, ājāyate utpadyate, nāpratirūpaḥ na vilakṣaṇaḥ |
chāyāpuruṣaḥ chāyārūpaḥ puruṣaḥ, mṛtyurmaraṇahetuḥ| no evetyādikamākāśaparyāye vyākhyātaṃ, pramīyate nidhanaṃ gacchati |
4.13
śārīraḥ śarīre bhavaḥ, prajāpatiḥ prajāyāḥ pālakaḥ, prajāyate prajayā paśubhiḥ prajāpaśuvṛddhirbhavati |
4.14
vyākhyātaṃ |
prājñaḥ nityayā prajñayā yuktaḥ prāṇopādhikaḥ, ātmā ātmaśabdapratyayālambanī, yena prājñenātmanā etatsuptaḥ etatsvapnadarśanarūpaṃ śayanaṃ prāptaḥ svapnayā carati svapnena ga-
4.15
dakṣiṇe'kṣan dakṣiṇe'kṣiṇi dakṣiṇe cakṣuṣi, vāca ātmā varṇātmakasya kāraṇaṃ svarūpaṃ vā, agnerātmā lagnagnoḥ svarūpaṃ, jyotiṣa ātmā prakāśamātrasya svarūpaṃ, eteṣāṃ pūrvoktānāṃ nāmāgnijyotiṣāṃ sarveṣāṃ nikhilānāmātmā svarūpaṃ bhavati |
4.16
cchati svapnān paśyatītyarthaḥ | yamo rājā niyamanaheturdīptimān | sarvaṃ nikhilaṃ, ha prasiddhaṃ, asmai asyopāsakasya idaṃ pratyakṣādipramāṇairavagamyamānaṃ, śraiṣṭhyāya adhikatvāya yamyate |
savye'kṣan vāme. cakṣuṣi satyasyātmā vidyuta ātmā tejasa ātmā satyasya vidyuto jyotirmātrasya svarūpaṃ, eteṣāṃ satyavidyuttejasāṃ sarveṣāmātmā
4.17
candramasi candramaṇḍale, somo rājā priyadarśano dīptimān | annasyātmā caturvidhasyādanīyasyātmā kāraṇaṃ svarūpaṃ vā phalahetuḥ tatsvarūpastaddān bhavatīti vā vyākhyeyaṃ |
tataḥ savye cakṣuṣi puruṣasya nirākaraṇānantaraṃ, u eva tadanantarameva ha kila bālākiḥ balākasyāpatyaṃ tūṣṇīmāsa maunī babhūva, taṃ tūṣṇīmbhūtaṃ bālākiṃ hovācājātaśatruḥ vyākhyātaṃ | rājoktimāha, etāvan iyatparimāṇaṃ nu vitarke, utānyadapītyarthaḥ | bālākā3 he bālāke śrutirbhartsanāthām̐ yadyapyayogyaṃ brāhmaṇasya bhartsanaṃ tathāpi garvaparihārārthaṃ kriyamāṇaṃ na viruddhaṃ, garvā hyasya mahāntaṃ puruṣārthaṃ nāśayen paramakaṇṭakaḥ kaṇṭakoddharaṇañca rājñā karaṇīyamiti nyāyā-
4.18
bhavati sarveṣāṃ svarūpaṃ bhavati | śeṣaparyāyapañcadaśake'pi prathamaparyāyavadvyākhyeyaṃ | dūti puruṣopadeśaparisamāptyarthaḥ |
daviruddhaṃ, iti anena prakāreṇa rājovācetyanvayaḥ | evaṃ rājñokto'pagatagarvaḥ, etāvaddhi yadevoktaṃ nāto'dhikamahaṃ kiñcana brahma vedmīti śeṣaḥ | iti hovāca bālākiḥ evaṃ kiloktavān balākāyāpatyaṃ | taṃ apagatagarvaṃ bālākiṃ, hovācājātaśatruḥ vyākhyātaṃ | mā māmajātaśatruṃ mṛṣā vai vitathameva, kila niścitaṃ samavādayiṣṭhā brahma te bravāṇīti vyākhyātaṃ | evamuktā punarbālākeradhovadanasya lajjājaḍasyāpagatagarvasyānugrahārthaṃ, so'jātaśatruḥ ha kila uvāca uktavān bālākiṃ prati | rājoktimāha, yaḥ tvayā prastāvito brahmatvena vai prasiddhaḥ satyajñānādilakṣaṇaḥ, bālāke he bālāke eteṣāṃ ādityādisyānāṃ puruṣāṇāṃ tvayoktānāṃ puruṣāṇāṃ kartā utpādakaḥ, yasya vā yasya prasiddhasya vedānteṣu vāśabdaḥ pūrvoktavyudāsārthaḥ kimalpābhidhānenetyarthaḥ, etat bhūtabhautikarūpaṃ viśvaṃ karma kriyata iti yenotpādyata ityarthaḥ, saḥ taduktapuruṣaiḥ saha viśvasya kartā vai prasiddhaḥ satyajñānādilakṣaṇaḥ veditavyaḥ sākṣātkāraṇīyaḥ śravaṇādyupāyaiḥ, iti anena
prakāreṇovācetyanvayaḥ | tata u tata eva rājokteranantaraṃ ha kila bālākiḥ balākāsyāpatyaṃ brahma jijñāsuḥ samitpāṇiḥ sabhitkaraḥ praticakrame praticakrāma rājānaṃ prati brahmopadeśārthaṃ gṛhītopāyana ājagāmetyarthaḥ | vācā caivaṃ vyāharat upāyāni yadi bhavato'nujñā tadā bhavantaṃ gurutvena samīpe āgacchāni, iti anena prakāreṇa, praticakrāmetyanvayaḥ | taṃ apagatagarvaṃ brāhmaṇaṃ donatamāmavasthāṃ prāptaṃ ha kila uvācājātaśatruḥ uktavān rājā, pratilomarūpameva viparītarūpameva na tvanurūpaṃ syāt bhavet yat yasmāt kṣatriyaḥ nyūnavarṇaḥ kṣatatrāṇakārī brāhmaṇaṃ uttamavarṇaṃ dvijottamaṃ upanayet brahmavidyāyai dīkṣayet| mā ca te bhayaṃ yadasau rājā na vakṣyatītyevamāha, ehi asmājjanasamūhādekāntamāgaccha, pyeva tvā jñapayiṣyāmi tvā tvāṃ guruṃ vijñapayiṣyāmyeva, yajjānāmi tattubhyaṃ vadanna vañcayiṣyāmītyarthaḥ| iti anena prakāreṇoktānantaraṃ taṃ bālākiṃ brahmavidyārthinaṃ ha kila pāṇāvabhipadya kare sasnehaṃ gṛhītvā pravavrāja sabhādeśādbahirgāntaraṃ jagāma rājā | tau
rājabālākī ha kila suptaṃ puruṣaṃ anekakarmaśramākulaṃ śayānaṃ rājapuruṣaṃ kañcidīyatuḥ prāptavantau | taṃ suptaṃ puruṣaṃ ha kila ajātaśatruḥ etannāmā rājā āmantrayāñcakre, vakṣyamāṇairnāmabhiḥ sambodhayāmāsa | sambodhananāmānyāha, bṛhan he sarvasmādabhyadhika prāṇa, pāṇḍaravāsaḥ pāṇḍarāḥ āpo vāsasī yasya prāṇasya tatsambodhanaṃ he pāṇḍaravāsaḥ, soma somātmaka prāṇa rājan he dīptiman prāṇa, dūti sambodhanaparisamāptyarthaḥ | yaḥ bṛhannityādinā sambodhitaḥ prāṇaḥ, u ha api prasiddho'vasthāntara ātmanena tūṣṇīmeva maunenaiva śiśye§ śayanaṃ cakre | tata u tadanantarameva ha kila enaṃ śayānaṃ puruṣaṃ yaṣṭyā veṇāditarukāṣṭhena āvicikṣepa āsamantāt tāḍitavān | saḥ śayānaḥ puruṣaḥ prāṇādyatirikto yaṣṭighātasañjātavedanaḥ, tata eva tadānīmeva na tu kālāntare samuttasthau samyagutthānaṃ kṛtavān |
4.19.1
taṃ hovācājātaśatruḥ, taṃ prāṇātmavādinaṃ bālākiṃ, vyākhyātamanvat | rājoktimāha, ka kutra eṣaḥ prāṇādyatiriktaḥ śayānaḥ, etat sarvacaitanyaśūnyaṃ yathā tathā, bālāke he bālāke puruṣaḥ cetanaḥ prāṇādīnāṃ svāmī aśayiṣṭa śayanamakarot, kva kasmin pradeśe etat uktaṃ śayanaṃ abhūt jātaṃ | ekaḥ praśnaḥ puruṣaviṣaye, aparo'vasthāviṣaye | puruṣaśayanayordeśaṃ pṛṣṭvā puruṣasyāgamanadeśaṃ pṛcchati, kutaḥ kasmāddeśāt etat jāgaraṇaṃ prati etadāgamanaṃ vā, āgāt āgatavān, yutirvicāraṇārthā vicāryā kathayetyarthaḥ | iti anena . prakāreṇa praśnamakaroditi śeṣaḥ | tata u api tadrājñā pṛṣṭaṃ, ha kila bālākiḥ balākasyāpatyaṃ na vijajñe na vijñātavān |
4.19.2
taṃ ajñātasvapraśnaṃ bālākiṃ hovācājātaśatruḥ yatraiṣa etadākāke puruṣo'śayiṣṭa yannaitadabhūdyata etadāgāt vyākhyātaṃ | kimaḥ sthale yado'vasthāne viśeṣaḥ | svayaṃ taṃ deśamāha rājā, hitā nāma prāṇināṃ hitakaraṇāddhitā ityabhidhānāḥ, hṛdayasya hṛdayapuṇḍarīkasambandhinyo hṛdayapuṇḍarīkānnirgatā ityarthaḥ, nāḍyaḥ śirāḥ hṛdayāt hṛdayapuṇḍarīkānnirgatya purotataṃ śrāntaṃ hṛdayaveṣṭanaṃ abhitanvanti sarvataḥ prakarṣeṇa vistārayanti veṣṭayantītyarthaḥ | tadyathā yāvatparimāṇamityarthaḥ, sahasradhā keśo vipanitaḥ bālaḥ sahasraprakāreṇa vividhaṃ <sup †</sup patitaḥ, keśasya sahasrāṃśa ityarthaḥ | tāvat tatparimāṇāḥ aṇvyaḥ sūkṣmāḥ, piṅgalasya citravarṇasya aṇimnā aṇuttamena rasenātisūkṣmeṇetyarthaḥ, tiṣṭhanti pūrṇā vartante | sāmānyato varṇamuktā viśeṣato varṇanāha, śuklasya śvetasya, aṇimneti sarveṣu varṇeṣvanuvartate, kṛṣṇasya kālasya pītasya suvarṇavarṇasya lohitasya raktasyetyevaṃprakārasya varṇāntarasyāpyaṇimnā rasena pūrṇāstiṣṭhanti | tāsu hṛdayaveṣṭanapurī tatpratiṣṭhitāsu hṛdayagamanamārgabhūtāsu sāmīpyena tadā bhavati tasmin śayanakāle vartate | svapne nāḍīṣu vartamānaśca bhavatītyarthaḥ | svapnasthāna-
4.19.3
mabhidhāyaṃ suṣuptasthānaṃ sajāgaraṇamāha, yadā yasmin kāle suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyathāsmin prāṇa evaikadhā bhavati, tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti, cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti, śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti, manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti, sa yadā pratibudhyate yathāgnervisphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devāḥ devebhyo lokāḥ vyākhyātaṃ | ayamarthaḥ | nāḍīdvārā purītaddeṣṭane'nekanāḍīkāraṇe hṛdayapuṇḍarīke sthitākāśāntarvartikriyāśaktyupādhauvānandātmani suṣuptiṃ prāpya tata eva jāgaraṇamāgacchati yaḥ so'pagatādhārādheyabhedo brahmaśabdābhidheyaḥ na tu bhavadabhimataḥ prāṇādiradhidaivatamadhyātmaṃ ceti | kathamasau brahmaśabdābhidheya upalabdhuṃ śakyate iti bālākerhṛdayagatāmāśaṅkāmapākariṣyan dṛṣṭāntapuraḥsaramāha, tat tatra upalabdhau dṛṣṭāntaḥ yathā dṛṣṭānte kṣuraḥ tīkṣṇāgraḥ prasiddhaḥ kṣaurakarmaṇi kṣuradhāne kṣuro dhīyate yasmin pātre tat kṣuradhānaṃ tasmin avahitaḥ prakṣiptaḥ syāt bhavet | ayaṃ hṛdayapuṇḍarīke śarīraikadeśe tadupalabdhau dṛṣṭāntaḥ | idānīṃ sarvaśarīre upalabdhyarthadṛṣṭāntamāha, viśvambharo vā viśvambharo'gniḥ vāśabdo dṛṣṭāntāntare, viśvambharakulāye agninauḍe araṇyādau, evameva ane-
4.19.4
naiva prakāreṇa eṣaḥ brahma te bravāṇīti yo bhavatā prakṛtaḥ prājñaḥ nityaḥ svayaṃprakāśaḥ prajñāyuktaḥ ātmā asmatpratyayavyavahārayogyaḥ, idaṃ ‡śarīraṃ imaṃ śarīre bhavaṃ, etaccharīraṃ sendriyamityarthaḥ, ātmānaṃ ātmaśabdapratyayālambanaṃ anupraviṣṭaḥ sṛṣṭimanu praveśaṃ kṛtavān | praveśāvadhimāha, ālomabhya ānakhebhyaḥ lomanakhaparyantaṃ, nakhāgraśarīrabahirgatakeśāmuktā samagra śarīra ityarthaḥ | svapnasuṣuptijāgaraṇeṣu prāṇādyatiriktamātmānamabhidhāya tasya ca sarvasmin śarīre hṛdaye ca sāmānyaviśeṣābhyāṃ vyāptiṃ, idānīṃ tasyaiva śarīraṃ vivakṣurdṛṣṭāntapuraḥsaramāha, taṃ ālomabhyaḥ ānakhebhyaḥ śarīre sāmānyaviśeṣābhyāṃ praviṣṭaṃ etaṃ buddhisākṣiṇaṃ ātmānaṃ asmatpratyayavyavahārayogyamānandātmānaṃ ete apagatādhidaivabhedā adhyātmapratyañcā iva ātmānaḥ vāgādyāḥ anvavasyanti ātmano niścayamanu paścānniścinvanti | tatra dṛṣṭāntamāha, yathā dṛṣṭānte śreṣṭhinaṃ śreṣṭhaḥ śreṣṭhatvaṃ pradhānatvaṃ saḥ guṇo yasyāsti saḥ śreṣṭho, taṃ prādhānyavantaṃ kuṭumbinamityarthaḥ, svāḥ svasambandhino jñātyupalakṣitā upajīvakāḥ anvavasyantotyanuvartate | niścaye
4.19.5
prādhānyamuktvā bhoge'pi prādhānyaṃ vaktuṃ dṛṣṭāntamāha, tat tatra bhogaprādhānye dṛṣṭāntaḥ, yathā dṛṣṭānte śreṣṭho kuṭumbī svaiḥ jñātyādibhiḥ saha bhuṅkte annamatti, yathā vā yadvat, vāśabdaḥ prakārāntareṇa dṛṣṭāntārthaḥ, śreṣṭhinaṃ pradhānakuṭumbinaṃ dravyadvārā annamiva svāḥ jñātyādyāḥ bhuñjate adanti, evameva anenaiva prakāreṇa na tvanyena, eṣaḥ prājña ātmā vyākhyātaṃ, jñānakriyāśaktyupādhirityarthaḥ, etaiḥ pratiprāṇivyavasthitaiḥ ātmabhiḥ ahañchabdapratyayālambanaiḥ vāgādibhiḥ saha bhuṅkte atti | athavā dṛṣṭāntadārṣṭāntikayostṛtīyā karaṇārthā | na hi nirmanuṣyasya kuṭumbino dravyavato'pi bhogaḥ sambhavati parairdravyāpahārādeḥ sambhavāt | evamasaṅgodāsīnasya citisvabhāvasyātmano'pi vinā karaṇādikaṃ na bhogaḥ, yathā śreṣṭhī svaiḥ vyākhyātaṃ, utpanne kārye pradhānakuṭumbī yena prakāreṇa svairjñātiprabhṛtibhiḥ saha paryālocyānvavasyati, evametairātmabhirayamātmeti bahiraivāvagantavyaṃ | tametamātmānamityasya prapañcārthamāha, evaṃ vai anenaiva yathā śreṣṭhinaṃ svā iti vakṣyamāṇenaiva prakāreṇa taṃ indriyāṇāmadhiṣṭhātāraṃ ātmānameta ātmāno-
4.19.6
'nvavasyanti yathā śreṣṭhinaṃ svāḥ, vyākhyātaṃ | atrādyantaparyāyayoḥ sāmānyaviśeṣābhyāṃ punaruktiparihāraḥ | athavā yathā vā śreṣṭhinaṃ svā ityasya dārṣṭāntika evaṃ vā ityādi, na hyātmano niścayamanantareṇānyo bhogaḥ kartuṃ śakyaḥ, asmin pakṣe yathā śreṣṭhī svaiḥ yathā śreṣṭhinaṃ svā iti vacanadvayaṃ nigamanārthatvena vyākhyeyaṃ | athavā niścayo'dhyātmako bhavati, āpatkālīno'nāpatkālīnaśca | tatrāpatkālīnaḥ pradhānabuddhyanusārī yathā rājabuddhyanusārī niścayo mṛgayāyāṃ mantriṇāṃ, tādṛśaṃ hṛdi vidhāya tametamātmānamiti prathamamuktaṃ | §anāpatkālīnastu bandhubhiḥ saha kuṭumbinaḥ kuṭumbinā saha bandhūnāñca vicārya bhavati, tādṛśamaṅgīkṛtyoktaṃ yathā śreṣṭho svairevaṃ vā ityādi, asmin pakṣe yathā vā śreṣṭhinaṃ svā bhuñjata ityasya evamātmānaṃ prāṇā bhuñjata itīdaṃ bahirevāvagantavyaṃ | asyātmano jñāne kasya kiṃ phalaṃ jātamiti bālākiśaṅkāṃ vyāvartayitumajātaśatrurāha, saḥ prasiddhaḥ pratarddanasya guruḥ yāvat yāvantaṃ kālaṃ ha kila śrutamasmābhiḥ
4.19.7
pūrvaibhya ityarthaḥ, vai prasiddhaḥ prajāpatiśiṣyaḥ ekādhikaśatavarṣabrahmacārī brahmavidyārthaṃ, indraḥ paramaiśvaryasampannastrilokīpatiḥ, etaṃ mayoktaṃ sarvendriyopajīvyaṃ ātmānaṃ ānandātmānaṃ na vijajñe viśeṣeṇāyamasāviti na jñātavān | tāvat tāvantaṃ kālaṃ etaṃ ātmajñānaśūnyamindraṃ asurāḥ śāstraniṣiddhārthapravṛttā vāgādayo virocanādayo vā abhibabhūvuḥ abhibhavaṃ parābhavaṃ cakruḥ | so'surairabhibhūtaḥ yadā yasmin kāle, ya ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ sa sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmān yastamātmānamanviṣya vijānātīti prajāpativākyaṃ sabhāyāṃ kenāpi prakāreṇa śrutānantaraṃ vijajñau, ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyata ityādeḥ prajāpaterupadeśādviśeṣeṇāyamasāviti jñātavān sākṣātkṛtavān ityarthaḥ | atha tadā hatvā nipātya asurān śāstraniṣiddhapravṛttān vāgādīn virocanādīn vā vijitya vijayaṃ prāpya trilokīṃ svādhīnāṃ vidhāyetyarthaḥ| sarveṣāṃ nikhi-
4.20
lānāṃ devānāṃ agnyādīnāṃ śraiṣṭhyaṃ śreṣṭhatvaṃ prādhānyaṃ, svārājyaṃ svarājyasya bhāvo'pratihatatvaṃ svārājyaṃ, ādhipatyaṃ garbhadāsāniva sarvānadhiṣṭhāya pālayitṛtvamādhipatyaṃ parīyāya sarvato gatavān | tathā evāpi taddadeva na tvanyathā, evaṃ vidvān avasthātrayātītaḥ prāṇādibhirāśrayaṇīyo'saṅgodāsīnasvabhāvaḥ ākāśavatsarvagato'pi śarīre ca hṛdaye ca sāmānyaviśeṣābhyāmupalabhyamānacaitanyo'pagatasarvadharma ānandātmāhamasmītyevaṃ jñātavān, sarveṣāṃ bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ bhūtānāṃ sthirajaṅgamānāṃ, vyākhyātamanyat, paryeti prāpnoti | yaḥ śamādisādhanacatuṣṭayasampannaḥ, evaṃ veda indravaduktamātmānaṃ jānīte evaṃ veda vyākhyātaṃ | vākyābhyāsa upaniṣatparisamāptyarthaḥ |
ato mayākāri padāvalokasteṣāṃ kṛte'smin śiva etu tuṣṭiṃ || gaṅgādayaḥ śītalanīrapūrā naivāśritāsyetsarito'lpabhāgyaiḥ | nūnaṃtamāsāṃ kimivātra bhūyāt mamāpi tadvatkṛtayaḥ pravṛttāḥ || śrātmāvabodhāya maduktivārāṃ pravṛttireṣopaniṣatsamūhe | vibudhya santaḥ satataṃ svacittaṃ prakṣālayantvatra vimuktikāmāḥ || sarvaṃ na sarvasya hitaṃ priyaṃ vā vyavasthitaṃ yena labhāmahe'daḥ | priyā hitāstena vimuktibhājāṃ padāvalokā vihitāstato'mī || iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryānandātmapūjyapādaśiṣyasya śrīmacchaṅkarānandabhagavataḥ kṛtau kauṣītakibrāhmaṇopaniṣaddopikāyāṃ caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ |
0 ||
Linked texts (1)
- Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad — Sanskrit