Maitrayaniya Upanishad 2.1
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 2.1
- Language
- Sanskrit
2.1
“ayaṃ vāva khalvātmā te” iti | te tava ahaṃ mameti saṅghātamanubhavato'yaṃ vāva ayamevānubhavitā''tmā khalu nātra saṃśayaḥ kārya ityarthaḥ | ko'sāvanubhavitreti pṛcchati “yaḥ katamo bhagavā iti” iti | yastvayokta ātmā sa katamo bhagavo he bhagavaḥ dehendriyamanobuddhiprāṇānāṃ madhye kimanyatamaḥ kiṃ vā tadvilakṣaṇo'nya iti praśnārthaḥ | tatra saṅghātavilakṣaṇa evātmeti gururuttaraṃ pratijajñe ityāha śrutiḥ “taṃ hovāceti” iti | itiśabda aitihyārthe'nuvākasamāptyarthe vā |
pūrvamayaṃ vāvātmeti jāgarite'nubhavitā ātmeti pradrśitaṃ, tena ca sthūlaśarīrādanyatvamuktaṃ | idānīṃ sūkṣmasya prāṇāntaḥkaraṇasaṅghātasya draṣṭṛtvaśaṅkāpākaraṇena tato viviktamātmānamupadiśati “atha ya0 ātmā” iti | atha jāgradbhogahetukarmoparamānantaraṃ svapnabhogodbhavakāle ya eṣa vidatpratyakṣa ucchāsasya ucchāsaniśvāsavyāpāravataḥ prāṇasyāviṣṭambhanenānirodhenorddhamupari, sthūlāśrayaṃ sūkṣmamūrddhamuparīti cocyate, tatratyutkrāntaḥ sthūlaśarīrābhimānaṃ parityajya sūkṣmaśarīramabhimanyamāna ityarthaḥ | vyathamāno vividhamayamāno nānāvāsanāvāsitāntaḥkaraṇavikārā-
nanu bhavastattadātmanā viprasṛta iva 1) vabhāsamāno'pi paramārthato'vyathamāno niścala eva saṃstamo mohalakṣaṇaṃ praṇodati prerayati, paścāt krameṇa mohamāviśati jāgradṛṣṭaṃ nānusandhatta ityarthaḥ | eṣa ātmā yaḥ svapne karaṇānāmuparamādvāhyān viṣayānanubhavan vāsanāmayāṃścānubhavan prāṇena sthūlaṃ ca dehaṃ paripālayannāste eṣa ātmetyarthaḥ | tathā ca śrutyantaraṃ
'prāṇena rakṣannavaraṃ kulāyaṃ bahiḥ kulāyādamṛtaścaritvā | sa īyate 'mṛto yatra kāma hiraṇmayaḥ puruṣa ekaha5saḥ'
( bṛhadā 0 a 0 4| brā 0 3) iti| ukte 'sminnātmani pratyayadāḍharyāya vṛddhasammatimāha “ityāha bhagavān maitriḥ” iti | maitrirmicāyo apatyamṛṣirmaitrirmaitreyaḥ | vṛttamanyaṃ śrutiḥ svamukhenāha “ityevaṃ hyāha” iti | śākāyanya ityāha bhagavānmaicirityevaṃ hi rājānaṃ pratyāhetyarthaḥ| yenāhaṃ mametyanabhimanyamānānāmidaṃ sthūlaṃ śarīraṃ nirvyāpāraṃ patati tadanu ca yena prakāśitaṃ prāṇāntaḥkaraṇarūpaṃ liṅgaṃ viṣayaviṣayyākāreṇa vyāpriyate sa ātmā tavetyuktaṃ, idānīmetasyāpi sūkṣmasya yatra tamomātreṇa kāraṇātmani layo līnaprapañcaśca yatsvabhāvo'vatiṣṭhate sa mukhya ātmā sākṣādeva tamātmeti gṛhāṇetyāha “atha ya0 brahmeti” iti | atha
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit