Pramāṇa · Search · About · API

Maitri (Maitrāyaṇīya) Upaniṣad 2

Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 2

Language
Sanskrit

Contents

2.p1

atha dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ | evaṃ varāntaraiḥ pralobhyamāno'pyapracalitatayā suparīkṣito jijñāsurūpasannaḥ śiṣyo na guruṇopekṣaṇīya iti guroḥ pravṛttiṃ darśayati śrutiḥ “atha bhagavān0 rājānaṃ” iti | spaṣṭo'rthaḥ | kimabravīditi tadāha “mahārāja bṛhadratha0 viśruto'sīti” iti | mahārājātyādiśiṣyapraśaṃsā vakṣyamāṇārthagrahaṇayogyatāṃ tasya sūcayitum | praśasyamāno hi guroḥ prasannatāṃ buddhvā taduktārthe śraddadhānatayā tamavadhārayati | vaṃśadhvajatvaṃ tatkhyātikaratvam | tvaṃ śīghramātmajñaḥ saṃvatsaravāsaśuśrūṣādivilambaṃ vinā matta ātmajñānaṃ prāpnoṣi yato'taḥ kṛtakṛtyastvamiti | itiśabdo'gretana iha jñeyaḥ | itihetormarunnāmnā maruto vāyoryannāma pṛṣadaśva iti tena nāmnā viśruto'sīti yojanā | pṛṣanto mahānto'śvā yasya rathe bhavanti sa pṛṣadaśvo vāyuḥ, mahāśvayuktastho hi mahān bhavatīti mahāratha ucyate vāyuḥ, ayamapi tatparyāyatvādbṛhadratha iti khyātimāpanna ityarthaḥ | athavā jagatprāṇa iti yadvāyornāma tena nāmnedānīṃ viśruto 'sīti yojanā | matprasādāt tvaṃ jagadātmā saṃvṛtto'sītyabhiprāyaḥ | yadarthamayamupasanno rājā guruṃ tamātmānamupadiśati

2.1

“ayaṃ vāva khalvātmā te” iti | te tava ahaṃ mameti saṅghātamanubhavato'yaṃ vāva ayamevānubhavitā''tmā khalu nātra saṃśayaḥ kārya ityarthaḥ | ko'sāvanubhavitreti pṛcchati “yaḥ katamo bhagavā iti” iti | yastvayokta ātmā sa katamo bhagavo he bhagavaḥ dehendriyamanobuddhiprāṇānāṃ madhye kimanyatamaḥ kiṃ vā tadvilakṣaṇo'nya iti praśnārthaḥ | tatra saṅghātavilakṣaṇa evātmeti gururuttaraṃ pratijajñe ityāha śrutiḥ “taṃ hovāceti” iti | itiśabda aitihyārthe'nuvākasamāptyarthe vā |
pūrvamayaṃ vāvātmeti jāgarite'nubhavitā ātmeti pradrśitaṃ, tena ca sthūlaśarīrādanyatvamuktaṃ | idānīṃ sūkṣmasya prāṇāntaḥkaraṇasaṅghātasya draṣṭṛtvaśaṅkāpākaraṇena tato viviktamātmānamupadiśati “atha ya0 ātmā” iti | atha jāgradbhogahetukarmoparamānantaraṃ svapnabhogodbhavakāle ya eṣa vidatpratyakṣa ucchāsasya ucchāsaniśvāsavyāpāravataḥ prāṇasyāviṣṭambhanenānirodhenorddhamupari, sthūlāśrayaṃ sūkṣmamūrddhamuparīti cocyate, tatratyutkrāntaḥ sthūlaśarīrābhimānaṃ parityajya sūkṣmaśarīramabhimanyamāna ityarthaḥ | vyathamāno vividhamayamāno nānāvāsanāvāsitāntaḥkaraṇavikārā-
nanu bhavastattadātmanā viprasṛta iva 1) vabhāsamāno'pi paramārthato'vyathamāno niścala eva saṃstamo mohalakṣaṇaṃ praṇodati prerayati, paścāt krameṇa mohamāviśati jāgradṛṣṭaṃ nānusandhatta ityarthaḥ | eṣa ātmā yaḥ svapne karaṇānāmuparamādvāhyān viṣayānanubhavan vāsanāmayāṃścānubhavan prāṇena sthūlaṃ ca dehaṃ paripālayannāste eṣa ātmetyarthaḥ | tathā ca śrutyantaraṃ
'prāṇena rakṣannavaraṃ kulāyaṃ bahiḥ kulāyādamṛtaścaritvā | sa īyate 'mṛto yatra kāma hiraṇmayaḥ puruṣa ekaha5saḥ'
( bṛhadā 0 a 0 4| brā 0 3) iti| ukte 'sminnātmani pratyayadāḍharyāya vṛddhasammatimāha “ityāha bhagavān maitriḥ” iti | maitrirmicāyo apatyamṛṣirmaitrirmaitreyaḥ | vṛttamanyaṃ śrutiḥ svamukhenāha “ityevaṃ hyāha” iti | śākāyanya ityāha bhagavānmaicirityevaṃ hi rājānaṃ pratyāhetyarthaḥ| yenāhaṃ mametyanabhimanyamānānāmidaṃ sthūlaṃ śarīraṃ nirvyāpāraṃ patati tadanu ca yena prakāśitaṃ prāṇāntaḥkaraṇarūpaṃ liṅgaṃ viṣayaviṣayyākāreṇa vyāpriyate sa ātmā tavetyuktaṃ, idānīmetasyāpi sūkṣmasya yatra tamomātreṇa kāraṇātmani layo līnaprapañcaśca yatsvabhāvo'vatiṣṭhate sa mukhya ātmā sākṣādeva tamātmeti gṛhāṇetyāha “atha ya0 brahmeti” iti | atha

2.2

svapradarśanahetukarmakṣaye sati punarjāgrannimittakarmānudbhave ya eṣa svapnaviṣayasākṣī samprasādaḥ samyak prasīdatyatreti samprasādaḥ suṣuptiḥ, tadavasthaḥ ātmeha samprasāda ucyate, sthūlasūkṣmopādhidvayavilāpanena tatsamparkajanitakāluṣyavilayāt samprasannaḥ suṣuptau puruṣo bhavati | sa samprasādo'smātpūrvagṛhītāccharīrāddehadvayāt samutthāya samyagutthāya tadvismṛtya tadabhimānaṃ parityajyeti yāvat | paraṃ pravilīnaprapañcakāraṇaṃ jyotiḥ prakāśamātrasvabhāvamupasampadya tadaikātmabhāvena sampadya svenāsādhāraṇena rūpeṇābhiniṣpadyate jīvāvasthāmapyabhibhūya svasvarūpamupagato bhavati, evaṃ krameṇa yena svarūpeṇābhiniṣpadyate, eṣa ātmeti hovāca śākāyanya iti śrutervacanamidam | evaṃvidhātmasvarūpajñāne sati jñātavyaṃ nāvaśiṣyate kartavyaṃ vā prāptavyaṃ vā kimapītyāha etadamṛtamabhayametadbrahmeti hovāceti sambandhaḥ | amṛtamavinaśvaramata evābhayamaprakampyametadeva brahma paripūrṇamadvayānandarūpamityarthaḥ | atastvaṃ kṛtakṛtyo'sītyabhiprāyaḥ | asthānuvākasyāparā vyākhyā | pūrvānuvāke ayaṃ vāva khalvātmā ta iti sāmānyato'nirdhāritaviśeṣa ātmopadiṣṭastadviśeṣabubhutsayā yaḥ katama iti pṛṣṭe taṃ viśeṣato vaktuṃ pratijajñe | tatrā''tmano nirviśeṣasvabhāvatvādviśeṣato nirvaktumaśakyatvādupādhyākārajanitaviśeṣapravilāpanena nirviśeṣamātmānaṃ darśayitumārabhate “atha ya eṣocchāsāviṣṭambhanena” ityādinā | atha yadi viśeṣamātmano'vagantumicchasītyarthaḥ, tarhi śṛṇu | yastubhyaṃ mayokta eṣa eva ucchāsāviṣṭambhanena, ūrddhaśvāso yo maraṇakāle bhavati sa ucchvāstasyā''samantāt viṣṭambhanaṃ nirodhaḥ(1), tena tannirodhaṃ kṛtvā dehāntaḥsañcāriṇaṃ prāṇamāśrityetyarthaḥ | ūrddhaṃ hṛdayāt kaṇṭhaṃ kaṇṭhācca śiraḥparyantamutkrānto viprasṛtaḥ upalakṣaṇametat, apaśvāsamāviṣṭabhya hṛdayādadho'pyapakrānta āpādatalamastakamayaḥpiṇḍamiva santapannagniścetanatāmāpādayan vyāpya vyavasthita ityarthaḥ | tatraivaṃ sthitastattadindriyadvārakabuddhivṛttibhirbadhyamāno vividhaṃ śabdādiviṣayākāreṇāyamānaḥ pravarttamānastattadviṣayākārabuddhivṛttyadhyāsena draṣṭā śrotā mantetyādyanekarūpatayā''tmavyavahāramanubhavanniti yāvat | tathāpi svarūpatassvayamāno'pracalitasvabhāvaḥ kūṭastha iti yāvat | tamo viṣayānabhivyaktilakṣaṇaṃ praṇadati apasārayati viṣayeṣu svacaitanyakarmmāpādayaṃsteṣāmajñātatāmapanayatītyarthaḥ | evaṃ yo vyavaharannetaddehamāvaṣṭabhyāste eṣa ātmetyādi vyākhyātam | tathāca mantravarṇaḥ 'sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvā'bhivadan yadāste’ iti | evaṃ sopādhimātmānamupādhidvāropalakṣya tameva punarupādhivilāpanena nirupādhikaṃ śuddhamātmānamupasthāpya tasya brahmarūpatvamupadeṣṭuṃ pravarttate “atha ya eṣa samprasādaḥ” ityādinā | vyākhyānaṃ samānam |
evaṃ saṅkṣepata ātmatattvamupadiśan śākāyanyaḥ punarvistareṇa tasyātmanaḥ svabhāvamupadeṣṭukāmaḥ svācāryyadvārā svasyaitadvidyāprāptiṃ darśayati | saṅkṣepavistarābhyāṃ hi nirūpyamāṇo'rthaḥ sukhāvabodho dṛḍhaniścayaścāpadyata ityata āha “atha khalu 0 kathayiṣyāmīti” iti | athaśabda uttarārambhārthaḥ | he rājan bṛhadratha ? yadidamātmatattvajñānaṃ mayā tubhyamuktamiyaṃ khalu brahmavidyā sarvaśākhopaniṣatpratipādyā vā vidyā, vāśabdaścārthe, sā ceyameva nānyā'smākaṃ bhagavatā maitriṇā guruṇā''khyātā kathitā tāmevāhaṃ kathayiṣyāmi, tena mahyaṃ yena prakāreṇoktaṃ tenaiva prakāreṇa mahadākhyānena nirūpayiṣyāmītyarthaḥ | ayamāśayaḥ saṅghātavilakṣaṇastatsākṣyātmaiva brahmeti yadidametacchākhāpravakturmaitrerācāryyasya mataṃ tatsarvaśākhāsammataṃ sarvabrahmavitsammatañca na punastārkikasamayavatparasparavigītaṃ, ato dṛḍhaviśvāsaḥ karttavya iti | kiṃ tat mahatāṃ pūrvavṛttamākhyānaṃ maitriṇoktamityabhimukhībhavantaṃ śiṣyaṃ pratyākhyāyikāmāha “athāpahata 0 śrūyante” iti | athedānīmidaṃ śṛṇu kiṃ apa-

2.3

hatapāpmānastaponirdhūtakalmaṣāḥ tigmatejasastīvratejaso'tyūrjjitaprabhāvāḥ tejasā ityevaṃvidha etacchākhāsaṅketapāṭhaśchāndasaḥ sarvatra | ūrddharetaso'skhalitabrahmacaryā jitendriyā iti yāvat | vālakhilyā vālakhilyasañjñā ityevaṃvidhā ṛṣayaḥ śrūyante śrutismṛtipurāṇeṣvityarthaḥ | kiṃ tata ityapekṣāyāmāha “atha kratuṃ0 abruvan” iti | atha kadācit te kratunāmānaṃ prajāpatiṃ gatvā'bruvannuktavanta ityarthaḥ | kimabruvanniti tadāha “bhagavan0 hovāceti” iti | he bhagavan prajāpate ! idaṃ śarīraṃ sāvayavatvādrūpādimattvācca śakaṭamivā'na ivācetanaṃ jaḍaṃ, evamapi cetanāvadiva śakaṭavilakṣaṇamanubhūyate'taḥ pṛcchāmo yenaitadvidhametaccharīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ sa eṣa mahimā māhātmyaṃ kasya khalvatīndriyabhūtasyādṛśyāgrāhyasya sata īdṛśa etādṛśaḥ | ko vāsya cetayiteti praśnārthaḥ | kiñca pracodayitā vāsya śarīrasya śākaṭika iva śakaṭasya prerayitā vā ko'sti | yadatra cetayitṛtvena prerayitṛtvenānugataṃ vetsi he bhagavan ! tadasmākaṃ brūhīti abruvanniti
pūrveṇānvayaḥ | "tān hovāca" iti śrutivacanaṃ | tān prati prajāpatirha uvācoktavānuttaramityarthaḥ |
"yo ha0 vaiṣo'pyasyeti" iti | ha sphuṭaṃ | khaluśabdo vākyālaṅkārārthaḥ | vāvaśabdro'vadhāraṇe | ya evoparisthaḥ sarvasya prapañcasyopari niṣprapañce svarūpe'vasthitaḥ | yadvā vāvaśabdro bhinnakramaḥ, yo ha khalu uparisthita eva prapañcāntaranugamyamāno'pi na tasmin sthitaḥ, kintvasaṅgatayā prapañcātīte svasvarūpe sthita eva san svacaitanyābhāsena prapañcamavabhāsayaṃstatra sthita eva bhavati na vastutastatrāsti, tasya svātmanyadhyastasya mithyātvādityabhiprāyaḥ | tathā ca śrūyate— 'vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyekastenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvaṃ' iti, śrutyantara ityarthaḥ | prapañcānugatasyāpi taddharmāspṛṣṭatvena tata uparisthatve dṛṣṭāntamāha "guṇeṣvivorddharetasaḥ" iti | yathorddharetaso yogino guṇeṣu viṣayeṣu varttamānā api tatrāsaṅgitayā tebhya ūrddhā eva tathāyamapītyarthaḥ | athavā yo ha khalu uparistho 'dhyakṣatayā sthita eva guṇeṣu guṇakāryyeṣu dehādiṣviva śrūyata iti yojanā | tathā ca śrutiḥ— 'yaḥ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhan sarvebhyo bhūtebhyo'ntaro yaṃ sarvāṇi bhūtāni na viduryasya sarvāṇi bhūtāni śarīraṃ yaḥ sarvāṇi bhūtānyantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ' (bṛhadā0 a0 3 brā0 7)
iti | ūrdhvaretasa iti sambodhanaṃ | yata evamasaṅgasvabhāvo'ta eva sa eṣa vai śuddho rāgādikāluṣyarahita eva | pāvayati punātīti vā pūtaḥ karttari niṣṭhā na karmaṇi, ātmānyasya sarvasyāpi jaḍatayā'śucerātmapāvayitṛtvānupapatteḥ | śūnyo niṣprapañcaḥ | śānto nirvikāraḥ kūṭastha ityarthaḥ | aprāṇaḥ prāṇahīnaḥ prāṇādidharmarahita ityarthaḥ | nirātmā'cātmeti mana ucyate manorahitaḥ saṅkalpādhyavasāyādidharmarahita ityarthaḥ | anto vināśastadrahito'nantaḥ | akṣayyaḥ kṣetumaśakyo'pakṣayarahita ityarthaḥ | sthiro vṛddhirahitaḥ | śāśvataḥ śaśvadbhavaḥ sarvadaikarūpo vipariṇāmaśūnya ityarthaḥ | ajo janmarahitaḥ | svatantro janmānantarabhāvyastitvavikārarahitaḥ | evaṃvidha ātmā kva tiṣṭhatītyapekṣāyāmāha “ sve mahimni tiṣṭhati ” iti | svarūpe sthito nāsyādhāro'stītyarthaḥ | tathā ca śrutyantaraṃ— ‘ sa bhagavaḥ kasmin pratiṣṭhita iti | sve mahimni yadi vā na mahimni ’ ( chā0 pra0 7 | khaṃ0 24 ) iti | anyo hyanyasmin pratiṣṭhito bhavati, nāsyānyo'sti yatrāṃyaṃ pratiṣṭhitaḥ syāt, tasmāt svamahimnyevāvasthito nānyādhīnatayetyarthaḥ | ya eṣa evaṃlakṣaṇa ātmā anenedaṃ śarīraṃ cetanavaccetanamiva pratiṣṭhāpitaṃ vyavahārakāle'bādhitatayā sthāpitaṃ, asya śarīrādisaṃghātasya pracodayitā prerakaśca yo vāsti so'pyeṣa eva iti hovāceti sambandhaḥ |

2.4

acetane dehādau cetayitṛtvaniyantṛtvābhyāṃ tātsthyenāstīti pratipannasya jijñāsitasya svarūpametat sa vā eṣa ityādiṣṭhatītyantenābhihitaṃ | etaccopadeśamātreṇoktaṃ, yuktito vyavasthāpayituṃ punaḥ praśnamutthāpayati “te hocuḥ 0 hovāca” iti | īdṛśenòktalakṣaṇena sve mahinnri sthitenetyarthaḥ | ata evāniṣṭhena, niṣṭhā tātparyaṃ mamānena bhāvyamityevamākārā praṇidhiḥ sā yasya nāsti so'niṣṭhastena | dehādāvahammamatāhetuśūnyenetyarthaḥ | aniṣṭheneti pāṭhe'yamarthaḥ, dṛṣṭamicchā bhāve niṣṭhā, nāstīṣṭaṃ yasya so'niṣṭhaḥ icchārahitasteneti | aṇiṣṭheneti pāṭhe tu sūkṣmatareṇa durlakṣyeṇetyarthaḥ | vyākhyātārthamanyat |
satyamevaṃvidhasyātmanaḥ paramārthataścetayitṛtvaṃ prerayitṛtvaṃ vā na sambhavati tathāpi śuktyādau rajatādivat svātmanyadhyastasyānyatrābhāvādadhiṣṭhānapāratantryāt taddharmakamivācetanamapi cetanamivānadhiṣṭhitamapyadhiṣṭhitamivāvabhāsate śarīrādi na vastuta ityabhisandhāyoktaṃ svarūpamanūdya tasyāvidyākṛtakāryopādhipraveśanimittamidaṃ dharmadvayamityuttaramāha prajāpatiḥ “sa vā eṣa 0 evaṃ” iti | sa vai pūrvokta eṣa vidvatpratyakṣa ātmā sūkṣmo'viṣayaḥ yato'grāhyaḥ
karmendriyāgocaro'dṛśyo jñānendriyāgocaro nāpi manogocaraḥ, 'aprāpya manasā saha' iti śruteḥ | etenānumānādigocaratvamapi nirastaṃ, uktalakṣaṇatmasvarūpavyāptaliṅgādisambandhānirūpaṇādato niratiśayasya saukṣmyaṃ siddhamityarthaḥ | yadi sarvapramāṇagocaraḥ kathamasya sadbhāvastatrāha "puruṣasaṃjñaḥ” iti | pūrṇu śete iti vā pūrṇamanena sarvamiti vā pūrvamevāste iti vā puruṣaḥ, ataḥ puruṣasaṃjñayā prasiddhaḥ svataḥsiddhasadbhāva ityarthaḥ | tathā ca śrutayaḥ‘sa vā ayaṃ puruṣaḥ sarvāsu pūrṣu puriśayo naitena kiñcanānāvṛtaṃ naitena kiñcanāsaṃvṛtaṃ' iti | 'vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyekastenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarva' iti | 'pūrvamevāhamihāsamiti tat puruṣasya puruṣatvaṃ' iti ca | sa evaṃvidha ātmā'saṅgasvabhāvo'pyabuddhipūrvamasaṅkalpitamevehaiva dehādisaṅghāta eva āvarttate āsamantādāpādatalamastakamahamityabhimanyamāno varttate'śena ekadeśena saṃghātāviviktastadanugataḥ svacaitanyābhāso'ṃśa ityucyate na punarneiravayavasya vibhorātmanaḥ svābhāvikoṃ'śa ekadeśalakṣaṇaḥ, sambhavati atastenāṃśenevehāvarttate, itiśabdaḥ prakāravacanaḥ, īdṛśo vartata ityarthaḥ | svamāyāveśavaśāccitsadānandānantabrahmarūpatāṃ svābhāvikīṃ vismṛtyāhaṃ manuṣya ityādyatadrūpamevātmānamakasmāt manyata ityasminnarthe dṛṣṭāntamāha "supteprava"
iti | ivaśabdo yathāśabdārthaḥ | yathā 'suptasya' suptasya suṣuptimupagatasya ‘satā saumya tadā sampanno bhavati svamapīto bhavati tasmādenaṃ svapitītyācakṣate svaṃ hyapīto bhavati' iti śrutyantare brahmasampattirhi suṣuptāvātmano'dhigatā, tathā suptasya yathā'buddhipūrvakamakasmādvibodho viṣayaviśeṣadarśanāvasthāpattirevamihāvarttanamasyeti | iti sthitirityarthaḥ | uktaṃ nimittaviśeṣamanūdya praśnasyottaramāha “atha yo ha khalu 0 vaiṣo'ṇsya” iti | atha evaṃ sthite sati yo ha khalu vāva ya eva etasyātmano yathā vyākhyāto'śaḥ so'yaṃ viśvākhya iti sambandhaḥ | ko'sau yaścetāmātraḥ cetanāmātraścitsvabhāva iti yāvat | pratipuruṣaḥ pratibimba ādarśa iva mukhamappātra iva sūryādirantaḥkaraṇādau pratiphalitaḥ, ata eva kṣetrajñaḥ kṣetraṃ śarīraṃ tadahamasmīti jānātīti kṣetrajñaḥ | tathācoktaṃ bhagavatā‘idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate | etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ' iti | (gītā 0 a0 13) tasya kṣetrajñatve liṅgamāha saṅkalpeti | sāmānyata idamiti viṣayasvarūpamātrakalpanaṃ saṅkalpaḥ | adhyavasāyastatra niścayarūpā vṛttiḥ | abhimāno'haṃ mamedamiti svasvāmibhāvollekhaḥ | tathā ca saṅkalpādhyavasāyābhimānairdehaviṣayairastyasmin kṣetrajño'nya iti

2.5.1

gamyate ityarthaḥ | evambhūto yaḥ samaṣṭidehaṃ virāḍākhyamabhimanyate sa prajāpatirbrahmā vaiśvānara iti cākhyāyate vedānteṣu | yaḥ punaḥ sa eva vyaṣṭiṅgarauramaṇḍajādicaturvidhamabhimanyate sa viśva ityākhyāyate | tenaiva̍vidhena cetanena svānupraveśamātreṇedaṃ śarīraṃ cetanāyuktamiva pratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā vāpyantaryāmirūpeṇaiṣa evāsyeti sarvamuktamityarthaḥ | nanvasaṅgasyātmanaḥ kūṭasthasya kathaṃ śarīrasambandhanibandhanaṃ kṣetrajñatvaṃ kathaṃ vāsya śarīre cetayitṛtvena prerayitṛtvena cāvasthitiriti vismayamāpannā iva punaḥ pṛcchanti “te hocurbhagavan 0 hovāceti” iti | vyākhyātārtho'yaṃ granthaḥ | nātra vismayaḥ kāryo yataḥ svayameva svamāyāśaktimadhiṣṭhāya nirmāya carācaraṃ tatrānupraviṣṭa iti sarvopaniṣatsūdbhūṣyamāṇatvādityabhipretya sarvaśākhāpratyayanyāyena dehasṛṣṭiprakāraṃ tāvadāha “prajāpatirvā 0 asṛjata ” iti | prajāpatirhiraṇyagarbhaḥ, vaiśabdastasya śākhāntaroktaviśeṣasmārakaḥ | tathā hi

2.5.2

‘sadeva somthedamagra āsīt’ ‘taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīt’ ‘ātmā vā idameka evāgra āsīt’ ityādiśrutiṣu jagataḥ prāgavasthāṃ sadātmādiśabdanirdiṣṭaparamātmābhedenāmnāya tato nāmarūpābhyāṃ bhūtasūkṣmakrameṇa jagadvyākaraṇaṃ śrūyate— ‘tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ’ ‘tattejo'sṛjata’ ‘tannāmarūpābhyāmeva vyākriyata’ ityādi | tathā cākāśādikrameṇa tanmātrāṇi bhūtasūkṣmāṇi sṛṣṭvā tebhyaśca tadavasthebhyaḥ prāṇāntaḥkaraṇakarmajñānendriyaprakāraṃ liṅgamutpādya tadanupraviśya hiraṇyagarbhasañjñāṃ prāpya jīvarūpatāmāpanno'nantaraṃ svopādhibhūtabhūtasūkṣmāṇyapañcīkṛtāni pañcīkṛtāni sampādya tebhyo brahmāṇḍāntaṃ samaṣṭivyaṣṭirūpaṃ jagat sṛṣṭvā teṣvanupraviśya paśyañśṛṇvan manvāno vicarannacetanaṃ cetayamānaḥ sukṛtaduṣkṛtakarmācaran tatphale sukhaduḥkhe bhuñjānaḥ preryaprerakabhāvamāpadyamānaḥ kṣetrajñaḥ saṃsārī vijñānātmā puruṣa iti ca tatra tatra vyapadiśyate | evaṃ śākhāntaroktaviśeṣaṃ vaiśabdena smārayitvā śarīrasṛṣṭiṃ prājāpatyāṃ prāha, prajāpatirvai sacchabdavācyādajñānaśabalāt prathamamutpannaḥ, eko 'sahāyaḥ, agre carācarasṛṣṭeḥ pūrvamatiṣṭhat āsīt, tathā ca śrutyantaraṃ— ‘ātmaivedamagra āsīt puruṣavidhaḥ’ iti | sa eko 'sahāyatvānnāramata ramaṇaṃ prītiviśeṣaṃ na prāpa |

2.5.3

motmānaṃ sa prajāpatirātmānaṃ svamevābhidhyātvā'haṃ bahu syāṃ prajāyeyetyābhimukhyenālocya bahvairnānāprajāḥ de̍vatiryaṅmanuṣyalakṣaṇā asṛjata sṛṣṭavān saṅkalpamātreṇaivānekarūpo'bhavadityarthaḥ | evaṃ sṛṣṭimuktvā sṛṣṭeṣu kāryeṣvanupraveśaprasaṅgamāha “tā aśmeva 0 apaśyat” iti| evaṃ sṛṣṭāḥ tāḥ prajā apaśyat dṛṣṭavān, kīdṛśīḥ aśmeva pāṣāṇavadacetanāḥ, aprabuddhāḥ buddhirahitāḥ antaḥkaraṇaśūnyā iti yāvat | aprāṇāḥ prāṇavarjitāḥ, ata eva sthāṇuriva kāṣṭhamiva tiṣṭhamānā avatiṣṭhamānā iti | etena saṅghātacetanatāvādaśaṅkā parihṛtā| tataḥ kiṃ kṛtavāniti tadāha “sa nāramata 0 viviśāmi” iti | sa prajāpatirevaṃvidhāḥ svasṛṣṭāḥ prajā dṛṣṭvā punarapi nāramata nāprīyata, tadā so'ramaṇanivṛttyarthamamanyata vicāritavān | kiṃ etāsāṃ pratibodhanāya prabuddhatāmāpādayituṃ cetanatāmāpādayitumabhyantaramabhito'ntaraṃ sarvaṃ dehamāpādatalamastakaṃ viviśāmi viśeṣeṇa viśāmi pravekṣyāsītyamanyatetyarthaḥ | atra hyātmā'gnirivādyaḥpiṇḍādisamārūḍho viśeṣataḥ parisphurati nānyatheti deheṣu praveśa ucyate na punastattveva gṛhaṃ kṛtvā tato'nyaḥ saṃstatra praviṣṭaḥ kintu svātmānameva prasiddhamāyāvivadbahudhā vyūhya tattaddehādyabhedena viśeṣato draṣṭṛśrotṛmantṛvijñātrādibhāvena vibhāvyata iti bhāvaḥ |

2.5.4

praveśaprakāramāha “sa vāyuḥ 0 prāviśat” iti | sa prajāpatirīśvaraḥ ātmānaṃ svarūpaṃ vāyuriva kṛtvā vāyuḥ prāṇaḥ prāṇavāyumupādhiṃ kurvaṃstadbhāvamāpanno vāyurivetyucyate ityamabhyantaraṃ prāviśadityarthaḥ | tathā ca śrutyantare ‘taṃ prapadābhyāṃ prāpadyata brahmemaṃ puruṣaṃ’ iti prāṇarūpaṃ brahmopakramyāmnāyate | evamapi bhastreva vāyunā pūrṇā na vyaceṣṭata, yadā śarīraṃ jātaṃ tadā kiṃ kṛtavānīśvarastadāha “sa ekaḥ 0 ucyate” iti | ekarūpaḥ san nāśakta, dehaṃ vicālayituṃ nāśaknot, sa punarātmānaṃ pañcadhā vibhajya kramākramābhyāṃ kriyābhedaṃ kurvan dehādikaṃ cālayannāste iti prāṇādiśabdaiḥ sa evocyata ityarthaḥ | ke te prāṇādayo vibhāgāḥ kiṃlakṣaṇāḥ kiṃkarmāṇaścetyapekṣāyāmāha “yaḥ prāṇaḥ 0 vyāna iti” iti | ityete pañca nirdiṣṭāḥ | athaiṣāṃ lakṣaṇaṃ kriyāñca darśayati “athāyaṃ 0 udānaḥ” | athaiṣāṃ madhye yo'yaṃ vāyurūrddhamutkrāmati nābherūrddhaṃ śiraḥparyantamuccaiḥ krāmati sañcarati mukhanāsikayorupalabhyamāna eṣa vāva saḥ eṣa eva prāṇaḥ prāṇasañjño vāyubheda

2.5.5

ityarthaḥ | evaṃvidhakriyāvattvamevāsya lakṣaṇamuktaṃ veditavyam | evamuttaratrāpi yojanā | atha yo'yaṃ vāyuviśeṣo'vāṅnābheradhaḥ pāyuparyantaṃ saṅkrāmati sañcaratyeṣa vāva so'pāna iti pūrvavadyojanā | uddeśakramaṃ parityajya madhye vyānaṃ lakṣayati tasya prāṇāpānasandhitvena tayorantarā niyatattvāt | tathā ca śrutyantaraṃ' atha yaḥ prāṇāpānayoḥ sandhiḥ sa vyānaḥ' iti | caramato'syoddeśastu sarvaśarīraceṣṭādihetutvena sarvaprāṇavyāpakatvāditi draṣṭavyam | atha yena vāyuviśeṣeṇa etā etau prāṇāpānau anugṛhṇītā anugṛhṇautau ityevaṃ vartamāna eṣa vāva sa vyānasañjñaḥ | ' annamaśitaṃ tredhā vidhīyate tasya yaḥ sthaviṣṭho dhātustatpurīṣaṃ bhavati yo madhyamastanmāṃsaṃ yo'ṇiṣṭhastanmanaḥ' ityādiśrutyantaraprasiddhimādāyāśitasya jāṭharāgnipakvasya sthūlasūkṣmavibhāgaviniyojanakartā samāna iti vyutpādayati | atha yo'yaṃ prasiddho vāyuviśeṣo'nnasya bhuktasya sthaviṣṭhaḥ sthūlatamo dhāturasārabhāgaḥ purīṣākhyo yo'sti tamapāne prāpayati apānavāyusañcārasthānaṃ gamayati, tathā'nnasya yo vāsthvaṇiṣṭho'ṇutaro madhyamaścetibhāgadvayamekīkṛtyocyate, taṃ ca dehamanaḥsthitihetumaṅge'ṅge

2.5.6

pratyaṅgaṃ śarīrasya samānayati samyag āsamantānnayati prāpayatyeṣa vāva sa samānasañjñā samānasañjña ityarthaḥ | samānavyānayormadhye udānasyoddeśe kāraṇaṃ sūcayannudānasyābhivyaktisthānamāha uttaramiti | eteṣāṃ prāṇāpānasamānānāmuttaramupari eteṣāṃ samyagvyāpārānantaraṃ vyānasya rūpañca vyānavyāpāraścāntarā madhye, prasūtiḥ prasavo'bhivyaktirevodānasya antarevetyevakāro'bhinnakramaḥ | ukta eva cānvayaḥ | ayamarthaḥ prāṇāpānābhyāmucchvāsaniśvasābhyāṃ dhamyamāno hi jāṭharo'gnirannaṃ bhuktaṃ pacati tat pākanirvṛttañca samāno vibhajya samaṃ nayati | evamaśitapītayoḥ samaṃ nītayoḥ satoḥ kṣudutpadyate pipāsā ca, tadodāna udbhūtavṛttirāsyagataṃ yatkiñcinnigirati pittodrekavaśādgodgirati hṛdayādigataṃ kaphādikaṃ tato dehe balapuṣṭyādyādhānaṃ vyānavāyoḥ kṛtaṃ bhavati | evamuktaprakāreṇa pūrveṣāṃ caturṇāṃ vāyuvyāpārāṇāṃ yathāvadvinivṛttau vyānasya sañcāramauṣṭhavābhāvāddehe balapuṣṭyādayo na jāyante ityetadanubhavasiddhaṃ śāstrasiddhañca, ato yukto'yaṃ kramanirdeśa iti | atha yo'yaṃ pītāśitaṃ pītañcāśitañca pītāśitaṃ tadudgirati ūrddhaṃ niḥsārayati, nigirati vā nīcairgirati tīrodadhātīti vā eṣa vāva sa udānaṃ iti

2.5.7

pūrvavat | evamātmanaḥ prāṇopādhikasya śarīrapraveśamuktvā tadvyāpāreṇa vyāpriyamāṇaḥ śarīraṃ niyamayatītyuktamidānīṃ jāṭharāgnyupādhikasya śarīre cetayitṛtvaṃ darśayituṃ tadabhivyaktiṃ tāvadāha "athopāṃśuḥ 0 vaiśvānaraḥ" iti | athaitaducyate iti, athaśabdo'rthāntarropakramārthaḥ | asti karmakāṇḍe upāṃśugraho'ntaryāmagrahaśceti dvau grahau parasparopakāryopakārakabhāvena saṃsṛṣṭāvityāmnātam | yataḥ śrūyate'prāṇāpānau vā upāṃśvantaryāmau vyāna upāṃśusavano yadete pātre etaṃ grāvāṇamāhatauyasavanānna jahīta:' iti | tathānyatrāpi'agnirdevatā gāyatrī chanda upāṃśoḥ pātramasi, somo devatā triṣṭupchando'ntaryāmasya pātramasi, iti mantrayoranayoragnīṣomadevatā'dhigamyate, tau ca prāṇāpānātmakatvenādhyātmaśāstre prasiddhau, ata ihopāṃśvantaryāmaśabdābhyāṃ prāṇāpānau gṛhyete | tathā cāyamarthaḥ | yathopāṃśugraho'ntaryāmamabhilakṣya bhavati antaryāmagrahaścopāṃśuṃ tayoścāntarā somaḥ sūyate tathātrāpi śarīre prāṇo'pānamabhibhavati apānaśca prāṇamityanyonyābhikāṅkṣayā pravartamānayorupāṃśvantaryāmopamitayoścaitayoḥ prāṇāpānayorantarā'ntarāle devo dyotanasvabhāvaścaitanyātmā auṣṇyaṃ uṣṇā-

2.5.8

svabhāvamātmānaṃ prāsuvat prasūtavān uṣṇarūpeṇābhivyakta ityarthaḥ | dvaivoṣṇyamiti sandhiścchāndasaḥ | yadvā etayorantaraṃ madhyaṃ mūlādhāradeśastasmāt prāṇāpānābhyāṃ pārśvagatābhyāṃ dhamyamānādeva na sthānāntarāditi yāvat | auṣṇyaṃ prāsuvaditi pūrvavat | yadidamauṣṇyaṃ sa puruṣo jīvo dehasyāgnirūpeṇa dhārayitā, ūṣmarūpātmāvasthāne hi jīvatīti prasiddhiḥ, tadapagame ca maraṇaprasiddhiḥ | tathā ca śrutyantaram‘uṣṇo jīviṣyan śītomariṣyan’ iti | athaivaṃ sati yaḥ puruṣa ātmā so'gnirayaṃ nayatītyagraṇīragnirucyate | ayaṃ hi sarvadhātujātaṃ pacannagraṃ nayati ato'gniḥ | vaiśvānara iti cāyamucyate viśvaṃ sarvaṃ naraśabdopalakṣitaṃ dehādikaṃ nayatyunnamaya tīti viśvānaro viśvānara eva vaiśvānara iti | etadeva puruṣāgnyorekatvamihoktaṃ siddhavatkṛtya śākhāntare jāṭharasyāgnerūpāsanamuktaṃ tadiha prasaṅgādupadiśati“anyatrāpyuktaṃ ॰ śṛṇoti” iti | anyatra bṛhadāraṇyake'pītyarthaḥ | ayamagnivaiśvānaraḥ puruṣākhyo yo'yaṃ prasiddho'ntaḥpuruṣe puruṣaḥ śarīraṃ śarīramadhye | tatsadbhāve kāryaliṅgakaṃ pramāṇamāha, yena puruṣāntaḥsthenedaṃ vakṣyamāṇamannaṃ pacyate pānasyāpyupalakṣaṇaṃ. metat | kiṃ tadannaṃ tadāha yadidamadyate'viśeṣeṇa

2.5.9

sarvaiḥ prāṇibhiryadidamodanādyadyate yadvā pīyate tadannaṃ pānañcedaṃ yena pacyate paripākaṃ nīyate'yamagnirvaiśvānara ityanvayaḥ | tatsadbhāve'numānamuktvā pratyakṣamapyāha tasyeti, tasyāgnereṣa prasiddho ghoṣaḥ śabdo bhavati | ko'sau yaṃ ghoṣaṃ, etaditi kriyāviśeṣaṇaṃ evaṃ śravaṇaṃ yathā syāt tathetyetat, karṇāvapidhāyācchādya śṛṇoti sarvo lokaḥ. evameṣa ghoṣopalambho jāṭharāgnau pratyakṣamityarthaḥ, ‘tasyaiṣā śrutiryacaitat karṇāvapigṛhya ninadamiva nadathurivāgneriva jvalata upaśṛṇoti’ (chāndo0 pra0 3 kha 13) iti chāndogye tasyāgnerevaitacchravaṇamiti bhāṣyakārairvyākhyātatvāt | jāṭharāgnervaiśvānarātmano ghoṣarūpeṇa śravaṇanirdeśaprasaṅgenedamaparamucyate puruṣāṇāṃ pāralaukikahitasādhanapravṛttau sāvadhānatvāya, sa puruṣo ghoṣaśravaṇavān yadā yasmin kāle utkramiṣyan mariṣyan bhavati tadā enaṃ ghoṣaṃ na śṛṇoti, tadaśravaṇe āsannamaraṇatāṃ jñātvā yat karaṇīyaṃ manyeta tat kuryādityabhiprāyaḥ | evaṃ prāsaṅgikaṃ parisamāpya prakṛtamevānuvarttayitumuktārthamanuvadati “sa vā 0 guhāyāṃ” iti | sa vai eṣa yo vaiśvānaraḥ puruṣa iti coktaḥ prāṇādyātmanā pañcadhā''tmānaṃ vibhajya guhāyāṃ, gūhati saṃvṛṇoti jñānānandādyatiśayamivi guhā buddhiḥ, tasyāṃ nihitaḥ svayameva svātmanā niṣkta ityarthaḥ | viśeṣavyavahārāyāntaḥkaraṇopādhiṃ

2.5.10

prāpta iti tātparyārthaḥ | tadevamauṣṇyena svarūpeṇa prāṇāntaḥkaraṇabhāvamāpanno vijñānātmā yāṃ yāmavasthāmanubhavati tāṃ tāṃ krameṇa vaktumārabhamāṇo buddhitatsthābhāsāvivekāt prāptān vyapadeśabhedāṃstāvadāha “manomayaḥ 0 ākāśātmeti” iti | manomayo manaḥprāyo manovṛttibhedeṣvaśeṣeṣu viśeṣata upalabhyamānatvāt | prāṇaḥ śarīramasyeti prāṇaśarīraḥ prāṇabhedaireva vyāpriyamāṇatvāt, anyathā cinmātrasya kūṭasthasya svato viśeṣabhāna(1) vyāpārayoranupapatteḥ | bhāḥ citprakāśo rūpaṃ svarūpamasyeti bhārūpaḥ | satyāḥ saṅkalpā avaśyambhāvinaḥ pūrvakṛtajñānakarmasaṃskārabhāvitāḥ saṅkalpā asyeti satyasaṅkalpaḥ | ākāśavadasaṅgo'grāhya ātmā svarūpamasyetyākāśātmā | evamupādhidharmaiḥ svadharmaiścāvivikta ātmā jīvabhāvamupagata ityarthaḥ | taccoktaṃ śvetāśvataropaniṣadi ‘buddherguṇenātmaguṇena caiva ārāgramātropyavaropi dṛṣṭaḥ’ iti | ya evamavidyākṛtopādhimātmatvenopagato vismṛtaparamānandanijasvabhāvaḥ so'kṛtakṛtyamātmānaṃ mene iti tadvṛttāntamāha “sa vā 0 aśnānīti” iti | sa vā eṣa pūrvokto'kṛtārtho'kṛtaprayojanaḥ sannasmādetaccharīragatāddhṛdantarāt

2.5.11

hṛdayasthānasthādantaḥkaraṇāddetubhūtāt arthān viṣayānnannāni bhuñje vyāpnavānīti vā'manyata saṅkalpitavānityarthaḥ | tataḥ kiṃ vṛttaṃ tadāha "ataḥ 0 viṣayānatti" iti | yata evamataḥ imāni prasiddhāni śīrṣaṇyāni khāni chidrāṇi tvacañca bhittvā vidāryodita udgato gavākṣebhya dūvālokaḥ prāṇāntaḥkaraṇopādhiḥ san vakṣyamāṇaiḥ pañcabhī raśmibhirviṣayān śabdasparśādīn atti bhuṅkte vyāpnotītyarthaḥ | idānīmasya lokasiddhaṃ viṣayānubhavaprakāramanuvadan śarīrāde rathādikalpanāṃ vidadhāno'sya viṣayamokṣaprāptimārgayoḥ svātantryaṃ darśayati "iti buddhīndriyāṇi 0 vaiṣo'pyasyeti" iti | ityevaṃ viṣayān bhuñjānasya yānīmāni prasiddhāni buddhīndriyāṇi śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇākhyāni tānyasya rathino hayaraśmayaḥ pragrahāḥ, karmendriyāṇi vākpāṇipādapāyūpasthākhyānyasya hayāḥ rathavāhāḥ, śarīramidaṃ sthūlameva rathaḥ, manaḥ saṅkalpādyātmakaṃ niyantā nitarāṃ yantā sārathirityarthaḥ, prakṛtiḥ svabhāvaḥ karmajñānavāsanā tanmayastadrūpo'sya pratodaḥ kaśādirvāhananodanasādhanam | kathamayaṃ pratoda iti tadupapādayati aneneti, anena prakṛtimayena khalu niścitamauritaḥ preritaḥ paribhramati | kimidaṃ śarīraṃ rathaḥ | tatra dṛṣṭāntamāha cakrāmaveti, mṛtyacvaḥ kulālaḥ teneritaṃ cakramivetyarthaḥ | idaṃ śarīramityādyuktārtham |

2.5.12

yadidaṃ svasṛṣṭadehādyanupraveśenāsya saṃsāritvamuktaṃ tannāyaṃ svataḥ saṃsāradharmavān kinnūpādhivaśāt tathā bhāti, tata upādhervivicya tatsvarūpamanveṣaṇīyamātmanaḥ saṃsāritvabhramanivṛttaya iti darśayitumuktaṃ heyasvarūpānavagame taddhānāsambhavādityabhipretya ayamevātmā muñjādiṣīkāvaddehādisaṅghātādvivicyīvadhāraṇīya ityāha "sa vā 0 ityavasthitā iti" iti | yamityadhyāhāraḥ, yamuśanti kamanīyatayā jānanti kavayo medhāvinaḥ paramapremāspadatayā pratyagrūpeṇa jānanti sa vai sa evaiṣa ātmā na tu saṃsārīvetyarthaḥ | nanu saṃsāritāyā asyoktatvāt kathaṃ na saṃsārīti tatrāha sitāsitairiti | sitaśabdenojjvalavacā vinā spṛhaṇīyatocyate, asitaśabdena malinavācinā pratikūlavedanīyatocyate, tathā ca sitāsitaiḥ sukhaduḥkhaiḥ karmaphalai-

2.5.13

ranabhibhūto'saṃspṛṣṭaḥ | ivaśabdo'vadhāraṇārthaḥ | pratiśabdo vyavahitakriyayā sambadhyate | karmaphalairanabhibhūta eva śarīreṣu praticaratītyanvayaḥ | pratiśarīreṣu sarveṣu śarīreṣviti vā | yadvā prati prātilomyenāviṣayatvena śarīreṣu caratītyarthaḥ | ato nāyaṃ svarūpataḥ saṃsārī kintvalaktakādisannihito lohitātmaneva sphaṭikaḥ saṅghātopādhisannihitaḥ saṃsārthyātmanā bhāsata iti bhāvaḥ | ukte'rthe hetumāha, avyaktatvādityādinā | vyaktaṃ viṣayarūpaṃ dṛśyaṃ dehādyajñānaparyyantaṃ tadviparītamavyaktatvaṃ tasmāt | na hi saṃsāryyavyakto bhavati vyaktavikārānubandhitvāt tasya | ato'vyaktatvānna saṃsārītyarthaḥ | kuto'vyaktatvaṃ cidātmano'hamiti vyaktayopalabdhamānatvādityata āha saukṣmyāditi | anādheyātiśayatvaṃ saukṣmyamucyate, na hi caitanyasvarūpe'mūrte'navayave kaścidatiśaya ādhīyate ākāśa iva kārakaiḥ | yatra punaḥ kārakavyāpārāpanno'tiśayastadvyaktamitiprasiddhaṃ yathā ghaṭādi niṣpādyaṃ prakāśyaṃ ceti, tasmādasya tadvailakṣaṇyāt saukṣmyādavyaktatvamitibhāvaḥ | tadevoktalakṣaṇaṃ saukṣmyaṃ sādhayati adṛśyatvādagrāhyatvācceti | jñānakarmendriyāviṣayatvādityarthaḥ | caturvidhakriyāphalavilakṣaṇatvāditi bhāvaḥ | hetvantaramāha nirmamatvācceti | cakārānnirahaṅkāratvamapi samuccīyate | yatrāhantā bhavati tatsaṃsṛṣṭe mamatā bhavati, asya

2.5.14

tu sukhādyupalabdhyāyatana śarīre'nugatasyāpi tatrā'haṅkāramamatvayorabhāvānna saṃsāritetyarthaḥ | manvavasthātrayasambandhinaḥ kathamahaṅkāramamakārayorabhāvastatrāha anavastha iti | avasthātrayarahito'vasthāsākṣitvāt, na hi dṛśyadharmo draṣṭaryuparajyata ityarthaḥ | athavā nanu śarīreṣu carataḥ kathaṃ tatrā'hamamatā'bhāvaḥ iti tatrāhā'navastha iti | na vidyate'vasthā'vasthānaṃ yasya so'navasthaḥ | niravayavasyāmūrttādilakṣaṇasyāvyāvṛttānanugatasya na kvāpyavasthitirūpapadyata iti bhāvaḥ | nanu dharmādharmābhyāṃ śarīrādikarttuḥ kathamityamasaṃsāritvaṃ varṇyata ityata āha asatīti | avyākṛtaśabditamajñānamasadidyucyate | akartevāsatyavastho'vasthitaḥ kartetyanvayaḥ, vastuto'kartaiva sannajñānāveśāt kartevāvabhāsata ityarthaḥ | evamadhyāropāpavādābhyāṃ vicāryya nirṇītamātmanaḥ svarūpaṃ vyapadiśati sa vā ityādinā | savitari divāndhaparikalpitāndhakāravadajñānasyāpi vastutvābhāvādayamātmā śuddho mithyājñānādyaśuddhisaṃsargarahitaḥ sarvasyāgamāpāyasākṣitvāt sthiraḥ āgamāpāyaśūnyaḥ vyāpakatvādacalaḥ svataḥ kriyāśūnyaḥ cakārādananyapreryo'pītyarthaḥ | ataevālepyo dharmādharmatatphalalepānarhaḥ | na hyakriyo'karttā karmatatphalabhāgbhavatautyarthaḥ | avyagro'sambhramo yato nispṛhaḥ paripūrṇaparamānandarūpatvāt, spṛhaṇīyābhāvāt spṛhābhāve satyavyagra

2.7

dṛtyarthaḥ | ataeva prekṣakavadudāsīna ivāvasthitaḥ | kutrāvasthita iti tadāha svasthaḥ sve svarūpe'vasthito nānyādhāra ityarthaḥ | 'sa evādhastāt sa upariṣṭāt sa paścāt sa purastāt sa dakṣiṇataḥ sa uttarataḥ sa evedaṃ sarvaṃ, (chāndo 0 a 0 7) iti śrutyantarāt | cakāraḥ sarvaviśeṣaṇasamuccayārthaḥ | upasaṃharati ṛtabhugiti | evaṃvidha evātmā guṇamayena paṭena triguṇāvidyāmayenāvaraṇenātmānaṃ nityaśuddhatvādi rūpamantardhāya ṛtabhugavasthita ityanvayaḥ | karmaphalabhoktā saṃsārīva bhāsamāno vartata datyarthaḥ | itiśabdaḥ prativacanasamāptidyotanārthaḥ | abhyāso'dhyāyasamāptyarthaḥ |

Linked texts (1)