Pramāṇa · Search · About · API

Maitrayaniya Upanishad 2.2

Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 2.2

Language
Sanskrit

2.2

svapradarśanahetukarmakṣaye sati punarjāgrannimittakarmānudbhave ya eṣa svapnaviṣayasākṣī samprasādaḥ samyak prasīdatyatreti samprasādaḥ suṣuptiḥ, tadavasthaḥ ātmeha samprasāda ucyate, sthūlasūkṣmopādhidvayavilāpanena tatsamparkajanitakāluṣyavilayāt samprasannaḥ suṣuptau puruṣo bhavati | sa samprasādo'smātpūrvagṛhītāccharīrāddehadvayāt samutthāya samyagutthāya tadvismṛtya tadabhimānaṃ parityajyeti yāvat | paraṃ pravilīnaprapañcakāraṇaṃ jyotiḥ prakāśamātrasvabhāvamupasampadya tadaikātmabhāvena sampadya svenāsādhāraṇena rūpeṇābhiniṣpadyate jīvāvasthāmapyabhibhūya svasvarūpamupagato bhavati, evaṃ krameṇa yena svarūpeṇābhiniṣpadyate, eṣa ātmeti hovāca śākāyanya iti śrutervacanamidam | evaṃvidhātmasvarūpajñāne sati jñātavyaṃ nāvaśiṣyate kartavyaṃ vā prāptavyaṃ vā kimapītyāha etadamṛtamabhayametadbrahmeti hovāceti sambandhaḥ | amṛtamavinaśvaramata evābhayamaprakampyametadeva brahma paripūrṇamadvayānandarūpamityarthaḥ | atastvaṃ kṛtakṛtyo'sītyabhiprāyaḥ | asthānuvākasyāparā vyākhyā | pūrvānuvāke ayaṃ vāva khalvātmā ta iti sāmānyato'nirdhāritaviśeṣa ātmopadiṣṭastadviśeṣabubhutsayā yaḥ katama iti pṛṣṭe taṃ viśeṣato vaktuṃ pratijajñe | tatrā''tmano nirviśeṣasvabhāvatvādviśeṣato nirvaktumaśakyatvādupādhyākārajanitaviśeṣapravilāpanena nirviśeṣamātmānaṃ darśayitumārabhate “atha ya eṣocchāsāviṣṭambhanena” ityādinā | atha yadi viśeṣamātmano'vagantumicchasītyarthaḥ, tarhi śṛṇu | yastubhyaṃ mayokta eṣa eva ucchāsāviṣṭambhanena, ūrddhaśvāso yo maraṇakāle bhavati sa ucchvāstasyā''samantāt viṣṭambhanaṃ nirodhaḥ(1), tena tannirodhaṃ kṛtvā dehāntaḥsañcāriṇaṃ prāṇamāśrityetyarthaḥ | ūrddhaṃ hṛdayāt kaṇṭhaṃ kaṇṭhācca śiraḥparyantamutkrānto viprasṛtaḥ upalakṣaṇametat, apaśvāsamāviṣṭabhya hṛdayādadho'pyapakrānta āpādatalamastakamayaḥpiṇḍamiva santapannagniścetanatāmāpādayan vyāpya vyavasthita ityarthaḥ | tatraivaṃ sthitastattadindriyadvārakabuddhivṛttibhirbadhyamāno vividhaṃ śabdādiviṣayākāreṇāyamānaḥ pravarttamānastattadviṣayākārabuddhivṛttyadhyāsena draṣṭā śrotā mantetyādyanekarūpatayā''tmavyavahāramanubhavanniti yāvat | tathāpi svarūpatassvayamāno'pracalitasvabhāvaḥ kūṭastha iti yāvat | tamo viṣayānabhivyaktilakṣaṇaṃ praṇadati apasārayati viṣayeṣu svacaitanyakarmmāpādayaṃsteṣāmajñātatāmapanayatītyarthaḥ | evaṃ yo vyavaharannetaddehamāvaṣṭabhyāste eṣa ātmetyādi vyākhyātam | tathāca mantravarṇaḥ 'sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvā'bhivadan yadāste’ iti | evaṃ sopādhimātmānamupādhidvāropalakṣya tameva punarupādhivilāpanena nirupādhikaṃ śuddhamātmānamupasthāpya tasya brahmarūpatvamupadeṣṭuṃ pravarttate “atha ya eṣa samprasādaḥ” ityādinā | vyākhyānaṃ samānam |
evaṃ saṅkṣepata ātmatattvamupadiśan śākāyanyaḥ punarvistareṇa tasyātmanaḥ svabhāvamupadeṣṭukāmaḥ svācāryyadvārā svasyaitadvidyāprāptiṃ darśayati | saṅkṣepavistarābhyāṃ hi nirūpyamāṇo'rthaḥ sukhāvabodho dṛḍhaniścayaścāpadyata ityata āha “atha khalu 0 kathayiṣyāmīti” iti | athaśabda uttarārambhārthaḥ | he rājan bṛhadratha ? yadidamātmatattvajñānaṃ mayā tubhyamuktamiyaṃ khalu brahmavidyā sarvaśākhopaniṣatpratipādyā vā vidyā, vāśabdaścārthe, sā ceyameva nānyā'smākaṃ bhagavatā maitriṇā guruṇā''khyātā kathitā tāmevāhaṃ kathayiṣyāmi, tena mahyaṃ yena prakāreṇoktaṃ tenaiva prakāreṇa mahadākhyānena nirūpayiṣyāmītyarthaḥ | ayamāśayaḥ saṅghātavilakṣaṇastatsākṣyātmaiva brahmeti yadidametacchākhāpravakturmaitrerācāryyasya mataṃ tatsarvaśākhāsammataṃ sarvabrahmavitsammatañca na punastārkikasamayavatparasparavigītaṃ, ato dṛḍhaviśvāsaḥ karttavya iti | kiṃ tat mahatāṃ pūrvavṛttamākhyānaṃ maitriṇoktamityabhimukhībhavantaṃ śiṣyaṃ pratyākhyāyikāmāha “athāpahata 0 śrūyante” iti | athedānīmidaṃ śṛṇu kiṃ apa-

Linked texts (1)