Maitrayaniya Upanishad 2.2
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 2.2
- Language
- Sanskrit
2.2
svapradarśanahetukarmakṣaye sati punarjāgrannimittakarmānudbhave ya eṣa svapnaviṣayasākṣī samprasādaḥ samyak prasīdatyatreti samprasādaḥ suṣuptiḥ, tadavasthaḥ ātmeha samprasāda ucyate, sthūlasūkṣmopādhidvayavilāpanena tatsamparkajanitakāluṣyavilayāt samprasannaḥ suṣuptau puruṣo bhavati | sa samprasādo'smātpūrvagṛhītāccharīrāddehadvayāt samutthāya samyagutthāya tadvismṛtya tadabhimānaṃ parityajyeti yāvat | paraṃ pravilīnaprapañcakāraṇaṃ jyotiḥ prakāśamātrasvabhāvamupasampadya tadaikātmabhāvena sampadya svenāsādhāraṇena rūpeṇābhiniṣpadyate jīvāvasthāmapyabhibhūya svasvarūpamupagato bhavati, evaṃ krameṇa yena svarūpeṇābhiniṣpadyate, eṣa ātmeti hovāca śākāyanya iti śrutervacanamidam | evaṃvidhātmasvarūpajñāne sati jñātavyaṃ nāvaśiṣyate kartavyaṃ vā prāptavyaṃ vā kimapītyāha etadamṛtamabhayametadbrahmeti hovāceti sambandhaḥ | amṛtamavinaśvaramata evābhayamaprakampyametadeva brahma paripūrṇamadvayānandarūpamityarthaḥ | atastvaṃ kṛtakṛtyo'sītyabhiprāyaḥ | asthānuvākasyāparā vyākhyā | pūrvānuvāke ayaṃ vāva khalvātmā ta iti sāmānyato'nirdhāritaviśeṣa ātmopadiṣṭastadviśeṣabubhutsayā yaḥ katama iti pṛṣṭe taṃ viśeṣato vaktuṃ pratijajñe | tatrā''tmano nirviśeṣasvabhāvatvādviśeṣato nirvaktumaśakyatvādupādhyākārajanitaviśeṣapravilāpanena nirviśeṣamātmānaṃ darśayitumārabhate “atha ya eṣocchāsāviṣṭambhanena” ityādinā | atha yadi viśeṣamātmano'vagantumicchasītyarthaḥ, tarhi śṛṇu | yastubhyaṃ mayokta eṣa eva ucchāsāviṣṭambhanena, ūrddhaśvāso yo maraṇakāle bhavati sa ucchvāstasyā''samantāt viṣṭambhanaṃ nirodhaḥ(1), tena tannirodhaṃ kṛtvā dehāntaḥsañcāriṇaṃ prāṇamāśrityetyarthaḥ | ūrddhaṃ hṛdayāt kaṇṭhaṃ kaṇṭhācca śiraḥparyantamutkrānto viprasṛtaḥ upalakṣaṇametat, apaśvāsamāviṣṭabhya hṛdayādadho'pyapakrānta āpādatalamastakamayaḥpiṇḍamiva santapannagniścetanatāmāpādayan vyāpya vyavasthita ityarthaḥ | tatraivaṃ sthitastattadindriyadvārakabuddhivṛttibhirbadhyamāno vividhaṃ śabdādiviṣayākāreṇāyamānaḥ pravarttamānastattadviṣayākārabuddhivṛttyadhyāsena draṣṭā śrotā mantetyādyanekarūpatayā''tmavyavahāramanubhavanniti yāvat | tathāpi svarūpatassvayamāno'pracalitasvabhāvaḥ kūṭastha iti yāvat | tamo viṣayānabhivyaktilakṣaṇaṃ praṇadati apasārayati viṣayeṣu svacaitanyakarmmāpādayaṃsteṣāmajñātatāmapanayatītyarthaḥ | evaṃ yo vyavaharannetaddehamāvaṣṭabhyāste eṣa ātmetyādi vyākhyātam | tathāca mantravarṇaḥ 'sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvā'bhivadan yadāste’ iti | evaṃ sopādhimātmānamupādhidvāropalakṣya tameva punarupādhivilāpanena nirupādhikaṃ śuddhamātmānamupasthāpya tasya brahmarūpatvamupadeṣṭuṃ pravarttate “atha ya eṣa samprasādaḥ” ityādinā | vyākhyānaṃ samānam |
evaṃ saṅkṣepata ātmatattvamupadiśan śākāyanyaḥ punarvistareṇa tasyātmanaḥ svabhāvamupadeṣṭukāmaḥ svācāryyadvārā svasyaitadvidyāprāptiṃ darśayati | saṅkṣepavistarābhyāṃ hi nirūpyamāṇo'rthaḥ sukhāvabodho dṛḍhaniścayaścāpadyata ityata āha “atha khalu 0 kathayiṣyāmīti” iti | athaśabda uttarārambhārthaḥ | he rājan bṛhadratha ? yadidamātmatattvajñānaṃ mayā tubhyamuktamiyaṃ khalu brahmavidyā sarvaśākhopaniṣatpratipādyā vā vidyā, vāśabdaścārthe, sā ceyameva nānyā'smākaṃ bhagavatā maitriṇā guruṇā''khyātā kathitā tāmevāhaṃ kathayiṣyāmi, tena mahyaṃ yena prakāreṇoktaṃ tenaiva prakāreṇa mahadākhyānena nirūpayiṣyāmītyarthaḥ | ayamāśayaḥ saṅghātavilakṣaṇastatsākṣyātmaiva brahmeti yadidametacchākhāpravakturmaitrerācāryyasya mataṃ tatsarvaśākhāsammataṃ sarvabrahmavitsammatañca na punastārkikasamayavatparasparavigītaṃ, ato dṛḍhaviśvāsaḥ karttavya iti | kiṃ tat mahatāṃ pūrvavṛttamākhyānaṃ maitriṇoktamityabhimukhībhavantaṃ śiṣyaṃ pratyākhyāyikāmāha “athāpahata 0 śrūyante” iti | athedānīmidaṃ śṛṇu kiṃ apa-
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit