Pramāṇa · Search · About · API

Maitri (Maitrāyaṇīya) Upaniṣad 2.3

Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 2.3

Language
Sanskrit

2.3

hatapāpmānastaponirdhūtakalmaṣāḥ tigmatejasastīvratejaso'tyūrjjitaprabhāvāḥ tejasā ityevaṃvidha etacchākhāsaṅketapāṭhaśchāndasaḥ sarvatra | ūrddharetaso'skhalitabrahmacaryā jitendriyā iti yāvat | vālakhilyā vālakhilyasañjñā ityevaṃvidhā ṛṣayaḥ śrūyante śrutismṛtipurāṇeṣvityarthaḥ | kiṃ tata ityapekṣāyāmāha “atha kratuṃ0 abruvan” iti | atha kadācit te kratunāmānaṃ prajāpatiṃ gatvā'bruvannuktavanta ityarthaḥ | kimabruvanniti tadāha “bhagavan0 hovāceti” iti | he bhagavan prajāpate ! idaṃ śarīraṃ sāvayavatvādrūpādimattvācca śakaṭamivā'na ivācetanaṃ jaḍaṃ, evamapi cetanāvadiva śakaṭavilakṣaṇamanubhūyate'taḥ pṛcchāmo yenaitadvidhametaccharīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ sa eṣa mahimā māhātmyaṃ kasya khalvatīndriyabhūtasyādṛśyāgrāhyasya sata īdṛśa etādṛśaḥ | ko vāsya cetayiteti praśnārthaḥ | kiñca pracodayitā vāsya śarīrasya śākaṭika iva śakaṭasya prerayitā vā ko'sti | yadatra cetayitṛtvena prerayitṛtvenānugataṃ vetsi he bhagavan ! tadasmākaṃ brūhīti abruvanniti
pūrveṇānvayaḥ | "tān hovāca" iti śrutivacanaṃ | tān prati prajāpatirha uvācoktavānuttaramityarthaḥ |
"yo ha0 vaiṣo'pyasyeti" iti | ha sphuṭaṃ | khaluśabdo vākyālaṅkārārthaḥ | vāvaśabdro'vadhāraṇe | ya evoparisthaḥ sarvasya prapañcasyopari niṣprapañce svarūpe'vasthitaḥ | yadvā vāvaśabdro bhinnakramaḥ, yo ha khalu uparisthita eva prapañcāntaranugamyamāno'pi na tasmin sthitaḥ, kintvasaṅgatayā prapañcātīte svasvarūpe sthita eva san svacaitanyābhāsena prapañcamavabhāsayaṃstatra sthita eva bhavati na vastutastatrāsti, tasya svātmanyadhyastasya mithyātvādityabhiprāyaḥ | tathā ca śrūyate— 'vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyekastenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvaṃ' iti, śrutyantara ityarthaḥ | prapañcānugatasyāpi taddharmāspṛṣṭatvena tata uparisthatve dṛṣṭāntamāha "guṇeṣvivorddharetasaḥ" iti | yathorddharetaso yogino guṇeṣu viṣayeṣu varttamānā api tatrāsaṅgitayā tebhya ūrddhā eva tathāyamapītyarthaḥ | athavā yo ha khalu uparistho 'dhyakṣatayā sthita eva guṇeṣu guṇakāryyeṣu dehādiṣviva śrūyata iti yojanā | tathā ca śrutiḥ— 'yaḥ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhan sarvebhyo bhūtebhyo'ntaro yaṃ sarvāṇi bhūtāni na viduryasya sarvāṇi bhūtāni śarīraṃ yaḥ sarvāṇi bhūtānyantaro yamayatyeṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ' (bṛhadā0 a0 3 brā0 7)
iti | ūrdhvaretasa iti sambodhanaṃ | yata evamasaṅgasvabhāvo'ta eva sa eṣa vai śuddho rāgādikāluṣyarahita eva | pāvayati punātīti vā pūtaḥ karttari niṣṭhā na karmaṇi, ātmānyasya sarvasyāpi jaḍatayā'śucerātmapāvayitṛtvānupapatteḥ | śūnyo niṣprapañcaḥ | śānto nirvikāraḥ kūṭastha ityarthaḥ | aprāṇaḥ prāṇahīnaḥ prāṇādidharmarahita ityarthaḥ | nirātmā'cātmeti mana ucyate manorahitaḥ saṅkalpādhyavasāyādidharmarahita ityarthaḥ | anto vināśastadrahito'nantaḥ | akṣayyaḥ kṣetumaśakyo'pakṣayarahita ityarthaḥ | sthiro vṛddhirahitaḥ | śāśvataḥ śaśvadbhavaḥ sarvadaikarūpo vipariṇāmaśūnya ityarthaḥ | ajo janmarahitaḥ | svatantro janmānantarabhāvyastitvavikārarahitaḥ | evaṃvidha ātmā kva tiṣṭhatītyapekṣāyāmāha “ sve mahimni tiṣṭhati ” iti | svarūpe sthito nāsyādhāro'stītyarthaḥ | tathā ca śrutyantaraṃ— ‘ sa bhagavaḥ kasmin pratiṣṭhita iti | sve mahimni yadi vā na mahimni ’ ( chā0 pra0 7 | khaṃ0 24 ) iti | anyo hyanyasmin pratiṣṭhito bhavati, nāsyānyo'sti yatrāṃyaṃ pratiṣṭhitaḥ syāt, tasmāt svamahimnyevāvasthito nānyādhīnatayetyarthaḥ | ya eṣa evaṃlakṣaṇa ātmā anenedaṃ śarīraṃ cetanavaccetanamiva pratiṣṭhāpitaṃ vyavahārakāle'bādhitatayā sthāpitaṃ, asya śarīrādisaṃghātasya pracodayitā prerakaśca yo vāsti so'pyeṣa eva iti hovāceti sambandhaḥ |

Linked texts (1)