Pramāṇa · Search · About · API

Maitri (Maitrāyaṇīya) Upaniṣad 2.4

Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 2.4

Language
Sanskrit

2.4

acetane dehādau cetayitṛtvaniyantṛtvābhyāṃ tātsthyenāstīti pratipannasya jijñāsitasya svarūpametat sa vā eṣa ityādiṣṭhatītyantenābhihitaṃ | etaccopadeśamātreṇoktaṃ, yuktito vyavasthāpayituṃ punaḥ praśnamutthāpayati “te hocuḥ 0 hovāca” iti | īdṛśenòktalakṣaṇena sve mahinnri sthitenetyarthaḥ | ata evāniṣṭhena, niṣṭhā tātparyaṃ mamānena bhāvyamityevamākārā praṇidhiḥ sā yasya nāsti so'niṣṭhastena | dehādāvahammamatāhetuśūnyenetyarthaḥ | aniṣṭheneti pāṭhe'yamarthaḥ, dṛṣṭamicchā bhāve niṣṭhā, nāstīṣṭaṃ yasya so'niṣṭhaḥ icchārahitasteneti | aṇiṣṭheneti pāṭhe tu sūkṣmatareṇa durlakṣyeṇetyarthaḥ | vyākhyātārthamanyat |
satyamevaṃvidhasyātmanaḥ paramārthataścetayitṛtvaṃ prerayitṛtvaṃ vā na sambhavati tathāpi śuktyādau rajatādivat svātmanyadhyastasyānyatrābhāvādadhiṣṭhānapāratantryāt taddharmakamivācetanamapi cetanamivānadhiṣṭhitamapyadhiṣṭhitamivāvabhāsate śarīrādi na vastuta ityabhisandhāyoktaṃ svarūpamanūdya tasyāvidyākṛtakāryopādhipraveśanimittamidaṃ dharmadvayamityuttaramāha prajāpatiḥ “sa vā eṣa 0 evaṃ” iti | sa vai pūrvokta eṣa vidvatpratyakṣa ātmā sūkṣmo'viṣayaḥ yato'grāhyaḥ
karmendriyāgocaro'dṛśyo jñānendriyāgocaro nāpi manogocaraḥ, 'aprāpya manasā saha' iti śruteḥ | etenānumānādigocaratvamapi nirastaṃ, uktalakṣaṇatmasvarūpavyāptaliṅgādisambandhānirūpaṇādato niratiśayasya saukṣmyaṃ siddhamityarthaḥ | yadi sarvapramāṇagocaraḥ kathamasya sadbhāvastatrāha "puruṣasaṃjñaḥ” iti | pūrṇu śete iti vā pūrṇamanena sarvamiti vā pūrvamevāste iti vā puruṣaḥ, ataḥ puruṣasaṃjñayā prasiddhaḥ svataḥsiddhasadbhāva ityarthaḥ | tathā ca śrutayaḥ‘sa vā ayaṃ puruṣaḥ sarvāsu pūrṣu puriśayo naitena kiñcanānāvṛtaṃ naitena kiñcanāsaṃvṛtaṃ' iti | 'vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyekastenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarva' iti | 'pūrvamevāhamihāsamiti tat puruṣasya puruṣatvaṃ' iti ca | sa evaṃvidha ātmā'saṅgasvabhāvo'pyabuddhipūrvamasaṅkalpitamevehaiva dehādisaṅghāta eva āvarttate āsamantādāpādatalamastakamahamityabhimanyamāno varttate'śena ekadeśena saṃghātāviviktastadanugataḥ svacaitanyābhāso'ṃśa ityucyate na punarneiravayavasya vibhorātmanaḥ svābhāvikoṃ'śa ekadeśalakṣaṇaḥ, sambhavati atastenāṃśenevehāvarttate, itiśabdaḥ prakāravacanaḥ, īdṛśo vartata ityarthaḥ | svamāyāveśavaśāccitsadānandānantabrahmarūpatāṃ svābhāvikīṃ vismṛtyāhaṃ manuṣya ityādyatadrūpamevātmānamakasmāt manyata ityasminnarthe dṛṣṭāntamāha "supteprava"
iti | ivaśabdo yathāśabdārthaḥ | yathā 'suptasya' suptasya suṣuptimupagatasya ‘satā saumya tadā sampanno bhavati svamapīto bhavati tasmādenaṃ svapitītyācakṣate svaṃ hyapīto bhavati' iti śrutyantare brahmasampattirhi suṣuptāvātmano'dhigatā, tathā suptasya yathā'buddhipūrvakamakasmādvibodho viṣayaviśeṣadarśanāvasthāpattirevamihāvarttanamasyeti | iti sthitirityarthaḥ | uktaṃ nimittaviśeṣamanūdya praśnasyottaramāha “atha yo ha khalu 0 vaiṣo'ṇsya” iti | atha evaṃ sthite sati yo ha khalu vāva ya eva etasyātmano yathā vyākhyāto'śaḥ so'yaṃ viśvākhya iti sambandhaḥ | ko'sau yaścetāmātraḥ cetanāmātraścitsvabhāva iti yāvat | pratipuruṣaḥ pratibimba ādarśa iva mukhamappātra iva sūryādirantaḥkaraṇādau pratiphalitaḥ, ata eva kṣetrajñaḥ kṣetraṃ śarīraṃ tadahamasmīti jānātīti kṣetrajñaḥ | tathācoktaṃ bhagavatā‘idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate | etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ' iti | (gītā 0 a0 13) tasya kṣetrajñatve liṅgamāha saṅkalpeti | sāmānyata idamiti viṣayasvarūpamātrakalpanaṃ saṅkalpaḥ | adhyavasāyastatra niścayarūpā vṛttiḥ | abhimāno'haṃ mamedamiti svasvāmibhāvollekhaḥ | tathā ca saṅkalpādhyavasāyābhimānairdehaviṣayairastyasmin kṣetrajño'nya iti

Linked texts (1)