Maitrayaniya Upanishad 6.1
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.1
- Language
- Sanskrit
6.1
puruṣasya hiraṇmayatve nimittaṃ svayamevāha hiraṇyavatsthāditi | hiraṇye hiraṇmaye tejaḥsaṅghātātmake maṇḍale'vasyādavasthānāt tadabhedenāvasthitatvādityarthaḥ | “vaṣṭi bhāgurirallopamavāpyorupasargayoḥ”rityavopasarge'varṇalopaḥ | paśyatyasau hiraṇyavasthāditipāṭhaḥ prāmādikaḥ | yadi matyastadā dvitīyārthe prathamā vipariṇeyā, imām̐llokān paśyatītyarthaḥ | idānīmasyādhyātmamavasthānamāha sa eṣa iti | yo hiraṇmayāṇḍasthatayā hiraṇmayaḥ puruṣa uktaḥ sa eṣo'ntare dehābhyantare yahṛtpuṣkaraṃ hṛdayakamalaṃ tasmin hṛtpuṣkare eva āśritastatraiva prākaṭyamupagataḥ prāṇātmā sannannamadanīyamatti bhuṅkte viṣayān vā śabdādīnupabhuṅka ityarthaḥ |
evamādityamaṇḍalāntarabhivyaktaṃ hiraṇmayatvādiguṇaṃ puruṣamanūdya tasya hṛdyantarvartiprāṇātmabhāvaṃ vidhāyedānīmuktaprāṇātmānamanūdya tasyādityātmabhāvaṃ vidadhāti “atha ya eṣo'ntare 0 annamattīti” iti | annamattītyanto'nuvādabhāgo vyākhyātaḥ | sa eṣa evā'gnirattā divi dyuloke śritaḥ āśritaḥ sthita ityarthaḥ | koyamagnirityata āha sauraḥ sūryatejorūpaḥ,
sa eva prāṇināṃ kalanāt kālākhyaḥ kālamañjitaḥ, adṛśyaḥ pratyakṣāgocara eva san sarvabhūtānyevānnaṃ tānyatti sarvabhūtāni saṃharati, itiśabdo vyatihāropadeśasamāptyarthaḥ | yacca puṣkare sthito'nnamattautyadhyātmamuktaṃ divi śrito'nnamattauti cādhidaivaṃ, tadubhayasvarūpajijñāsayā vālakhilyāḥ pṛcchanti “kaḥ puṣkaraḥ . veti” iti | spaṣṭārthaḥ | uttaramāha prajāpatiḥ “idaṃ vāva 0 āsaṃ” iti | yo'yaṃ prasiddha ākāśa idaṃ vāvedameva tatpuṣkaraṃ, yadadhyātmahṛtpuṣkaramuktaṃ tadidamevādhidaivaṃ prasiddhamākāśaṃ, nānayoḥ svarūpabhedo'stītyarthaḥ | tathā cākāśameva hṛdaye brahmāṇḍāntare ca puṣkaramiti svarūpapraśnasyottaramuktam | kimmaya iti praśnasyottaraṃ vadan hṛdayapuṣkarasyā'ṣṭadalamayatvaṃ prasiddhamiti matvādhidaivapuṣkaradalānyāhāsyeti | asyākāśapuṣkarasyemāḥ prasiddhāḥ prācyādyā āgneyyādyāścatasraścatasro diśo dalasaṃsthā dalatvena sthitā āsaṃ āsannityarthaḥ | tathā ca hṛdayākāśabāhyākāśayorhṛdayakamalagatāṣṭadalānāmaṣṭadigāñcābhedo dhyeya iti tātparyārthaḥ |
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit