Pramāṇa · Search · About · API

Maitrayaniya Upanishad 6.2

Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.2

Language
Sanskrit

6.2

evamadhyātmadhidaivayoḥ prāṇādityapuruṣayorbhedena pratīyamānasthānaguṇakriyāṇāmabhedadarśanaṃ vidhāya punastāvanūdya sagāyatrivyāhṛtipraṇavālambanaṃ tayorupāsanaṃ vidadhāti “arvāñcica rata 0 sāvitryā ceti” iti | etau prāṇādityo yathāvyākhyātau arvāgdūre sannihitau vicarataḥ parivartete hṛdaye bāhyākāśe cetyarthaḥ | etau upāsīta dhyāyet | kathaṃ, omityetadakṣareṇa etenākṣareṇaityetat, vyāhṛtibhirbhūbhurvaḥ svarityetābhistisṛbhiḥ, sāvitryā savitṛdevatyayarcā gāyatryākhyayā ceti | itiśabda oṅkārādyālambanavidhyupasaṃhārārthaḥ |
idānīmupāsanālambanatvenoktasyoṅkārasya tattvaṃ pratipādayiṣyaṃstatstutaye tadutpattiprakāramāha “dve bāva 0 yuñjīteti” iti | brahmaṇaḥ paramātmano dve vāva dve eva rūpe rūpyate'dhiṣṭhānatayā brahmā''bhyāmiti rūpe nirūpake ityarthaḥ | ke te ityata āha, mūrttañca mūrttaṃ mūrcchitāvayavaṃ kāryaṃ, amūrttaṃ tadviparītaṃ ca kāraṇam | athānayormadhye yanmūrttaṃ tadasatyaṃ ‘vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ’ iti śruteryadamūrttaṃ tatsatyaṃ ‘mṛttiketyeva satyaṃ iti (chāndo0 | 6 pra0)
śruteḥ yatsatyaṃ paramārthasatyaṃ sarvādhiṣṭhānaṃ tadbrahma parivṛḍhaṃ 'sadeva somyedamagra āsīt tatsatyaṃ sa ātmā' iti śruteḥ | brahmaśabdārthamāha, yadbrahma tat jyotiḥ prakāśasvabhāva yat tajjyotirbrahmākhyaṃ sa ādityaḥ sūryaḥ 'yena sūryastapati tejaseddhaḥ' iti śruteḥ | sa ādityo vai eṣa brahmaprakāśātmaka omityetadātmā oṃkārasvarūpo'bhavat praṇavātmanodita ityarthaḥ | oṃkāro hyanujñākṣaraṃ prasiddhaṃ 'tadvā etadanujñākṣaraṃ yaddhi kiñcānujānātyomityeva tadāha' iti (chāndo0 | 1 a0) śruteḥ | ādityaścānujñāṃ kurvanniva jagatāmudeti 'ya evāsau tapati tamudgīthamupāsītomiti hyeṣa svaranneti' iti śruteḥ | evaṃ praṇavībhūtaḥ sa āditya ātmānaṃ praṇavaṃ tredhā triprakāramakuruta kṛtavān omiti a u m iti tisro mātrā avayavāḥ, etābhiḥ sarvamidamotaṃ protañcaiva | yathā dīrghatantuṣu tiryaktantavaḥ protāstiryaktantuṣu dīrghatantava otā vaiparītyena vā parasparaṃ saṃyogaviśeṣeṇaikībhūtāḥ santaḥ paṭaśabdavācyā bhavantyevaṃ praṇavātmake mayyevāśeṣasyotaprotatayāvasthānādahameva praṇavātmotañca protañcāsmi na matto'nyat kiñcidityevaṃ hyāha | sa ādityo yatastasmādetaddhai eṣa vai āditya omityoṅkāra evetyevaṃ dhyāyat cintayata he vālakhilyāḥ | dhyānaśabdārthamāha ātmānaṃ

Linked texts (1)