Maitrayaniya Upanishad 6.17
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.17
- Language
- Sanskrit
6.17
kīdṛśaṃ jyotiḥ citrataramativicitraṃ tattadindhanabhedavaśāt kṛśasthūlavakratvādyākāreṇāvabhāsamānamityarthaḥ | atha vā yo'nyo'pyudarastho jāṭharasañjño'gnirannaṃ bhuktaṃ pacati so'pyasyaiva rūpamiti sambandhaḥ | ityetadeva praśaṃsannevaṃ hyāhā'trāpekṣitaṃ viśeṣamiti śeṣaḥ | yaścaiṣo'gnau jyotirūpo yaścāyaṃ hṛdaye sākṣirūpo yaścāsāvāditye tapanaprakāśanasvabhāvaḥ eṣa paramātmaiva sa eko nyāya iti evamprakāreṇātmanyādityādau ca paramātmaiva jyotiriti ya evaṃ veda upāste sa ekasya paramātmanaḥ hi sphuṭamekatvameti prāpnoti paramātmasāyujyaṃ gacchati tasmāt sarvatra prakāśasvarūpaṃ paramātmaivāhamityupāsīta iti vākyārthaḥ || |
pūrvānuvāke dhyeyaṃ rūpaṃ dhyānavidhiśca darśayitvedānīṃ dhyeye cittasthirīkaraṇalakṣaṇasya dhyānasya siddhaye cittavaśīkāropāyaṃ yogaṃ sāṅgamupadiśati “tathā tatprayogakalpaḥ 0 ityucyate yogaḥ” iti | yathā prāguktopāsanāsādhanacittaikāgryasiddhistathā tatprayogakalpastasya cittaikāgryasādhanasya
prayogakalpo'nuṣṭhānavidhirayamucyata iti vākyaśeṣaḥ | tamevāha, prāṇāyāmaḥ pūrakakumbhakarecakabhedena prāṇavāyorāyamanaṃ vaśīkaraṇaṃ prāṇāyāmaḥ | indriyāṇāṃ viṣayebhyaḥ pratyāharaṇaṃ pratinivartanaṃ pratyāhāraḥ | parāksrotaḥparāvartanenendriyāṇāṃ pratyaksrotaḥpravartanaṃ pratyāhāra ityarthaḥ | dhyeye vastunyantaḥkaraṇasya prayatnena tadākāratayā niveśanaṃ dhyānaṃ | tasminneva tasya tailadhārādivadavicchedena sthirīkaraṇaṃ dhāraṇaṃ dhāraṇā | mano dhyeye vastuni tadākāratayā samyak sampannaṃ na veti parīkṣaṇaṃ tarkaḥ, dhyānadhāraṇāsāmarthyādupasthitakṣudrasiddhīnāṃ yogāntarāyatvohanaṃ vā tarkaḥ, savikalpakasamādhirvā tarkaḥ | cittasya jñeyavastvākāratāmāpannasya nirvātadeśasthapradīpaśikhāvadacalatayāvasthānaṃ samādhiḥ | ityevaṃ ṣaḍbhiraṅgairupaito yogaḥ ṣaḍaṅga ucyata ityarthaḥ | uktasyāsya yogasya sarvārthadhyānopakārakatāṃ vivakṣannāha “anena yadā 0 kadācana” iti | anena yogena samyagabhyastena paśyan svadhyeyaṃ vastu samālocayan san yadā yasmin samaye rukmavarṇaṃ puruṣaṃ paśyati sākṣādanubhavati tadā tasminneva samaye vidvān paripūrṇaṃ tattvaṃ jānānaḥ puṇyapāpe anārabdhaphale vihāya tyaktvā prārabdhasyāpi karmaṇa
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit