Maitrayaniya Upanishad 6.18
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.18
- Language
- Sanskrit
6.18
ubhayavidhasya bhogena vināśe sati sarvaṃ prāṇendriyadehādirūpamupādhiṃ pare paramātmanyavyaye kūṭasthe pratyagātmani brahmaṇyekaukaroti, taptāyaḥpītodakavinduvat prakāśamāne ātmanyupasaṃharati ityarthaḥ | rukmavarṇamityādipuruṣaviśeṣaṇajātasyāyamarthaḥ, rukmavarṇamiti svataḥsiddhaprakāśātmatādyotanādaviṣayatvaṃ puruṣasya vivakṣyate, kartāramiti puruṣaviśeṣaṇaṃ bhūtapūrvagatyocyate, īśaṃ yonimiti ca brahmaviśeṣaṇe nimittopādānapare te api bhūtapūrvagatyānūdyete | puruṣabrahmaśabdau lakṣyapadalakṣyaviṣayau, tathā ca kartāra puruṣamīśaṃ yoniṃ brahma rukmavarṇaṃ yadā paśyati iti yojanauyo grantha iti | evaṃ hyāhetyādirvidyāmāhātmyakhyāpanaparo granthaḥ spaṣṭārthaḥ |
idānīṃ pūrvoktayoge pariniṣṭhitasya śreṣṭhaṃ padaṃ khe hṛdi dhāraṇāyāḥ pravartate vaktumanantareṇa khaṇḍena vedo'tira rahasyavādī "athānyatrāpyuktaṃ 0 nirāśrayaṃ" iti | yadā vai yasminneva kāle vidvān yogī prāṇaḥ prāṇopādhiṃ praviṣṭo mano niyamyaikatra sthiraṃ kṛtvā indriyārthāṃśca śabdādīn viṣayān bahirniveśayitvā dūraṃtastyaktvā tatastadanantaraṃ niḥsaṅkalpo nirvikāramanāstiṣṭhediti
padānvayānurūpā vyākhyā | kathaṃ vidvān prāṇaḥ kathaṃ vā tiṣṭhedityākāṅkṣāyāmāha, aprāṇāditi | aprāṇāt prāṇādiviśeṣarahitāccidātmana eveha dehe yasmāt prāṇasañjñako jīvaḥ sambhūtaḥ prāṇadhāraṇopādhinā prāṇasañjñāṃ prāpya jīvo jāta iti yāvat tasmāt prāṇo vai svabhāvato'prāṇo'pi prāṇa iti prasiddhaḥ, sa turyākhye'vasthātrayātīte'prāṇe prāṇamātmānaṃ dhārayet prāṇātmabhāvaṃ hitvā'prāṇacidātmabhāvanāṃ kuryādityarthaḥ | evaṃ hyāhātra kaścinmantraḥ | acittaṃ cittarahitaṃ cittamadhyasthamantarmanasyabhivyaktaṃ cittasthitamapi tenācintyaṃ cintanānarhaṃ, ata evottamaṃ guhyamatiguhyaṃ, sarvendriyāviṣaya ityarthaḥ | tatrācintye guhye tattve cittaṃ nidhāyeta tadākārīkaraṇena tanmayaṃ cittaṃ kuryāt, tacca prāṇākhyaṃ liṅgaṃ liṅgopādhikaṃ jīvarūpaṃ nirāśrayamabhimanturāśrayasyābhāvāt tadā na pṛthagavabhāsata ityarthaḥ | yadvā āśrayaśabdo viṣayaparaḥ, tathā ca tacca cittākhyaṃ liṅgaṃ nirāśrayaṃ nirviṣayaṃ sampadyate tadeti śeṣaḥ |
evaṃ jñānamārgeṇātmano'vasthātrayātītasvarūpe dhāraṇāprakāramabhidhāya yogamārgeṇāpi dhāraṇāviśeṣaṃ kaivalyaṃ sammatamupadiśati "athānyatrāpyuktaṃ 0 sukhamavyayamaśnuta iti" iti | ato'nantaramasya turyātmani sthitasyātmanaḥ parā utkṛṣṭā dhāraṇā parā anyeti vā kathyata iti vākyaśeṣaḥ, yadā'yaṃ yogābhyāsavaśīkṛtacittaḥ samunmanībhāvaṃ jigamiṣati tadā'yamupāyaḥ kāryaḥ | kathaṃ, tālukaṇṭhadeśe jihvodgamanasthānaṃ, tasmiṃstālunina rasanāgrasya nipīḍanamantaḥpraveśanaṃ, tasmāt tālurasanāgranipīḍanāt lambikāyogakaraṇāditi yāvat, tatra ca vāṅmanaḥprāṇānāṃ nirodhanāt saṅkalpoccāraṇaspandanānāṃ parivarjanāt brahma pārameśvaraṃ tattvaṃ tarkeṇa dhāraṇānantarabhāvinā niścitarūpeṇa jñānena paśyati | yadaivaṃprakāreṇa manaḥkṣayāt manaso manastvanāśāt aṇoḥ sūkṣmādapyaṇīyāṃsamatisūkṣmamindriyāgocaraṃ dyotamānaṃ svayameva prakāśamānamātmānaṃ pratyañcamātmanā para-
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit