Maitrayaniya Upanishad 6.20
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.20
- Language
- Sanskrit
6.20
mātmanā, 'itthaṃbhāve tṛtīyā', paramātmarūpeṇa paśyati sākṣādanubhavati | tadā''tmanātmānaṃ dṛṣṭvā nirātmā bhavati nirmanasko bhavati jīvabhāvānnivartate, eṣāvasthā yogibhirunmanītyucyate | nirātmakatvāduktarūpeṇonmanībhāvāt paricchedakavirahādamaṅgo'paricchinno'yonirāśrayarahita ātmā cintyaḥ, cintanaṃ nāmātra tadātmanāvasthānamātraṃ, evaṃvidha ātmā tadā sphurati ityuktaṃ bhavati | na punaratra vidhisambhavāt tasyeheti bhāvaḥ | ityetanmokṣalakṣaṇaṃ mokṣasvarūpaṃ paraṃ rahasyamatiśayena gopyamityasminnartha evaṃ hyāha mantramudāharati, cittasya hīti | prasādo nirvāsanatāpattiḥ, ātmani sthitistasminnekībhāvaḥ, spaṣṭamanyat |
idānīmupāsakasyopāsanāparamaphalaprāptyarthaṃ dehādutkramaṇamārgamupadiśati "athānyatrāpyuktaṃ paścādyuñjīta mūrddhani” iti | yā suṣumnākhyā nāḍī hṛdayānmūrddha brahmarandhraparyantamūrddhagā prāṇasañcāriṇī prāṇasya brahmalokaparyantaṃ sūryaraśmidvārā sañcārayitrī prasiddhā | tathā ca śrutyantaraṃ 'śatañcaikā ca hṛdayasya
nāḍyastāsāṃ mūrddhānamabhiniḥsṛtaikā | tayorddhamamāyannamṛtatvameti' (kaṭhopa0) iti | sā punarūrddhaṃ gacchantī tālvantaramadhye vicchinnā kuṇṭhitā bhavati | tathā ca tatra yatnatastayā prāṇoṅkāramanoyuktayā abhyāsavaśīkṛtena prāṇena dhyeyabrahmākārākāritena manasā oṃkāradhvaninā ca yuktayā ṛjīkṛtayorddhaṃ tālūpari stanākāreṇa lambamānamāṃsāntaḥpraveśanenotkramedupari gacchedityarthaḥ | tathā ca śrutyantaraṃ 'antareṇa tāluke ya eṣa stana ivāvalambate sendrayonairyatrāsau keśānto vivartate vyapohya śīrṣakapāle' (taittirīyopa0) iti | tatrorddhaṃ nāḍīnayanaprakāramāha tālvadhyagraṃ parivartyeti | talvadhi upari rasanāyā agraṃ parivartya sañcārya, yadvā tāluno'gyādupari tālvantaḥ rasanāgraṃ niveśyopari stanākāramabhibhūyeti yāvat | indriyāṇi saṃyojya prāṇamanobhyāmekīkṛtyotkramediti pūrveṇānvayaḥ | evamutkramaṇe yo mahimā paricchedinivṛttyā pūrṇatārūpastaṃ mahimānaṃ niraukṣetānubhavet, tatastasmānniraukṣaṇāt nirātmakatvaṃ nirindriyamanaskatvaṃ
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit