Maitrayaniya Upanishad 6.21
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.21
- Language
- Sanskrit
6.21
nirliṅgatvameti prāpnoti, nirātmakatvāt na sukhaduḥkhabhāgbhavati vati kevalatvaṃ kaivalyaṃ mokṣaṃ labhata ityevamarthaṃ hyāha mantra ityarthaḥ | indriyāṇyasaṃyojyeti pāṭhe indriyāyatanānāṃ śarīrāvayavānāṃ manaḥprāṇābhyāmasambandhanamupadiśyata iti vyākhyā | etaduktaṃ bhavati, prāguktaprakāreṇa yogadhāraṇayā yukto brahmopāsono yadā yogasāmarthyāt tattvataḥ sañcāritasuṣumnānāḍīkastatraiva kathañcit paramātmatattvamavagacchati sahonmanībhāvena paramamukterayatnalabhyatvaṃ jānaṃstatraiva yāvajjīvaṃ brahmamayo'vatiṣṭheta | tataḥ prārabdhakṣaye dehavigame paramaṃ mahimānaṃ paramamuktilakṣaṇaṃ gacchati | yadā punaḥ prāguktaṃ sthānaṃ yogamahimnā prāpnoti brāhmalaukikaiśvaryavihārābhilāṣastadorddhvamuktaprakāreṇotkramya mahimānaṃ brāhmalaukikaṃ nirīkṣeta, tataḥ krameṇa kevalatvaṃ kālena labhata iti | paraḥ pūrvamiti pūrvamabhyāsadaśāyāṃ nigṛhyaitānilaṃ vaśīkṛtaprāṇaṃ paraḥ parastāt tāludeśe pratiṣṭhāpya sthirīkṛtya tataḥ paścātpāraṃ paricchinnaṃ jīvabhāvaṃ tīrtvā ullaṅghya paścādapāreṇāparicchinnena brahmaṇā tadrūpeṇātmānaṃ mūrddhani brahmarandhre yuñjīta yojayet mūrddhadvārā brahmabhāvaṃ nayedityarthaḥ || |
idānīṃ prakārāntareṇa brahmaprāptyupāyamupadeṣṭumupakramate “athānyatrāpyuktaṃ dve 0 adhigacchati” iti | dve vāva eva brahmaṇī abhidheye, ke te śabdaścaikaṃ brahma aśabdaśca dvitīyaṃ, kinte dve api svatantre na kintūpāyopeyarūpe ityāha, athānayorbrahmaṇoryaḥ śabdena śabdena brahmaṇā'śabdaṃ brahmāviṣkriyate prakaṭīkriyate'nabhivyaktitirodhānamātreṇetyarthaḥ | kiṃ śabdabrahma kathaṃ vā tenāśabdaṃ brahmāviṣkriyata iti tadāha, athaivaṃ sati tatra tayordvayormadhye omitiśabdaḥ oṅkāraḥ śabdākhyaṃ brahma, anena sarvārthavācakasarvaśabdavyāpakatayā pūrṇatvenodbhūtyābhyastena sādhanenānena śabdabrahmaṇorddhaṃ prapañcādupari utkrānta udgato vācyavācakarūpaṃ sarvaṃ vedyajātamatikrāntaḥ sannaśabde pare brahmaṇi nidhanaṃ nadya iva samudre layameti prāpnoti | yaivamaśabde vācāmagocare brahmakyetāpattiratha tadā eṣā hi gatiḥ paramaṃ phalaṃ, etadevāmṛtamamṛtatvaṃ mokṣaḥ, etat sāyorjyaṃ sāyujyaṃ sayugbhāvastādātmyamiti yāvat, nirvṛtatvaṃ paramānandāvirbhāvaḥ kṛtakṛtyatvamityarthaḥ | itiśabdaḥ śabdāśabdabrahmopadeśasamāptyarthaḥ |
ukte'rthe dṛṣṭāntamāhyatheti | athāsminnarthe dṛṣṭānto yathorṇanābhirlūtākīṭastantunā svamukhāllālā nirmitenāvicchinnena sūtreṇorddhamuparideśaṃ pratyutkrānto'vakāśaṃ niraṅkuśavihārasthānaṃ labhati labhate iti prasiddhaṃ janvantarasādhāraṇadeśaśrābalyaṃ parityajyāsādhāraṇaṃ nirbhayamavakāśaṃ prāpnotītyarthaḥ | evaṃ vāva evameva khalu yathāyaṃ dṛṣṭāntastathā asāvabhidhyātā omityanena śabdabrahmaṇā sādhanenorddha mutkrānto'haṃmamatāspadaśrābalyādimuktaḥ svātantryaṃ kaivalyākhyaṃ labhata ityarthaḥ | evaṃ praṇavākhyaśabdabrahmābhyāso'śabdaparabrahmāvirbhāvasādhanamiti svamatamuktvā matāntaramāhānyatheti, pare śabdavādinaḥ śabdabrahmavādinaḥ śabdamākarṇayantītyanvayaḥ | kathamiti tadāha śravaṇeti | karṇayoraṅguṣṭhaṃ yojayitvā karṇayoraṅguṣṭhābhyāṃ pidhānenāntarhṛdaye ya ākāśo'vakāśastatstyaṃ śabdamākarṇayanti taṃ śabdaṃ śabdabrahmeti manyanta ityarthaḥ | tasya śrūyamāṇasyāntarhṛdayākāśastani ghoṣasyeyaṃ vakṣyamāṇā saptavidhopamopamānaṃ bhavati | tāmevā yatheti, nadyo nadīnāṃ ghoṣaḥ, kiṅkiṇī ghaṇṭāghoṣaḥ,
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit