Maitrayaniya Upanishad 6.23
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.23
- Language
- Sanskrit
6.23
uktameva śabdāśabdabrahmarūpaṃ vibhajyāśabdabrahmasvarūpaṃ viśadayadi "athānyatrāpyuktaṃ yaḥ 0 tato'bhyaset" iti | yadomityetadakṣaraṃ tacchabdaḥ śabdāmyaṃ brahmeti yojanā | yadasya praṇavākhyākṣarasyāgraṃ nādāvasānasthānaṃ tacchāntaṃ nirviśeṣamaśabdamaśabdākhyaṃ paraṃ brahma, abhayamityādīni tasya svarūpalakṣaṇārthāni viśeṣaṇāni spaṣṭārthāni | sarvāparatvāya sarvasmādaparatvāya mokṣāya tadetā ete uktalakṣaṇe brahmaṇo upāsītetyevamasminnarthe hyāha | yo'sau prasiddhaḥ paraścāparaśca parāparabrahmadṛṣṭayārhatvāddevaḥ paraṃ brahma | kaḥ, oṅkāro nāmanāmataḥ, yo'yaṃ prasiddhaḥ sa śabdabrahmetyarthaḥ | yastu niḥśabdaḥ paraṃ brahmā'śabdākhyaṃ śūnyabhūto nirākāratvānnirviśeṣaḥ, tata evaṃvidhamātmānaṃ brahma mūrdhni sthāne sarvotkṛṣṭe hṛdayasthāne, athavā bhruvorghāṇasya ca yaḥ sandhiḥ so'vimuktākhyaḥ śrutyantare prasiddhastasminmūrdhni sthāne'bhyaset dhyāyītetyarthaḥ |
pūrvoktaprakāreṇa yathānirdiṣṭaṃ brahmopāsitavato gatiṃ sādhanaviśeṣopadeśapūrvakamāha, yadvā 'dve vāva brahmaṇo abhidheye' ityasminnanuvāke svamatena śabdabrahma praṇavākhyamuktaṃ tanniṣṭhāyāṃ prakāraviśeṣamupadiśannupāsanāphalaprakāramāha "athānyatrāpyuktaṃ dhanuḥ 0 ka eva saḥ" iti | dhanuḥ kodaṇḍaḥ prasiddhaṃ śarīraṃ, omityetadakṣaraṃ śaraḥ, asya śarasya śikhā agraṃ śalyasthānīyaṃ manaḥ, tamo bhrāntijñānaṃ lakṣaṇaṃ sadbhāvajñāpakaṃ yasya tat tamolakṣaṇaṃ, tamo mūlājñānaṃ bhittvā śaraprayogeṇa lakṣyatamobhedanaṃ kṛtvā'tamāviṣṭaṃ sandhiḥ chāndasaḥ, atamañcāviṣṭaṃ tamaścāveśanarahitaṃ saṅgādiviviktamātmānamāgacchati, manorūpaṃ śarāgraṃ tasminniveśayatītyarthaḥ | etaduktaṃ bhavati 'sama āsana āsīnaḥ samamūrddhaṃ dhṛtaṃ śarīraṃ dhanuriva kiñcidvakṣasi cibukāropeṇanāyamya tasmin praṇavaṃ ghoṣavantaṃ śaramivāviṣkṛtya tasya nādalayasthāne manaḥ śaraśalyamiva baddhvā tena praṇavaśarāgreṇa manasā āvaraṇaṃ savikṣepamajñānaṃ vidārya tadāśrayaviṣayatayopalakṣitamātmānaṃ praveśayet tanmanaḥ' iti | athānantaramāviṣṭaṃ pūrvamajñānāviṣṭamātmānamaha-
ṅkārāspadaṃ bhittvā draṣṭṛrūpaṃ dṛśyasāpekṣaṃ vidārya brahmāpaśyaditi sambandhaḥ | tasya brahmaṇa ātmābhedalakhyāpanāya puṃliṅgairviśeṣaṇaistaddiśinaṣṭi, alātetyādinā | akhaṇḍākārasphuraṇe'lātacakradṛṣṭāntaḥ | ādityavarṇamiti sarvadṛśyābhibhāvakaprakāśātmatvamādityarūpasādṛśyamucyate | ūrjasvantamūrjorasastadvantaṃ, ānandarasamiti yāvat, tathā ca śrutiḥ 'raso vai saḥ | rasaṃ hyevāyaṃ labdhvānandī bhavati' (taittirīyo0) iti | tamamaḥ paryamiti paracetaṃ parya pāraṃ tamamaḥ parastādatamaskaramityarthaḥ | evaṃ bhūtamātmānaṃ brahmāpaśyat paśyatītyarthaḥ | 'yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilaṃ | yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakaṃ' (gī0) iti smṛtermūlabhūtena vākyena prakāśamātramasya svābhāvikaṃ svarūpaṃ sarvatropalakṣaṇīyamityabhipretyāha, yadamuṣminniti | athaivaṃ brahmātmadarśanasamaye khalvenamātmānaṃ dṛṣṭvā brahmābhedena sākṣātkṛtyā'mṛtatvaṃ gacchati mukto bhavatītyevaṃ hyāha iti pūrvavat | antaḥpratīci sarvāntare pare tattve pare brahmaṇi dhyānaṃ dhīḥ lakṣyeṣu ca prathamaṃ śarīrapraṇavamanastallakṣyasthāneṣu ca dhyānaṃ r.. yate
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit