Maitrayaniya Upanishad 6.24
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.24
- Language
- Sanskrit
6.24
kriyate kuryādityarthaḥ | ato dhyānādviśeṣavijñānamasphuṭo'nubhavo viśeṣaṃ sphuṭatvamupagacchati | sphuṭatarasākṣātkārodaye sati yadātmanāvasthānaṃ sā muktirityetadāha, mānasa iti | mānase manaḥpariṇāmarūpe'haṅkāragranthau vilīne pralayaṅgate, cakārāt tadvāsanāyāṃ ca vilīnāyāṃ, tu śabdaḥ suṣupterviśeṣaṇārthaḥ | yat sukhaṃ, cakārāddhetumattvaśaṅkā vyāvartyate, nityaṃ yat sukhamātmasākṣikaṃ svayameva sphurat, na vedyamiti yāvat, tadeva brahma cakārādātmā ca, kīdṛśamamṛtamavinaśvaraṃ, śuklaṃ dīptimat jñānasvabhāvaṃ, yadevaṃvidhaṃ brahmātmatattvaṃ sā gatiḥ puruṣārthaḥ, sa eva lokaḥ phalaṃ sarvasādhanānāmityarthaḥ |
idānīmuktāṃ vidyāmanūdya tadantaṃ praśaṃsan vidyāmeva mahīkaroti "athānyatrāpyuktaṃ 0 ityabhidhīyate” iti | nidreva nidrita iva suṣupta iva cāntarhitendriyaḥ pravilīnendriyavṛttirna nidrāvānityarthaḥ | tathā svapna iva svapnadṛgiva indriyabile indriyāṇāṃ nivāsasthāne dehe avivaśaḥ sthūladehābhimānaśūnya iti yāvat na tvayaṃ svapnadṛgevetyarthaḥ | anenaiva dehābhimāna-
rāhityena jāgraddṛśyaṃ netyuktaprāyaṃ draṣṭavyaṃ, tathā caivamavasthātrayātīto layavikṣeparahitayā śuddhitamayā'tiśayena śuddhimatyā dhiyā prasannabuddhyā yaḥ praṇavākhyaṃ praṇavaikātmatāmāpannaṃ praṇetāraṃ paśyati so'pi tadātmā bhavatīti yojanā, ‘taṃ yathopāsate tadeva bhavati’ iti śruteḥ | praṇetā'ntaryāmīśvaraḥ taṃ yathā praṇetāramantaryāmitvenopalakṣitamityarthaḥ | bhārūpaṃ jñānaprakāśasvarūpamityanena svarūpalakṣaṇamuktaṃ, vigatanidramityavidyātatkāryarūpāvaraṇavikṣepājñānarahitatayā kūṭasthatvamucyate | vijaraṃ vimṛtyumiti sthūlasaṅghātadharmavattvanirāsena tato viviktatvamucyate | viśokamiti antaḥkaraṇadharmarāhityaṃ, cakārāt prāṇadharmakṣutpipāsārāhityaṃ gṛhyate, etena sūkṣmasaṅghātādapi viviktatoktā | tathā ca kāryakāraṇaprapañcātītaṃ yathoktaviśeṣaṇaṃ layavikṣeparahitatayā'vasthātrayātītayā buddhyā yo'nubhavati so'pi praṇavākhya ityādyuktātmako bhavatītyevaṃ hyāha | kiṃ, evaṃ yathoktaprakāreṇa prāṇapraṇetāramātmānaṃ, atha tathā oṅkāramoṅkārātmanaikīkṛtaṃ tattvaṃ prati yasmādanekadhā'nekaprakāraṃ kāryasūkṣmakāraṇātmakaṃ sarvaṃ jagadyunakti yojayati pravilāpayati kaścit, yuñjate vā'pi svayameva vā vilīyamānaṃ yuñjate yojayanti vā
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit