Maitrayaniya Upanishad 6.30
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.30
- Language
- Sanskrit
6.30.1
(bṛhadā0 a0 8) iti | sūryamaṇḍalāntargatabrahmopāsanamupasaṃhāravyājena praśaṃsati tasmāditi | asāvādityo bhagavānādityātmanābhivyakta īśvaro'nupāsitaḥ san sargahetuḥ upāsitastu svargāpavargayorhetuḥ, devatābuddhyopāsitaḥ svargaheturbrahmātmanopāsito'pavargaheturiti vibhāgaḥ | samāptā śākāyanyabṛhadrathākhyāyikā | idānīṃ śrutireva praśnaprativacanarūpeṇa svarūpeṇa cendriyāditattvaṃ nāmarūpātmakakāryatattvamityādyanekānarthān prāganuktānupadeṣṭuṃ pravartate "kimātmakāni 0 raśmibhirviṣayānatti" iti | etāni jñānakarmārthānīndriyāṇi kimātmakāni vai kimupādānakānītyarthaḥ, pracaranti svasvaviṣayeṣvitiśeṣaḥ | eṣāmindriyāṇāmudgantodgamanakartā ca nimittabhūto'dhiṣṭhātā ca ka ityarthaḥ | iha vyavahārasamaye ko vaiteṣāmindriyāṇāṃ niyantā tairvyavahartā vā ko bhavatītyāha kaścitpraṣṭetyadhyāhāraḥ | kaścidanyaḥ pratyāha pratyuttaramāha praśnakrameṇetyarthaḥ | ātmātmakāni ātmā vakṣyamāṇalakṣaṇastadātmakāni tadupādānakānītyarthaḥ | itītyamātmā hi eva eṣāmindriyāṇāmudgantā niyantā ca nānyaśca ghaṭāderivetyarthaḥ | apsarasa iti viṣayā ucyante, śabdādayo hi viṣayāḥ
6.30.2
kāmināmapsarasa iva viṣayiṇāmabhilāṣagocarā bhavanti te'pīndriyāṇāṃ niyantāraḥ, tathā ca bṛhadāraṇyake grahātigrahaśabdābhyāmindriyāṇi viṣayām̐ścoktvā ‘śrotraṃ vai grahaḥ sa śabdenātigraheṇa gṛhītaḥ’ ityādinātigrahaśabdavācyaviṣayaniyamyatvaṃ grahaśabdavācyānāmindriyāṇāṃ samāmnāyate | tathā ca viṣayāścendriyāṇāṃ niyantāra ityarthaḥ | bhānavīyāśca marīcayaḥ sūryyakiraṇāścendriyāṇāṃ niyantāra iti nāma prasiddhametadityarthaḥ | bhānuśabda upalakṣaṇaṃ sarvendriyadevatānāṃ digādyānāṃ taistairdevatāviśeṣaiḥ kenacidvāreṇānugṛhītānaundriyāṇi svaṃ svaṃ viṣayaṃ grāhayantīti devā api niyantāra ityarthaḥ | atha evaṃ sati pañcabhiḥ śrotrādibhirjñānendriyairaśmiśabdanirdiṣṭaiḥ viṣayān śabdādīnatti bhuṅkte'yamātmeti siddhamityarthaḥ | karmendriyairhayaśabdanirdiṣṭairviṣayān prāpnoti ityapi draṣṭavyam | tathā coktaṃ prāg dvitīye prapāṭhake ‘buddhīndriyāṇi yānīmānyetānyasya raśmayaḥ karmendriyāṇyasya hayāḥ’ iti etaduktaṃ bhavati | indriyāṇāmacetanānāṃ bhautikatve'pi cetanaikāyattatvaṃ paramārthata ityātmātmakānautyādyucyate vyavahāratastu viṣayālokādyadhīnatvena tanniya-
6.30.3
myatā ceti | yadadhīnatvamitthamindriyāṇāmuktaṃ sa ātmā katama iti pṛcchati “katama ātmeti” iti | dehendriyamanobuddhiprāṇeṣvahamahamityullikhyamāneṣu katamaḥ kiṃ teṣvanyatamaḥ kiṃ vānya eva tebhya iti praśnārthaḥ | uttaramāha “yo'yaṃ śuddhaḥ 0 svakairliṅgairupagṛhyaḥ” iti | yo'yamātmā śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānta ityādinā dvitīyaprapāṭhake śuddhatvādilakṣaṇa uktaḥ svakaira sādhāraṇairliṅgeḥ svarūpasadbhāvasādhakai rupagṛhyo dehādiprāṇānteṣu saṅghātātmakeṣu upa samīpe tatsannihitarūpatayā grāhya ityarthaḥ | saṅghātādanyo'cetanamasaṅghātaṃ cetayamāno'tamtsācitayā bhāsamāna ātmetyuttaramuktaṃ bhavati | svakairliṅgairupagṛhya ityuktaṃ tatra kāni svakāni liṅgānīti jijñāsāyāṃ tāni matabhedenānekadhopadiśati “tasyaitalliṅgaṃ 0 prajñā tadityeke” iti | tasyātmano'liṅgasya paramārthato nirdharmakatvena liṅgarahitasyaitadvakṣyamāṇaṃ liṅgaṃ, liṅgyate jñāyate'neneti liṅgaṃ jñāpakamityarthaḥ | kiṃ tadityapekṣāyāṃ dṛṣṭāntoktyaiva tadāha, agneriti ! yat yadvadauṣṇyamagnerliṅgaṃ taptodakādigatenauṣṇyena yathā tatrāgnirliṅgyate, āviṣṭaṃ cendhanāveśrādinimittaṃ dhūmādi ca liṅgamagneḥ, yathā cāpāṃ liṅgaṃ yaḥ śivatamo nirūpādhimadhuro
6.30.4
vāgādayaḥ, sarve lokāsteṣāṃ viṣayāḥ | sarve vedā vedanāni tattadviṣayā buddhivṛttayaḥ, sarve devā indriyādhiṣṭhātāro'gnyādayaḥ, sarvāṇi ca bhūtāni bhūtasaṅghātopādhikāni bhoktṛrūpāṇi sthāvarajaṅgamātmakāni coccaranti vyuccaranti vividhamuttiṣṭhanti pūrvvakṛtaprajñākarmavāsanānusāreṇodbhavantītyarthaḥ | yasmādete vyuccaranti tasyātmana upaniṣadupanigamayitṛtvāt sākṣādrahasyaṃ nāma | kiṃ | satyasya satyamiti yadetat tasyopaniṣaditi yojanā | saditi pṛthivyaptejāṃsi trīṇi bhūtāni tyaditi vāyvākāśau dve bhūte sacca tyacca satyamitivyutpattyā pañca bhūtāni svavikāraiḥ saha satyamucyante, tasya satyaṃ paramārtharūpamadhiṣṭhānaṃ 'vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyaṃ' (chāndo0) iti śrutyantarādanṛtasya pañcabhūtātmakaprapañcasyādhiṣṭhānamātmā satyasya satyamityucyata ityarthaḥ | tadevaṃ vācyasya jagata ātmavivarttatāmuktvā vācakasya tasyotpattiṃ vedotpattikathanenāha "atha yathā 0 viśvā bhūtāni" iti | atha nāma sṛṣṭikathanopakrame dṛṣṭānto yathā loke ārdredhāgnerārdramedho yasya sa ārdraidhāḥ, sa cāsāvagniścetyārdraidhāgniḥ, tasya ārdraidho'gnerityetat, abhyāhitasya saṃdhucitasya pṛthaganekaprakārā dhūmā dhūmajvālā viṣphuliṅgā
6.30.5
viniścaranti abhyātmāna eva santaḥ upādhikṛtākārabhedena prabhavantītyarthaḥ | evaṃ vai evameva etasya prakṛtasyātmano mahato 'paricchinnasya bhūtasya siddhasya yathābhūtasya paramārthasya niḥśvasitaṃ niḥśvasitamiva niḥśvasitamabuddhipūrvakamaprayatnakṛtametat | kiṃ | ya ṛgveda ṛgvedādirūpaṃ yadasti etaditi yojanā | atharvaṇā cāṅgirasā ca dṛṣṭā mantrā atharvāṅgirasaḥ | ṛgvedādiśabdairmantrabhāgaścaturṇāṃ vedānāṃ gṛhyate | itihāsādiprabdaisteṣāmevāṣṭavidhaṃ brāhmaṇamabhidhīyate | tatretihāsaḥ purāvṛttakathanaṃ ‘hariścandro ha vai nāma rājāsīt’ ityādi | yathācaiva ‘vālakhilyā iti śrūyante'tha kratuṃ prajāpatimabruvan’ iti | tathā ‘jānaśrutirha pautrāyaṇaḥ śraddhādeyo bahudāyī bahupākyo āsa’ ityādi | ‘te ha samitpāṇayo bhagavantaṃ pippalādamupasannāḥ ityādi | purāṇaṃ sṛṣṭyādivākyasandarbhaḥ ‘tasmādvā etasmādātmani’ ityādi | vidyā upāsanavidyāvākyasandarbhaḥ | upaniṣadaḥ ‘tasyopaniṣat satyasya satyaṃ’ ityādyā rahasyopadeśavākyarūpāḥ | ślokāḥ ‘atrodāharantyevaṃ hyāhācittaṃ cittamadhyasthaṃ’ ityevamādayaḥ | sūtrāṇi vastusaṅgrahavākyāni ‘ayaṃ vāva khalvātmā te’ ityevaṃvidhāni | anuvyākhyānāni tat sūtramanu tasya vistṛ-
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit