Pramāṇa · Search · About · API

Maitrayaniya Upanishad 6.9

Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.9

Language
Sanskrit

6.9.1

ṅgo janaṃ phalavacanena praśaṃsati "evaṃ na vidhinā 0 punarupaiti" iti | evamuktaprakāreṇānena vidhinā'ttā vidvān punarannatvaṃ na khalpaitītyanvayaḥ | svayaṃ sarvasyāttā bhavati nānyenādyata ityarthaḥ | punarasyaiva viduṣaścintanīyāntaraṃ viśeṣamākhyātumārabhate "athāparaṃ 0 vyākhyānaṃ" iti | athetyarthāntaropakramārthaḥ ! aparaṃ pūrvoktāt karmamantrarūpādanyadveditavyaṃ cintayitavyamastītyarthaḥ | kiṃ tadityucyate asyātmayajñasyātmayajanarūpasya bhojanasya sambandhī uttaro vikāro vikaraṇaṃ śreṣṭhaṃ vibhajanaṃ | ko'sau yathānnamannādaśca adanīyamattā ceti vibhajanaṃ | kathamityata āha, tasyopavyākhyānamiti | tasyottaravikārasya spaṣṭavyākhyānaṃ kriyata iti śeṣaḥ | vakṣyamāṇavibhāgenānnamannādaṃ cātmānaṃ cintayediti tātparyārthaḥ | tatra kimannaṃ kimannādamityetat tāvatsvarūpato nirddiśati "puruṣaścetā 0 bhuṅkta iti" iti | pradhānaṃ prakṛtirjagadbījamavyākṛtādiśabdavācyaṃ tasyāntarmadhye tatsattāpradatvena sthito yaścetā cetanaḥ puruṣaḥ sa eva

6.9.2

bhoktā prākṛtaṃ prakṛtikāryamannaṃ bhuṅge ityarthāt prakṛtitadvikārāvannamityannānādasvarūpamuktamityarthaḥ | arthāduktamannasvarūpaṃ vibhajate “ tasyāyaṃ bhūtātmā 0 kartā pradhānaḥ” iti | tasya pūrvoktasya bhokturayaṃ bhūtātmā sābhāsaḥ kāryakāraṇasaṅghātarūpo'nnaṃ bhojyaṃ hi prasiddhaṃ, asya bhūtātmanaḥ kartā pradhānaḥ pūrvoktaḥ, so'pi bhojya ityarthaḥ | uktārthasāramupasaṃhāravyājenāha “tasmāt triguṇaṃ 0 puruṣo'ntaḥsthaḥ” iti | triguṇaṃ pradhānatatkāryarūpaṃ bhojyaṃ bhoktā puruṣaḥ pradhānāntaḥsthaḥ sarvacetyarthaḥ | uktavyavasthāyāṃ pramāṇamāha “atra dṛṣṭaṃ 0 pratyayaṃ” iti | dṛṣṭaṃ darśanaṃ pratyacaṃ nāma prasiddhaṃ pratyayaṃ pramāṇamatra vidyata iti śeṣaḥ | uktamarthamudāharaṇena buddhimavārohayati “yasmādbaujasambhavā 0 bhojyatvaṃ vyākhyātaṃ” iti | paśavo hi gavāśvamahiṣapuruṣādayaḥ kuṭumbikasya bhojyatvena prasiddhā yasmādbaujasambhavāḥ svabojabhūtānnarasapariṇāmādisambhavāttasmādbījaṃ bhojyopādānatvādbhojyaṃ prasiddhamityarthaḥ | baujasya bhojyatvapradarśanaphalamāha, aneneti | kāryeṣu bhojyatvasya siddhatvāt kāraṇasyāpi tatsiddhaṃ kāryakāraṇayorabhedādityarthaḥ | pramāṇenopapāditamarthamupa-

6.9.3

saṃharati “tasmādbhoktā 0 prakṛtistatstho bhuṅkta iti” iti | vyākhyātārtho'yaṃ granthaḥ | evaṃ prakṛterbhojyatvaṃ prasādhya tatkāryyasya bhojyatvaṃ prapañcayati “prākṛtamannaṃ 0 viśeṣāttaṃ liṅgaṃ” iti | yat prākṛtaṃ prakṛtiprabhavaṃ kāryyarūpamannaṃ tat triguṇabhedapariṇāmatvāt sattvādiguṇaviśeṣapariṇāmatvānmahadādyaṃ mahān prakṛterādyo vikāro jñānakriyāśaktisammūrcchitaḥ sa ādyo yasya tanmahadādyaṃ | viśeṣāḥ vikāraśabdavācyāḥ pṛthivyādimahābhūtalakṣaṇā asmadādipratyakṣayogyā anto yasya tadviśeṣāntaṃ | tat kīdṛśaṃ, liṅgaṃ liṅgyate jñāyate cetanasadbhāvo'neneti vyutpatteḥ acetanaṃ bhojyamityarthaḥ | viṣayāṇāṃ viśeṣāvi Hawkins?viśeṣarūpo vibhāgaḥ sāṅkhyairuktaḥ ‘tanmātrāṇyaviśeṣāstebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ | ete smṛtā viśeṣāḥ śāntā ghorāśca mūḍhāśca’ (sāṃ0kā0) iti | viśeṣāviśeṣarūpāṇāṃ viṣayāṇāṃ bhojyatvaṃ sāmānyenoktaṃ pratyekamindriyārtheṣu yojayati “anenaiva caturdaśa 0 vyākhyā kṛtā bhavati” iti | bāhyendriyapravṛttimārgo daśavidho'ntaḥkaraṇavṛtteścāturvvidhyāttasyāścaturvidho mārga iti caturdaśavidho mārgastasyā'pi bhojyatvena vyākhyā kṛtā bhavatītyarthaḥ | pratipādi-

6.9.4

tārthaṃ ślokena saṃgṛhṇāti "sukhaduḥkhamohamañjñaṃ 0 yāvanna prasūtiḥ” iti | sukhaduḥkhamohakaratvāt triguṇātmakamiṭṭaṃ jagatsukhādisañjñitamannabhūtaṃ hi prasiddhamityarthaḥ | bījasya yatsvādu svādanaṃ tasya parigrahastāvanna bhavati yāvatkāryākāreṇa na prasūtiḥ prasavaḥ | tasmātkāryaṃ triguṇātmakaṃ bhojyaṃ dṛṣṭvā kāraṇaṃ pradhānamapi triguṇātmakaṃ bhojyamanumeyamityabhiprāyaḥ | yaduktaṃ pūrvaṃ prakṛtikāryasya bhūtātmano'nnatvaṃ tasyāpyavasthāvatvātpariṇāmitvamastīti triguṇātmakatvamannatvañca siddhamityāha "tasyāpyevaṃ 0 jarā pariṇāmatvāttadannatvaṃ" iti | avasthātrayameva vibhajate kaumāramityādinā | avasthātrayasya kāryatvaṃ sādhayati, pariṇāmatvāditi | tadannatvaṃ tasya bhūtātmano'nnatvaṃ siddhamityarthaḥ | kāryadvāroktaṃ pradhānabhojyatvaṃ prapañcayati "evaṃ pradhānasya 0 prasiddhaṃ tasya” iti | evaṃ vakṣyamāṇena prakāreṇa pradhānasya vyaktatāṃ gatasya kāryatāmāpannasyopalabdhirbhavati, kathaṃ tadāha tatra vyakteṣu pradhānakāryeṣu yatsvādu khādana-

6.9.5

māsvādanaṃ grahaṇamiti yāvat tasmin svāduni tannimittaṃ buddhyādīni karaṇāni bhavanti pravartante, buddhyādibhiḥ pradhānakāryaṃ gṛhyata ityarthaḥ | buddhyādisvarūpaṃ madhye vyapadiśati, adhyavasāya iti | niścayātmikā buddhiradhyavasāyaḥ, saṅkalpanavyāpāravadantaḥkaraṇaṃ manaḥ saṅkalpaḥ, ahaṅkārātmikāntaḥkaraṇavṛttirabhimāna ityete buddhyādiśabdārthā ityarthaḥ | atha buddhyādyudbhave jāgraddaśāyāmiti yāvat indriyārthān śabdasparśarūparasagandhākhyān viṣayān prati pañca jñānendriyāṇi śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇākhyāni pūrvavat svāduni bhavanti uktān viṣayān svadayituṃ karaṇāni bhavantītyarthaḥ | uktamarthaṃ karmendriyeṣu mukhyaprāṇe vā'tidiśati, evamiti | sarvāṇi vākpāṇipādapāyūpasthākhyānāmindriyāṇāṃ karmāṇi prāṇasya mukhyasya karmāṇi prāṇanāpānanādīni vacanādānagamanavisargānandān śarīracālanādīn prati svāduni bhavantīti yojanā | prapañcitamarthamupasaṃharati, evamiti | evamuktaprakāreṇa vyaktamannaṃ siddhaṃ, vyaktarūpānnakāraṇatvādavyaktasya vyaktavadevāvyaktamapyannamanumeyamityarthaḥ | asya vyaktāvyaktarūpasyānnasya nirguṇo bhoktā

6.9.6

nirvikāra ātmā bhoktetyarthaḥ | antaḥkaraṇagatacidābhāsāvivekādbhokteva pratīyamāno'pi na svabhāvato bhoktā kūṭastha eva sadeti bhāvaḥ | tasyātmano bhoktṛtvādacetanasya sarvasya kāryakāraṇātmakasya vyaktāvyuktavācyasya sannidhisattāmātreṇa svacaitanyābhāsena vyāptṛtvāccaitanyaṃ cetanatvaṃ prasiddhaṃ prakarṣeṇa siddhaṃ jñātaṃ bhavatītyarthaḥ | idānīmannāttoruktayoḥ prakṛtipuruṣayoḥ somatvamagnitvaṃ ca dhyāyediti guṇāntaramupadiśati “yathā'gnirvai 0 ātmayājī ceti” iti | devānāṃ madhye'gnirannādo'nyasyāttā vai prasiddho tathā tathā somo'nnamadanauyaṃ prasiddhū iti yojanā | tathā ca śrutyantaraṃ ‘atha yatkiñcedamārdraṃ tadvetaso'sṛjata tadu soma etāvadvā idaṃ sarvamannaṃ caivānnādaśca soma evānnamanirannādaḥ’ (bṛhadā0 a0 3) iti | tathā caivaṃvit yadā yadyenādyate so'gniryadadyate sa soma †evetyannānnarūpamagnīṣomātmakaṃ jagatyeivaṃvidagninevāgnyātmanaiva somarūpamannamatti, ato'nnadoṣairagnivanna lipyata ityabhiprāyaḥ | annamityevamitiyāṭhaḥ prāmādikaḥ | yadyayaṃ pāṭhaḥ satyasyadetyaṃ yojanā | agnirannādaḥ somo'nnamiti yathā prasiddhaṃ śrutyantare tathaivā'gnineva soma-

6.9.7

rūpamannamadyate na mayetyevaṃvidvannadoṣerna lipyata dūti | ādhibhautikātrānnādayoruktaṃ viśeṣamādhyātmikayorapi tayordarśayati, someti | ayaṃ bhūtātmā prākṛtaḥ kevalaḥ somasaṃjño'nnamityarthaḥ, avyaktaṃ pradhānaṃ mukhaṃ bhoktṛtvādipravṛttiddāraṃ yasya sa cidātmā'vyaktamukhastena vyāptatvādbhūtātmāpyavyaktamukhaḥ sannagnisaṃjño'pi bhavati | tathā cāyamarthaḥ, cidābhāsavyāptatayā cidātmābhedenāvyaktamukhatayā bāhyaviṣayabhoktṛtvanāgnisaṃjño'pyayaṃ bhūtātmā cidātmāpekṣayā somasaṃjño'nnameveti prakṛtyanugataścidātmā'ttāgniḥ prākṛto bhūtasaṅghāto'nnamiti cintayediti | evamukta vibhāge pramāṇamāha, vacanātpuruṣa iti | bhuṅkta iti vacanādityanvayaḥ | evamannānnādavidaṃ praśaṃsannasmin darśane puṃsaḥ pravṛttimupanayati, yo haivamiti | yo ha kaścidevamuktaprakāreṇānnānnādavibhāgaṃ veda, sa ityadhyāhāryaṃ, sa sanyāsī akarcātmadarśī, na kevalaṃ karmmatyāgī sanyāsī kintvayameveti vidyā stūyate, yogī cāṣṭāṅgayoganirato'pyayameva, na kevalaṃ guhāsu niviṣṭaḥ, ātmayājī ātmasaṃskārārthaṃ yo yajate sa ātmayājī tathā ca śatapathau śrutiḥ ‘sa ha vā ātmājī yo vededaṃ me'nenāṅgaṃ saṃskriyate idaṃ me'nenāṅgamupadhīyate' dūti | ātmayājī

Linked texts (1)