Maitrayaniya Upanishad 7.8
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 7.8
- Language
- Sanskrit
7.8
grahādīnāmiti karmaṇi ṣaṣṭhī | arthaṃ puraskṛtya dhanādikaṃ svajīvanamuddiśya ye yakṣādīn prāṇipīḍakān śamayāma uccāṭanādibhirnivārayāma ityevaṃ bruvāṇā mantrayantraparā ityarthaḥ | atha ye cānye vṛthā mithyā kaṣāyavāsasaḥ kuṇḍalinaḥ śaṅkhādiśakalakṛtakuṇḍaladhāriṇaḥ kāpālinaḥ kapālabhikṣavaḥ | atha ye cānye vṛthātarko'nugrāhyaprabalapramāṇaśūnyaḥ svabuddhikalpitaḥ dṛṣṭāntaḥ prāyodṛṣṭasyodāharaṇaṃ kacidṛṣṭasya vodāharaṇaṃ dṛṣṭāntaḥ, kuhakaṃ kulagrahaḥ pratāraṇaṃ vā, indrajālaṃ pratyakṣato mithyārthapradarśanaṃ | etairdārairathai vaidikeṣu vedoktamārgaikanirateṣu paristhātuṃ paripanthatayā sthātumicchanti taiḥ saha na saṃvaset, ye ca pūrvoktāstaiśca na saha saṃvasedityarthaḥ | tatra hetumāha, te vai niścitaṃ prākāśyabhūtā aparokṣā eva taskarāścorāḥ paravittāpahāriṇaḥ prasiddhāḥ yāvanta uktāste asvargyā yataḥ, ato vaidikānabhibhūya jñānamārgamavarundhate iti vaidikairvedoktapuruṣārthārthibhistatsaṅgastyājya ityarthaḥ, ityevaṃ hyāha |
nairātmyavādaḥ śūnyakṣaṇikāvijñānādyātmavādaḥ | vedavidyāntaramiti vedaṃ vidyāntarañcetyarthaḥ |
idānīṃ vedavirodhināṃ mārgasya pravṛttimūlamitihāsamāha "bṛhaspatirvai 0 ityevaṃ hyāha" iti | bṛhaspatirvai prasiddho devapurohitaḥ kadācit śukro bhūtvā śukarūpamāsthāyemāmavidyāmasṛjaditi sambandhaḥ | kimarthaṃ indrasyābhayāya kṣemāyāsurebhyo'surāṇāṃ kṣayāya nāśāya, asurānmohayitvendraṃ rakṣitumityarthaḥ | yā'vidyā bṛhaspatinā sṛṣṭā tayā śivaṃ pariṇāme sukhakaramaśivamakalyāṇaṃ duḥkhamityuddiśanti kathayanti nāstikā iti śeṣaḥ | aśivamakalyāṇaṃ śivamivi coddiśantītyanuvarttate | teṣāmabhiprāyamāha, vedeti | vedasmṛtipurāṇādirūpaśāstrasya hiṃsako yo dharmmaḥ pāṣaṇḍādirūpastasyābhidhyānaṃ punaḥ punaranusandhānamastu lokasyeti śeṣaḥ | iti vadanti mūrkhā upadiśanti | ato naināṃ vidyāṃ dharmakañcukairavaidikairnāstikaiśca prasādhyamānāmabhidhīyeta na paṭhenna śṛṇuyāccetyarthaḥ | ato'nyathā viparītaiṣā vidyā mahataḥ śreyaso vighātinī svarūpa-
tātkālikaṃ to'pi vandhyevaiṣā niṣphalā | yato ratimātraṃ pāramparyyakramāphalamasyā na bhāvikaśubhaphalamastītyarthaḥ | vṛttaṃ tvā na sukhaṃ gata ācārastasmāt cyutasya bhraṣṭasya yatheha paratra cra gamācārakhajātyaparigrahādyamayātanāgocaratvācca, tadvadvedaviruddhārūkamatiniratasyāpi iha śiṣṭaiḥ parityāgāt paratra ca naraṃ hyāha tvācca nārambhaṇīyeṣā bāīspatyā vidyā ityevamasminnarthe loluvidyāvidyayorvirodhaṃ kaṭhaśrutirityarthaḥ | “dūramete 0 napsitā pante” iti | yā cāvidyā yā ca vidyā iti jñātā visvabhāve paṇḍitairete vidyāvidye dūramatyantaṃ viparīte viruddhe ḥ kevalaṃ viruddhaviṣayatvāt sthitigatipratyayāvivelyarthaḥ | na getyāha svarūpato viṣayabhedādeva viruddhe api tu phalabhedādapyanruḍphale viṣūcī viṣūcyau viṣvañcanādviṣūcyau nānāgatau virūñcike ha ityarthaḥ | evaṃ vidyāvidyayoḥ svabhāvamabhidhāya yamo naha | tasaṃ pratyāha, vidyābhīpsitamiti | vidyaivābhīpsitā yas
vidyābhīpsitastaṃ naciketasaṃ naciketonāmānaṃ tvāmahaṃ mṛtyurmanye jānāmi yatastvā tvāṃ bahavo'pi mayā dattāḥ kāmā viṣayā na lolupante tvāṃ na lopitavantaḥ ātmopabhogavāñchāpādanena śreyomārgādvicchedaṃ na kṛtavanta ityarthaḥ | vidyāvidyayorbhinnaphalatvamātre īśāvāsyādhyāyasthaṃ mantramudāharati “vidyāñcāvidyāñca ॰ vidyayāmṛtamaśnute” iti | vidyāṃ deveśvarātmaviṣayāṃ bhāvanāṃ, avidyāṃ tadviparītāṃ karmaniṣṭhālakṣaṇāṃ ca, yastadubhayaṃ saha samuccitya veda vyavadhānāvyavadhānābhyāmavidyāvidye ekatra paryavasite ataḥ krameṇaikapuruṣeṇānuṣṭheye iti yo veda upāste tatparo bhavati so'vidyayā karmaniṣṭhayā mṛtyuṃ vidyotpattipratibandhakaṃ pāpaṃ tīrtvā'tikramya vidyayā aupaniṣadayā'mṛtatvaṃ mokṣamaśnute prāpnoti iti mantrākṣarayojanā | tathā cāvidyā'pi vedavihitā vidyopayoginī cet tadopādeyā'pītyatrodāharaṇamuktvā tadviparītā tu heyaiva, tāmamuñcato'narthaparamparāyā aviccheda eva syādityasminnarthe udāharaṇamāha “avidyāyāmantare ॰ yathāndhāḥ” iti | avidyā ātmatattvasphuraṇapratibandhātmikā tadviparītārthasamīcīnyāvabhāsinī ca, tasyā-
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit