Maitri (Maitrāyaṇīya) Upaniṣad 7
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 7
- Language
- Sanskrit
Contents
- 7.10 — 10 parts
7.p1
saptamo'pyayaṃ prapāṭhakaḥ prakīrṇānakopadeśaparaḥ | tatrāditaḥ saptabhiranuvākaiḥ savitrāśrayamupāsanaṃ svatantraṃ savistaraṃ saphalaṃmātmaparyavasitamupadiśati, agnirgāryacamityādinā | “agnirgāryacaṃ 0 antargāntaraḥ” iti | agnirdaivatā, gāryacaṃ chandaḥ, trivṛt stomaḥ, rathantaraṃ sāma, vasanta ṛtuḥ, prāṇaḥ prāṇavṛttirasaḥ, nakṣatrāṇyaśvinyādīni, vasavo devagaṇaviśeṣaḥ | ete sarve mūrtimantaḥ savituḥ purastāt purobhāge udyanti, etaiḥ purobhāge parivṛtaḥ savitā dhyeya iti vivakṣitaṃ | tāpakāle ete tapanti, varṣāsu varṣanti, tattadavasare savitāraṃ stuvanti punarastaṃ gacchanti, savitaryantarviśanti athavā bhogakāle savitrāśritamamṛtaṃ bhoktumantarviśanti savitṛmaṇḍalamanupraviśanti | vivareṇa dvāreṇa kiraṇapravṛttimārgeṇekṣanti bhojyamamṛtamaukṣante paśyanti | athavā vivareṇa samayaviśeṣeṇa bhogapratīkṣāṃ kurvantītyarthaḥ | etadapi agnyādīnāṃ vṛttāntaṃ dhyeyaṃ veditavyaṃ | evaṃvidhaiḥ purovartibhiḥ †stūyamānaṃ sāvitraṃ svarūpaṃ dhyeyaṃ nirdiśati, acintya
7.1
indrastriṣṭubityādi samānaṃ | “indrastriṣṭup 0 bhāskaraḥ” iti | anādyanta ityādi viśeṣaṇāni savituḥ pūrvavaddhyānārthāni yathāśabdaṃ vijñeyāni |
7.2
ityādinā | amūrta iti chedaḥ, acintyo manaso'gocaraḥ, amūrto'paricchinnaḥ, gabhīro duravagāhaḥ karmendriyāgocara ityarthaḥ, gupto jñānendriyāviṣayaḥ, anavadyaḥ puṇyapāparahitaḥ, ghano'bhedyaḥ, gahano durvibekaḥ, nirguṇo rūpādiguṇarahitaḥ, śuddho nirlepaḥ, bhāsvaraḥ sarvāvabhāsakabhārūpaḥ, guṇabhuk triguṇavikārasākṣī, bibhetyasmāt sarvamiti bhayaḥ kālarūpaḥ, anirvṛttirakāryarūpaḥ, yadvā nirvṛttiḥ sarvasiddhirūpaḥ | prasiddhārthamanyat | magho maghavānindraḥ pūjya ityarthaḥ | sarvasyāntaro bhoktā jīvastasyāpyantara āntarāntaro'ntaryāmītyarthaḥ |
7.3
viśve devā ityādi samānaṃ | “viśve devā 0 ātmānantaḥ” iti |
7.4
mitrāvaruṇau paṅktirityādi samānaṃ | “matrāvaru 0 viśokaṃ” iti |
7.5
maruto jagatītyādi samānaṃ | “maruto jagatī 0 paraṃ dhāma” iti |
7.6
evaṃ pañcasu dikṣu krameṇa dhyeyaviśeṣānupadiśyādhobhāge ca dhyeyaviśeṣamupadiśati “śanirāhuketū 0 kṣāntaḥ śāntaḥ” iti | vidharaṇo vidhārako varṇāśramamaryādāyā ityarthaḥ | bhānto bhāsā yuktaḥ, kṣāntaḥ kṣamāvān, tathā śānta ityarthaḥ |
evamadhidaivaṃ dhyeyaṃ savistaramupadiśya tadanūdya tasyādhyātmaṃ dhyeyaṃ svarūpamupadiśati “eṣa hi 0 hitāya namaḥ” iti | yo'dhidaivatamādityamaṇḍale upāsya uktaḥ eṣa hi eva khalu ātmā'ntarhṛdaye hṛdayasyāsya sthānasyāṇīyastvādaṇīyānatisūkṣmaḥ, agniriva dīpaśikheveddho dīpyamāna ityetat | viśvarūpaḥ sarvarūpo vaiśvānaro bhokteti yāvat | ato'syaivānnamidaṃ sarvaṃ aviśeṣeṇa sarvaprāṇibhiradyamānamidamannamasyaiva vaiśvānarātmano'nnamiti dṛṣṭirvidhīyate | asmin vaiśvānarātmani imāḥ prasiddhāḥ prajāḥ sthāvarādyā otā āśritāḥ paṭa iva tantujātamāśritya sthitā ityarthaḥ | sarvātmako vaiśvānaro bhoktā
tasyaivedaṃ sarvairadyamānaṃ sarvaprakāramannamiti dhyātvā prāptamannaṃ bhuñjāno'nnadoṣairna lipyata ityetamarthaṃ sūcayantau ātmānaṃ viśinaṣṭi, eṣa iti | apahatapāpmā puṇyapāpaleparahita ityarthaḥ, puṇyamapyatra pāpaśabdena gṛhyate tasyāpi pāpavat saṃsārabandhahetutvāt 'ubhe hyevaiṣa ete tarati na sukṛtaṃ na duṣkṛtaṃ sarve pāpmāno'to nivartante' iti ca śruteḥ | vijaro vimṛtyuriti jarāmṛtyudharmakāt sthūladehādvivicyate | viśoka iti śokādidharmakādantaḥkaraṇāt | vividhā cikitsā vicikitsā sahajasya kṣudhādhernivartanaṃ, sā yasyāsti sa vicikitso'nnopaṣṭabdhajīvanaḥ prāṇaḥ, tasmādanyo'yamātmā avicikitsaḥ, ata evātra śākhāntare'vijighatsa iti paṭhyate | khāditumicchā jighatsā tayā rahito'vijighatsa ityarthaḥ | avipāśa iti varṇavyatyayenāpipāsaḥ pipāsārahita pipāsādharmakāt prāṇādanya ityarthaḥ | sthūlasūkṣmadehopādhiniṣedha taddoṣānāskanditatvāt satyasaṅkalpaḥ satyā avitathāḥ saṅkalpā yasya saḥ, ata eva satya-
7.7
kāmaḥ, kāmyanta iti kāmāḥ satyā yathāsaṅkalpamavaśyambhāvino yasya sa satyakāmaḥ | yata evamayamupādherudbhūto'ta eṣa eva parameśvara eṣa bhūtādhipatirbhūtānāṃ svāmī eṣa bhūtapālaḥ pālayitā yata eṣa seturjaganmaryādottambhako yato vidharaṇo vidhārako varṇāśramādidharmmāṇāṃ taddhetunāñceti śeṣaḥ | idānīmuktaguṇamātmānaṃ stauti, eṣa hi khalvātmeśāno ya uktaḥ sa eva śambvādiśabdavācyo nānya ityarthaḥ | uktayoradhyātmadhidaivopādhikayorātmanorupādhidvayāpohenaikatvaṃ vāstavaṃ rūpamupadiśatyahaṅgagrahāya yaścaiṣo'gnāvityādinā | agnigrahaṇamadhidaivasyādityasya prakāśopajīvisarvavibhūtigrahaṇopalakṣaṇārthaṃ | yaścāyaṃ hṛdaye pratyaṅ puruṣaḥ, yaścāsāvāditye parokṣaḥ sa ādityasthaḥ eṣa hṛdayasthaśca eka eva nānayorvvastutattve bhedo'stītyarthaḥ | evamanusandhyāyaiāpāsyasvarūpaṃ mantramimamudīrayedityabhipretyāha, tasmai ta iti | satye nabhasi brahmākāśe hitāya nihitāya svarūpe sthitāyetyarthaḥ |
tadevaṃ śreyo'rthināmupādeyaṃ sādhanajātaṃ sopaskaraṃ saphalamanekadhopadiśyedānīṃ śreyomārgavighātakaṃ pariharaṇīyaṃ samyag
vyutpādayati “athedānīṃ ॰ vidyāntarantu yat” iti | athopādeyavidhyarthanirūpaṇānantaramidānīṃ heyaniṣedhārthakathanāvamare prāpte jñānopasargāḥ jñānotpattivighātakā hetavaḥ prastūyanta iti śeṣaḥ | rājanniti sambodhanaṃ pradarśanārthamayamapadeśaprakāra evākhyāyikāyāḥ purā samāpanāt | ke te jñānopasargā ityākāṅkṣāyāṃ yanmohajālaṃ vastutattvāvivekanibandhanamityuttaraṃ pūraṇīyam | punaḥ kuto mohajālaprasara ityākāṅkṣāyāmāha, mohajālasyaiṣa vakṣyamāṇo vai prasiddho yoniḥ prasaraṇasthānaṃ | ko'sau yadasvargyaiḥ svargānarhairnāstikādibhiḥ saha svargyasya svargārhasya vaidikasya saṃsarga ityādhyāhāraḥ | punareṣa iti pūrvoktasyaivākarṣaṇamanvayaspaṣṭīkaraṇārthaṃ | tatra nidarśanaṃ luptopamāvyañjakamāha, vāvya iti | vāṭīmaha̍tīti vāvyo mahāśākhyāmrapanasādiḥ, tasmin purastāt puraḥsthitatvena kenacidāptenokte'pi tamanādṛtyādhaḥstambena kṣudreṇa tṛṇaśalākayā sahāśliṣyanti stambaprabhavaṃ chāyāphalādikaṃ baū manyante ityarthaḥ | eṣa dṛṣṭānto mohasyetyeṣa padyehaiva vāndhayaḥ | atha punaryai ca ye'pyanye dṛha-
loke nityapramuditā aihikaireva lābhaiḥ sadā santuṣṭāḥ, ye ca nityapravasitāḥ sadā parapreṣyāḥ, nityayācanakāḥ sadā dīnāḥ, nityaṃ śilpòpajīvinaḥ kārukarmakauśalena jīvananiratā ityarthaḥ | atha ye cānye ha purayācakā nagarabhikṣavaḥ ye cāyājyān yājanānarhān yājayanti te'yājyayājakāḥ, ye cānye śūdraśiṣyāḥ śūdrād yāṃ kāmapi vidyāṃ gṛhītavanto brāhmaṇādayaste śūdraśiṣyāḥ, ye ca śūdrāḥ śāstraṃ śrutismṛtipurāṇalakṣaṇaṃ vidanti paṭhanti pāṭhayanti vā te śāstravidvāṃsaḥ | atha ye cānye ha cāṭāḥ piśunāḥ, jaṭā aparicchinnāsabhyavadanaparāḥ, naṭā nartanòpajīvanāḥ, bhaṭā yodhāstaskarā vā, pravrajitāḥ kārpaṭikā bhikṣavo bhikṣuveṣadhārakāḥ raṅgāvatāriṇo'nekaveṣabhāṣāviśeṣairnāṭakanāṭyajīvinaḥ, rājakarmaṇi rājye ye niyuktā ityadhyāhāraḥ, rāṣṭrasaṃrakṣaṇe coraśāsanādāvadhikṛtā ityarthaḥ | ye ca patitā mahāpātakatṛto rāṣṭvānniḥsāritāḥ sthitā vā, ādipadādabhiśastā gṛhyante | atha ye cānye ha yakṣeti,
7.8
grahādīnāmiti karmaṇi ṣaṣṭhī | arthaṃ puraskṛtya dhanādikaṃ svajīvanamuddiśya ye yakṣādīn prāṇipīḍakān śamayāma uccāṭanādibhirnivārayāma ityevaṃ bruvāṇā mantrayantraparā ityarthaḥ | atha ye cānye vṛthā mithyā kaṣāyavāsasaḥ kuṇḍalinaḥ śaṅkhādiśakalakṛtakuṇḍaladhāriṇaḥ kāpālinaḥ kapālabhikṣavaḥ | atha ye cānye vṛthātarko'nugrāhyaprabalapramāṇaśūnyaḥ svabuddhikalpitaḥ dṛṣṭāntaḥ prāyodṛṣṭasyodāharaṇaṃ kacidṛṣṭasya vodāharaṇaṃ dṛṣṭāntaḥ, kuhakaṃ kulagrahaḥ pratāraṇaṃ vā, indrajālaṃ pratyakṣato mithyārthapradarśanaṃ | etairdārairathai vaidikeṣu vedoktamārgaikanirateṣu paristhātuṃ paripanthatayā sthātumicchanti taiḥ saha na saṃvaset, ye ca pūrvoktāstaiśca na saha saṃvasedityarthaḥ | tatra hetumāha, te vai niścitaṃ prākāśyabhūtā aparokṣā eva taskarāścorāḥ paravittāpahāriṇaḥ prasiddhāḥ yāvanta uktāste asvargyā yataḥ, ato vaidikānabhibhūya jñānamārgamavarundhate iti vaidikairvedoktapuruṣārthārthibhistatsaṅgastyājya ityarthaḥ, ityevaṃ hyāha |
nairātmyavādaḥ śūnyakṣaṇikāvijñānādyātmavādaḥ | vedavidyāntaramiti vedaṃ vidyāntarañcetyarthaḥ |
idānīṃ vedavirodhināṃ mārgasya pravṛttimūlamitihāsamāha "bṛhaspatirvai 0 ityevaṃ hyāha" iti | bṛhaspatirvai prasiddho devapurohitaḥ kadācit śukro bhūtvā śukarūpamāsthāyemāmavidyāmasṛjaditi sambandhaḥ | kimarthaṃ indrasyābhayāya kṣemāyāsurebhyo'surāṇāṃ kṣayāya nāśāya, asurānmohayitvendraṃ rakṣitumityarthaḥ | yā'vidyā bṛhaspatinā sṛṣṭā tayā śivaṃ pariṇāme sukhakaramaśivamakalyāṇaṃ duḥkhamityuddiśanti kathayanti nāstikā iti śeṣaḥ | aśivamakalyāṇaṃ śivamivi coddiśantītyanuvarttate | teṣāmabhiprāyamāha, vedeti | vedasmṛtipurāṇādirūpaśāstrasya hiṃsako yo dharmmaḥ pāṣaṇḍādirūpastasyābhidhyānaṃ punaḥ punaranusandhānamastu lokasyeti śeṣaḥ | iti vadanti mūrkhā upadiśanti | ato naināṃ vidyāṃ dharmakañcukairavaidikairnāstikaiśca prasādhyamānāmabhidhīyeta na paṭhenna śṛṇuyāccetyarthaḥ | ato'nyathā viparītaiṣā vidyā mahataḥ śreyaso vighātinī svarūpa-
tātkālikaṃ to'pi vandhyevaiṣā niṣphalā | yato ratimātraṃ pāramparyyakramāphalamasyā na bhāvikaśubhaphalamastītyarthaḥ | vṛttaṃ tvā na sukhaṃ gata ācārastasmāt cyutasya bhraṣṭasya yatheha paratra cra gamācārakhajātyaparigrahādyamayātanāgocaratvācca, tadvadvedaviruddhārūkamatiniratasyāpi iha śiṣṭaiḥ parityāgāt paratra ca naraṃ hyāha tvācca nārambhaṇīyeṣā bāīspatyā vidyā ityevamasminnarthe loluvidyāvidyayorvirodhaṃ kaṭhaśrutirityarthaḥ | “dūramete 0 napsitā pante” iti | yā cāvidyā yā ca vidyā iti jñātā visvabhāve paṇḍitairete vidyāvidye dūramatyantaṃ viparīte viruddhe ḥ kevalaṃ viruddhaviṣayatvāt sthitigatipratyayāvivelyarthaḥ | na getyāha svarūpato viṣayabhedādeva viruddhe api tu phalabhedādapyanruḍphale viṣūcī viṣūcyau viṣvañcanādviṣūcyau nānāgatau virūñcike ha ityarthaḥ | evaṃ vidyāvidyayoḥ svabhāvamabhidhāya yamo naha | tasaṃ pratyāha, vidyābhīpsitamiti | vidyaivābhīpsitā yas
vidyābhīpsitastaṃ naciketasaṃ naciketonāmānaṃ tvāmahaṃ mṛtyurmanye jānāmi yatastvā tvāṃ bahavo'pi mayā dattāḥ kāmā viṣayā na lolupante tvāṃ na lopitavantaḥ ātmopabhogavāñchāpādanena śreyomārgādvicchedaṃ na kṛtavanta ityarthaḥ | vidyāvidyayorbhinnaphalatvamātre īśāvāsyādhyāyasthaṃ mantramudāharati “vidyāñcāvidyāñca ॰ vidyayāmṛtamaśnute” iti | vidyāṃ deveśvarātmaviṣayāṃ bhāvanāṃ, avidyāṃ tadviparītāṃ karmaniṣṭhālakṣaṇāṃ ca, yastadubhayaṃ saha samuccitya veda vyavadhānāvyavadhānābhyāmavidyāvidye ekatra paryavasite ataḥ krameṇaikapuruṣeṇānuṣṭheye iti yo veda upāste tatparo bhavati so'vidyayā karmaniṣṭhayā mṛtyuṃ vidyotpattipratibandhakaṃ pāpaṃ tīrtvā'tikramya vidyayā aupaniṣadayā'mṛtatvaṃ mokṣamaśnute prāpnoti iti mantrākṣarayojanā | tathā cāvidyā'pi vedavihitā vidyopayoginī cet tadopādeyā'pītyatrodāharaṇamuktvā tadviparītā tu heyaiva, tāmamuñcato'narthaparamparāyā aviccheda eva syādityasminnarthe udāharaṇamāha “avidyāyāmantare ॰ yathāndhāḥ” iti | avidyā ātmatattvasphuraṇapratibandhātmikā tadviparītārthasamīcīnyāvabhāsinī ca, tasyā-
7.9
mantare'bhyantare tamasyeva bhujaṅgatatvāvaraṇe rajjutvāvabhāsanimitte varttamānā ye te mūḍhā iti yojanā | mohavyāptāḥ sadasadivekaśūnyāḥ te kiṃ pariyanti saṃsāramaṇḍale paribhramanti, naiṣāṃ śreyaḥprāptyāśā'stītyarthaḥ | kiṃlakṣaṇāsta iti tān viśinaṣṭi, veṣṭyamānāḥ putrapaśudhanakṣetrāditṛṣṇāpāśaśataiḥ saṃveṣṭyamānāḥ | anena teṣāṃ saṃsāraparibhramaṇāvicchede kāraṇamuktaṃ | tathā ca śrutyantaraṃ 'kāmān yaḥ kāmayate manyamānaḥ sa kāmabhirjāyate tatra tatra' iti | svayamandhīrāḥ paṇḍitammanyamānā iti viśeṣaṇāntaraṃ | vayameva dhīrā dhīmanto vivekinaḥ śāstrakuśalā ityātmānaṃ paṇḍitaṃ manyamānā natu samyak paṇḍitāste | anena teṣāṃ satsaṅgadaurlabhyaṃ darśitaṃ | punastān viśinaṣṭi, dandramyamāṇāḥ kuṭilāmanekarūpāṃ gatiṃ gacchantaḥ, jarāmaraṇa rogādiduḥkhaśatairupadrūyamāṇā iti vā, anena teṣāṃ puṇyamārgapravṛttyabhāvaḥ sūcitaḥ | teṣāṃ mārgapradarśakā api tādṛśā evetyabhipretya dṛṣṭāntamāha, andhenaiveti | ekenāgrayāyinā'ndhena nīyamānā deśāddeśāntaraṃ pratyākṛṣyamāṇā yathā bahavo'nye'ndhāḥ puro'ndhena saha kūpakaṇṭakādiṣu patanto mahāntamanarthaṃ prāpnuvantyevaṃ vedaviruddhavidannānyapradarśitamārgagā api tenaiva saha nirayaprāye saṃsāre patantītyarthaḥ |
idānaum̐ vedairuviṣaye sarvaśiṣṭhamatoparodhanāyetihāsamavatārayati “devāsurā ha vai 0 syāditi” iti | devāśca asurāśca devāsurāḥ, ha vai ityaitihyārthī nipātau, ye babhūvuḥ pūrva devāścāsurāśca te ātmakāmā ātmajñānakāmāḥ santo brahmaṇaḥ svapituḥ prajāpaterantikaṃ samīpaṃ prayātāḥ, tasmai brahmaṇe namaskṛtvā ūcurhe bhagavan vayaṃ hyātmakāmāstvāmupapannāḥ sa tvamasmadrurune'smabhyaṃ brūhi ātmatattvamiti śeṣaḥ | ityucuriti sambandhaḥ | ato yata ātmatattvaṃ na sahasā vaktumucitamataściraṃ dhyātvā vicāryyāmanyata tatkālocitaṃ vaktavyaṃ vijajñau | kiṃ anyatātmāno vai te'surāḥ, prasiddhā asurā anyatātmāno'nyatāyāmanyatve bhedavati dehādāvātmamataya ityarthaḥ | ayatātmāna iti kacit pāṭhaḥ sugamaḥ | tathā ca dehātmavādaṃ prakṛtya chāndogye śrūyate ‘asurāṇāṃ hyeṣopaniṣat’ iti | ataḥparaṃ śrutivacanaṃ | yato dṛḍhaṃ bhedadṛṣṭayo'surā ato'nyatamaṃ devebhya uktādatyantamanyadeteṣāmasurāṇāmātmatattvaṃ prajāpatinoktamityarthaḥ | yadyapi prajāpatinā devānāmasuraṇāṃ ca sādhāraṇamevātmatattvamuktaṃ tathāpi
7.10.1
svacittadoṣavaśādasrairanyathāvagataṃ, idamevātmatattvamasmākaṃ prajāpatinoktamiti manyamānairiti bhāvaḥ | tat āsuramātmatattvamime pratyacā idānīntanā api mūḍhā avivekina upajīvanti ādareṇa gṛhītvā tiṣṭhanti, abhiṣvaṅgiṇo'tyāsaktāstatparāḥ santa ityarthaḥ | te kiṃlakṣaṇāstaryābhighātinaḥ toryyate'nayeti tariḥ saṃsārasāgarātikramaṇasādhanamātmatattvajñānaṃ, tasyāṃ sādhanatvena bhavati iti vedaśāstraṃ taryaṃ, tasyābhihananaśīlāḥ vedamārgavidūṣakā ityarthaḥ | anṛtābhiśaṃsino jñānādajñānādvāpi mṛṣāvadanaśīlāḥ | yataste'nṛtameva satyamiva paśyanti satyameva paśyantītyarthaḥ | anṛtasya satyatvena darśane dṛṣṭāntamāha, indrajālavaditi | yata evaṃ vedaviruddhaḥ sampradāya āsura evāsatyamūlaścāto yadvedeṣvabhihitamuktaṃ tatsatyaṃ yathārthaṃ tadupādeyamityarthaḥ | yadvedeṣūktaṃ tadeva vidvāṃsaḥ samyakpaṇḍitā upajīvanti ādareṇa gṛhṇanti, na hetuvādapaṭubhirabhihitamityarthaḥ | anayā''khyāyikayopādeyamarthamupadiśati, tasmāditi | brāhmaṇagrahaṇamupalakṣaṇaṃ, traivarṇiko na kadāpyavaidikaṃ vedaviruddhaṃ vedārtha- jñānānupāyarūpaṃ ca śāstrāntaramadhīyītetyarthaḥ | tādṛkśāstrāntarādhyayane doṣaṃ sūcayati, ayamarthaḥ syāt | adhamāsuradṛṣṭyopātto'dhaḥpātarūpo'rthaḥ phalaṃ syāditi bhayāditi vākyaśeṣaḥ |
7.10.2
yadvaitaduktaṃ tatsatyamiti yaduktaṃ tatra veda eva kathamiti jijñāsāyāṃ tasya tattvaṃ vaktumuttaro'nuvākaḥ pravartate etadvāveti | "etadvāva tatsvarūpaṃ 0 parimitaṃ tejaḥ" iti | etadvāvaitadeva tasya vedasya svarūpaṃ yannabhaso brahmākāśasya khe hṛdayasuṣire'ntarbhūtasya madhye siddhasya, yatparamanupūyamānaṃ tejaḥ sarvāvabhāsakaṃ caitanyasvarūpaṃ tattajastredhā prādhānyamāśrityābhihitamuktaṃ pūrvaṃ, agnau āditye prāṇe ca vibhāvyamānamityarthaḥ | tathā ca yadagnyādyātmanā bahiravabhāsakaṃ tejastadeva khe'ntarbhūtasya nabhasaḥ paraṃ tejastadeva ca vedasya svarūpamityuktaṃ bhavati | tadevaivaṃlakṣaṇaṃ tejaḥ prathamamoṅkārātmakamānīdityāha, etadvāveti | yadomityetadakṣaraṃ prasiddhamasti tadetadvāva khe'ntarbhūtasya nabhaso rūpamabhivyaktaṃ rūpāntaramityarthaḥ | kuta etadityata āha, aneneti | etat tejo'nenaivomityevamātmakenākṣareṇa rūpeṇa tadudguhya-
7.10.3
tyunnatabudhnaṃ bhavati bījasyevocchūnatā vedasyādyāvasthārūpaṃ jāyata ityarthaḥ | tat udayati uṅgacchati aṅkura ivāntarnādarūpapraṇavākāraṃ bhavati, tataḥ krameṇocchvasatyucchvāsa iva dīrghasvareṇoccāraṇasthānaṃ prāpyākṣararūpamavatiṣṭhata ityarthaḥ | evamabhivyaktapraṇavākārabrahmatejorūpo vedo'jasraṃ nairantaryeṇa brahmadhīyālambaṃ, viśliṣṭapāṭhaḥ chāndasaḥ, brahmabuddherūpāsanātmikāyā ālambanamityarthaḥ | vāśabdāt brahmatattvabuddhyālambanaṃ cetyarthaḥ | adhikāribhedāt buddhidvayālambanatvavikalpārtho vā vāśabdaḥ | athaivā'syāmevāvasthāyāmetat tejaḥ praṇavamātrākāraṃ sat samīraṇe koṣṭhagate prāṇe ghoṣavati sahakāriṇi sampanne sati dūtiśeṣaḥ | prakāśaṃ prakṣipati tyajati iti prakāśaprakṣepakaḥ, jaṭharakuharacāryagnistasyauṣṭhyasthāne bhavaṃ prakāśaprakṣepakauṣṭhyasthānīyaṃ tantejo'nuprasaratītyuttaratrānvayaḥ | anuprasaraṇaprakāraṃ dṛṣṭāntena spaṣṭayati, etaditi | etadanuprasaraṇaṃ dhūmasyeva draṣṭavyaṃ, yathā dhūmo nabhasi samīraṇe vāyau vāti mati praśākhayaiva prakṛṣṭayā śākhayā śākhākārayā lekhayotkramyorddhadeśaṃ gatvā vṛkṣasya skandhāt skandhamanusarati tattatskandhairabhihanyamānastattadākāratāmaśnute, tathaitadbrahmatejo mūlādhāroparyagnimaṇḍale tatrasthenāgninā mantṛtte'bhivyaktaṃ ghoṣavatprāṇavāyunāgnau dhmyamāne tameva vāyumagniṃ
7.10.4
copādhimavalambya prathamaṃ nādamātrapraṇavātmanāvirbhūya krameṇa hṛtkaṇṭhatālvādisthānaiḥ prasaraṇavicchedairabhihanyamānaṃ nānāvarṇātmanodbhūya nānāvedaśākhātmakaṃ bhavatīti dārṣṭāntikaṃ yojyaṃ | evamekarūpasya caitanyajyotiṣo'nekarūpavedātmanā prasaraṇe dṛṣṭāntamuktvā prasaraṇenāvasthāntaraṃ gatasyāpi na svabhāvānyatvaṃ svarūpavināśo vetyatra dṛṣṭāntadvayamāha, apsu prakṣepuka iti | prakṣepa eva prakṣapakaḥ, yathā lavaṇasya piṇḍībhūtasyāpsu prakṣepo na lavaṇasvabhāvahānikarastadavasthasyā'pi lavaṇarasānapāyāt, yathā vā ghṛtasyauṣṇyamuṣṇasaṃsargo na ghṛtamanyathayati evamidamapītyarthaḥ | ābhyāṃ dṛṣṭāntābhyāmayamapyarthaḥ sūcitaḥ, yathā jalāgnupādhivigame lavaṇaghṛtayoḥ pūrvāvasthāpattiḥ piṇḍākāreṇa tathā brahmatejaso'pi kāyāgniprāṇamanaādyupādhyapagame svarūpeṇa cidghanāvasthāpattiriti na vedasyānityatvamiti | idānīṃ suptaprabodhavat jhaṭiti vedātmanā cidāvirbhāve dṛṣṭāntamāha, abhidhyāturvistṛtirivaitaditi | etadvedarūpeṇa caitanyaprasaraṇamabhidhyāturbhidhyānakartuḥ saṅkalpamātreṇa prāsādādikāryanirmāturyogeśvarasya vistṛtirvistāra iva, ayamīśvaracidvistāro veda ityarthaḥ | atrāsminnarthe udāharanti pṛcchati śiṣya ityarthaḥ | kiṃ tadāha, atha kasmāditi | uttaramāha, yasmāditi |
7.10.5
yasmāduccāritamātra evāyaṃ vedaḥ praṇavātmā sarvaṃ śarīraṃ jagadityetat vidyotayati prakāśayati tasmādvaidyuta iti veda ucyata iti yojanā | yasmādbhūtapiṇḍavahnaubhūtavedāvasthā praṇavātmakamidaṃ brahmāsīt tasmādomityanenaitadaparimitaṃ brahma teja upāsīta praṇavamālambya brahma dhyāyītetyarthaḥ | etaduktaṃ bhavati sarvavedārthāvalambananibandhanā hi sarve kāmāḥ puruṣārthabhūtāḥ prasiddhāḥ, te sarve praṇavālambanaṃ brahma dhyāyato bhavanti praṇavasya sarvavedātmakatvādvrahmaṇaśca sarvārthātmakatvāt sarvapuruṣārtharūpatvācceti | vedodgamasyānantaraṃ nirūpaṇāt tadarthaprakāśakāḥ ślokā manaḥkāyāgnimāhantītyādaya evātra yadyapi niveśa yituṃ yuktāstathāpi oṃmityanenaitadupāsīteti parasya tejasa upāsanavidhānādupāsyasya tejaso viśeṣāvasthātrasthānaṃ vaktuṃ madhye puruṣa ityādayaḥ ślokā upāttāḥ | teṣāñca cākṣuṣaḥ svapnacārī ceti paratra vartiṣyamāṇaiḥ ślokairekavākyatā boddhavyā | tathā ca yathāpāṭhakramamiha vyākhyāne'pyarthakrameṇaivārthasaṅgatirdraṣṭavyā | “puruṣaścākṣuṣo ॰ dvidhā satī” iti | yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣiṇyavasthitaścākṣuṣaḥ puruṣaḥ prasiddho draṣṭā ayamindraḥ parameśvaraḥ, yā
7.10.6
devatā savye vāme'kṣiṇyavasthitā iyamasyendrasya jāyā patnīti yojanā | uktañca bṛhadāraṇyake ‘indho ha vai nāma yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣan puruṣastaṃ vā etamindham̐ santamindra ityācakṣate parokṣeṇa’ (a0 6) iti | ‘atha yadāme'kṣiṇi puruṣarūpameṣāsya patnī virāṭ’ (a0 6) iti ca | iyamanayorjāgradavasthoktā | svapnamāha, samāgama iti | hṛdayāntargate suṣau chidre nāḍījālasamāvṛte tayorindrendrāṇyoḥ samāgama ekasthāne'vasthānaṃ mithunībhāva ityarthaḥ | tayorantarhṛdayākāśe suptayostejastejanaṃ jīvanamannamiti yāvat, tadyallohitasya piṇḍaḥ pariṇāmastadubhayostayorannamityarthaḥ | tathā ca bṛhadāraṇyake ‘tayoreṣa saṃstāvo ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśo'thainayoretadannaṃ ya eṣo'ntarhṛdaye lohitapiṇḍo'thainayoretat prāvaraṇaṃ yadetadantarhṛdaye jālakabhiva’ iti yadannaṃ pānañcopayujyate prāṇibhistadaudaryeṇāgninā pacyamānaṃ sthūlamadhyamāṇiṣṭhabhāgatāmāpadyate, tatra sthūlo bhāgaḥ puriṣamūtrādirūpo bahirgacchati, madhyamastu nāḍīdvārā sarvaṃ śarīraṃ rasalohitamāṃsādirūpeṇa pariṇamyā'nupraviśati, aṇiṣṭhastu manaādīnupacinoti | tatra yo madhyamo rasabhāgaḥ sa lohitapiṇḍa ityucyate tasya śarīrasthitihetutvāt, tayostadannamiti tātparyārthaḥ | idānīṃ tayoḥ sañcaraṇamārgamāha, hṛdayāditi |
7.10.7
yā nāḍī hṛdayānnirgatā tāvadāyatau dīrghā yāvaccakṣurato'smiṃ ścakṣuṣi pratiṣṭhitā, sarato'syāmindrendrāṇyāviti vā sārayatyetāviti vā sāraṇī nāma nāḍī sañcaraṇamārgabhūtā ekāpi satī tayordvayoḥ savyadakṣiṇakṣi prāptyekatvāt dvidhocyate ityarthaḥ, ' athainayoreṣā sṛtiḥ sañcaraṇī yaiṣā hṛdayādūrddhā nāḍyuccarati ' (bṛhadā0) iti śrutyantaraṃ | evamanayorjāgratsvapnāvasthātmasañcaraṇamārgā uktāḥ | idānoṃ suptiprāptikrameṇāvasthātrayātītaṃ turīyaṃ padamekarasaṃ tattvamanayorvaktavyaṃ tadihārthārduktameveti siddhavatkṛtya prakṛtaṃ vedāvirbhāvaviṣayaṃ ślokajātamudāharati "manaḥ 0 evamāṅgaḥ" iti | udbuddhāryavāsanatayātmavivakṣānugṛhītayā buddhyā niyuktaṃ manaḥ kāyāgniṃ śarīrasthitasūkṣmarūpamagnimāhanti prabodhayati, sa kāyāgnirmārutaṃ vāyuṃ prāṇākhyaṃ prerayati vyāpārayati ghoṣavantamāpādayatītyarthaḥ | mārutastūrasi caran sañcaran mandraṃ svaraṃ ghoṣaṃ janayati, tataḥ khajāgniyogāt nirmanthanakāṣṭhaṃ khaja ityucyate, khajasthānīyenāgninā yogāddhṛdi uraḥpradeśe samprayuktaṃ samyagāloḍitaṃ tanmārutasvarūpaṃ manovṛttyuparaktaṃ prathamamaṇoḥ
7.10.8
sūkṣmāt kevalānmārutāddhi yasmāt aṇureva mandrasvarātmako jātaḥ saḥ, punaḥ kaṇṭhadeśe prāptaṃ dviraṇurddiguṇitaṃ, punarjihvāgradeśe gataṃ tryaṇukaṃ triguṇitaṃ viddhi | evaṃ vinirgataṃ krameṇābhivyaktaṃ varṇajātaṃ, mātṛkaṃ sarvapadavākyānāṃ yonibhūtamāhuradhyātmavida ityarthaḥ | hṛdi samprayuktamaṇa hyaṇurrdiraṇuriti yadi pāṭhastadā hṛdi samprayuktamaṇu tato hyaṇorddiṃraṇvityādi yojyaṃ | idānaum̐ sarvaṃ śāstrārthaṃ vidvatpraśaṃsābhiṣeṇopasaṃharati “na paśyan 0 sarvaśaḥ” iti | etasmin śāstre yat tattvaṃ śābdabrahmaṇaḥ parasya ca brahmaṇo'nekavidhamupapāditaṃ tadyathoktavidhinopāyopeyabhāvena paśyan svānubhavamāpādayan yo bhavati sa mṛtyuṃ saṃsāraṃ punarna paśyati na rogaṃ paśyati vyādhiṃ na paśyatītyarthaḥ | uta api duḥkhatāṃ duḥkhamityetat ādhimapi na paśyatītyarthaḥ | dehadvayasambandhābhāvānnādhivyādhiprasaṅgo janmamṛtyujarādiprasaṅgo vāsya sambhavedityarthaḥ | hi yasmāt paśyan jñānī sarvaṃ paśyati sarvamādhivyādhyāspadaṃ viṣayatvenānubhavati na svadharmatvenetyarthaḥ | yadā paśyan hi jñānī sarvaṃ sarvātmakaṃ brahma paśyati, ataḥ sarvaśaḥ sarvātmanā sarvaṃ brahmāpnoti brahmaiva bhavatītyarthaḥ | tasmā-
7.10.9
dyathoktavidhinā parāparabrahmatattvāvadhāraṇameva paramapuruṣārthasādhanaṃ paramānandādvayaṃ brahmauvātmābhedenāvirbhūtaṃ puruṣārtha iti siddhamityupasaṃhārārtho yojyaḥ | yat punarindrendrāṇyoḥ suṣuptaṃ turīyañca padaṃ vaktavyaṃ siddhavatkṛtamityuktaṃ tadidānoṃ prapañcayanto vedyatattvamupasaṃharati “cākṣuṣaḥ ॰ mahātmana iti” iti | yaḥ pūrve puruṣaścākṣuṣa ityādau dakṣiṇasavyyākṣṇorindrendrāṇīrūpamithunātmanā jāgradavasthābhoktātmā nirdiṣṭaḥ sa iha cākṣuṣa ucyate | sa eva hṛdayanāḍīsuṣireṣu sañcaran vāsanāmayaviṣayadraṣṭā svapnacārī bhavati | ubhayavidhadarśanavṛttyuparame ca suptaḥ suṣuptiṃ gataḥ sa bhavati | evamete trayastisṛṇāmavasthānāṃ bhoktāro viśvataijasaprājñasaṃjñakā uktāḥ | yastu suptāt paraḥ śuddha ātmā sa uktaviśvādyātmatrayāpekṣayā turīya ucyate, evamuktaprakāreṇāsya cidātmano bhedāścatvāraḥ prasiddhāḥ, tebhya steṣu madhye tebhyo vā viśvādibhyo viśvādyapekṣayā turyaṃ turīyaṃ caturthaṃ padaṃ mahatttaramatiśayena mahadatyantamaparicchinnamityarthaḥ | turīyasya mahatttaratvamupapādayati, triṣviti | triṣu jāgradādiṣu sthāneṣvekapāt turīyākhyaṃ brahma caret sarvakalpanādhiṣṭhānatvenānugataṃ vartata ityarthaḥ | tripād brahma viśvataijasa-
7.10.10
prājñākhyaṃ uttare uttarasmiṃsturīye carati tadāśritaṃ sad vartata ityarthaḥ | etaduktaṃ bhavati, kāryaṃ kāraṇamiti jagato'vasthādvayaṃ prasiddhaṃ, tatra kāryaṃ sthūlaṃ sūkṣmañceti dvividhaṃ, tayoḥ sthūlakāryopādhirviśvaḥ, sūkṣmakāryopādhistaijasaḥ, etayoḥ svasvopādhipāratantryāt tāvanmātraparicchinnāviti naitau mahattarau, kāraṇāvasthajagadbījopādhistu prājñaḥ sakāraṇasya svopādheḥ kāryavyāpitvādavasthāntaramapi vyāpnuvan pūrvāpekṣayā vyāpaka iti mahān bhavati, etat tritayaṃ yenānavacchinnaprakāśātmanā sākṣiṇā bhāsyate yatsattayā ca saditi vyavahriyate tat turīyaṃ kāryakāraṇopādhidvayarahitaṃ paricchedakābhāvādaparicchinnaṃ mahattaramiti | taduktaṃ 'kāryakāraṇabaddhau tāviṣyete viśvataijasau | prājñaḥ kāraṇabaddhastu dvau tu turye na sidhyataḥ' iti | tarhi kiṃ paricchinnāparicchinnarūpeṇātmabhedo'ṅgīkṛto netyāha, satyeti | satyamanidaṃ cidātmarūpaṃ, anṛtaṃ parāgrūpamavasthātrayatadabhimānilakṣaṇaṃ, tābhyāṃ parasparādhyastābhyāmupabhogo vyavahāraḥ satyānṛtopabhogaḥ, sa evārthastasmāt tannimittaṃ
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit