Māṇḍūkya Upaniṣad 6
Commentary 6
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.4 — 5 parts
6.4.1
māṇḍūkyopaniṣadvyākhyāṃ kariṣye padacāriṇīm | omātmābhedasaṃbodhādānandātmaprakāśinīm | nāmanāminorloke bhedasyāprasiddhatvādvastutaścaukārasya brahmavirtatvāddhiDomainṃ ca vivartādhiṣṭhānena bhedaśūnyatvādataṃ oṃkāraṃ brahmanāmadheyaṃ brahmadṛṣṭyā''ha - om | avati brahmabuddhyā dṛṣṭo draṣṭṛnityog | iti oṃkārānu haraṇārthaḥ | etat | uktamoṃkārarūpaṃ jagatparṇasya śaṅkusthānīyaṃ brahmaṇā tādātmyaṃ proktaṃ brahmaṇo vikāro nāmadheyaṃ ca | akṣaram | varṇātmakam | idaṃ vividhapratyayagamyaṃ cetanācetanātmakaṃ jagatsarvaṃ nikhilaṃ tasya sarvātmakasyaukārasyopavyākhyānamupa sāmīpyena vispaṣṭamā samantātkathanamuktārthavivaraṇamityarthaḥ | bhūtamatītaṃ bhavadvartamānaṃ bhaviṣyadanāgatamityanena prakāreṇa sarvaṃ nikhilamoṃkāra eva praṇava eva na tvanyat | yacca yadapi prasiddhaṃ sadasadātmakamanyaduktādvyatiriktaṃ trikālātītamuktakālatrayāsaṃspṛṣṭaṃ tadapyuktaṃ brahma naraviṣāṇādikamapi | apiśabdaḥ pūrveṇa samuccayamāha | oṃkāra eva vyākhyātam | oṃkārasya brahmaṇo nāmadheyatvādisaṃkhyātiriktityabhiprāyeṇā''ha - sarvaṃ nikhilaṃ hi niścitametatprapañcajātaṃ brahma satyajñānādilakṣaṇaṃ bṛhat | jaḍasyaiva brahmātmatvamuktaṃ na cetanasyetiśaṅkānirākaraṇārthamāha - ayamanubhūyamāna ātmā'smatpratyayālambanaścetanastvaṃpadārthaḥ | brahmoktaṃ tatpadārthaḥ | sa kāryakāraṇabhāvamantareṇa brahmaṇā tādātmyaṃ prāpto'yamātmā vyākhyātam | catuṣpāccatvāraḥ pādā yasya sa catuṣpāt |
6.4.2
gauriva kiṃ catuṣpādityāśaṅkya netyāha - jāgaritasthāno jāgaritaṃ sthānaṃ yasya sa jāgaritasthānaḥ | bahiḥprajño bahī rūpādau cakṣurādigrāhye prajñā yasya sa bahiḥprajñaḥ | saptāṅgaḥ saptasaṃkhyākāni dyusūryava,tyākāśairyapṛthivyāhavanīyākhyāni mūrdhacakṣuḥ prāṇaśarīrāntarbhāgamūtrāśayapādākhyānyaṅgāni yasya sa saptāṅgaḥ | ekonaviṃśati mukhaḥ pañcajñānakarmendriyaprāṇāntaḥkaraṇacatuṣṭayarūpāṇi mukhānyekonaviṃśatisaṃkhyākāni yasya sa ekonaviṃśatimukhaḥ | sthūlabhuk, sthūlaṃ rūpādikaṃ bhuṅkta iti sthaḷabhuk| vaiśvānaro viśveṣāmayaṃ naro viśve vā narā yasya viśvaścāsau naraśceti [ vā ] viśvānaraḥ, sa eṣa vaiśvānaraḥ | athavā viśveṣāṃ naraśabdavācyānāṃ caturvidhānāṃ sthūlānāṃ dehānāmadhiṣṭhātā'yaṃ vaiśvānaraḥ prathamaḥ pādaḥ | ātmano'yaṃ sarvaiḥ sukarāvagamatvātprathamo'śaḥ | idānīṃ dvitīyaṃ pādamāha—svapnasthānaḥ svapnaṃ jāgaritavāsanājanyaṃ sthānaṃ yasya sa svapnasthānaḥ | antaḥprajño'ntarmānasavāsanāvilāse prajñā buddhiryasya so'ntaḥprajñaḥ | saptāṅga ekonaviṃśatimukhaḥ | vyākhyātam | pravibhuktabhukapraviviktaṃ sūkṣmaṃ bhuṅkta iti praviviktabhuk | taijasastejo'ntaḥkaraṇaṃ kartṛkaraṇakāryādibhāvena pariṇataṃ tadeva sthūlaśarīrādihīnaṃ yasya sa taijasaḥ | antaḥkaraṇasya svāmītyarthaḥ | jāgaritānantarabhāvitvāt | dvitīyaḥ pādaḥ | spaṣṭam | idānīṃ tṛtīyaṃ pādaṃ vaktumāha—yatra yasminkāle suptaḥ uparatendriyagrāmo na kaṃcana kāmaṃ kāmayate kamapi puṇyapāpahetubhūtaṃ putrakṣetrādikaṃ nābhilaṣati | na kaṃcana svapnaṃ paśyati |
6.4.3
kamapi śubhamaśubhaṃ vā vāsanāvilāsaṃ nāvalokayati tatkāmākāmanasvapnānavalokana rūpaṃ suṣuptaṃ gāḍhanidrāprāptisthānam | suṣuptasthānaḥ suṣuptaṃ svayaṃ śrutyā vyākhyātaṃ sthānaṃ yasya sa suṣuptasthānaḥ| ekībhūtaḥ | sarvajagadbījabhūtasyā''varaṇātmakasyājñānasyānuparamādaneko'pyantaḥkaraṇavikṣepoparamādekatāṃ gataḥ | prajñānaghana eva prajñānamātmano rūpaṃ brahmaṇo bhedarahitaṃ svayaṃprakāśaṃ tasya ghanaḥ piṇḍa iva sa eva na tvantaḥkaraṇādibāhyaṃ ca | na ca nirānanda ityāha—ānandamayo vikṣepāṇāmuparamādāvaraṇasyānuvṛtteśca svarūpānandapracuro hi yasmāttasmādānandabhugānando vikṣepābhāvopalakṣita ātmā tameva bhuṅkte'jñānavṛttimiravagacchatītyānandabhuk | cetomukhaśceta ātmasvarūpabodhaḥ sa evā''varaṇaśaktisahito mukhaṃ yasya sa cetomukhaḥ prājñaḥ prakṛṣṭe svayaṃprakāśa ānandātmani sājñāne jñaptirajñānavṛttirūpo bodho yasya sa prajñaḥ prajña eva prājñaḥ| uktāvasthādvayābhāvenāvagamyamānatvāt| tṛtīyaḥ pādaḥ | spaṣṭam | prājñaṃ prastauti sarvakāraṇatvāttasya | eṣa uktaḥ prājñaḥ sarveśvaraḥ sarvaniyāmaka eṣa prājñaḥ sarvajñaḥ sarvaścāsau jñaśceti sarvakāryātmakatvādajñānasya vā jānātīti sarvajñaḥ | eṣa prājño'ntaryāmyantaryamayitā | eṣa prājño yoniḥ kāraṇaṃ sarvasya nikhilasya cetanācetanātmakasya jagataḥ | yonitve hetumāha-prabhavāpyayāvutpattivināśau hi yasmādbhūtānāṃ cetanācetanarūpāṇāmito bhavata iti śeṣaḥ |
6.4.4
idānīṃ turīyaṃ pādamāha-nāntaḥprajñaṃ na mānasavāsanāvilāsadarśanalālasaṃ na bahiḥprajñaṃ nendriyairviṣayāvalokanaparaṃ nobhayataḥprajñaṃ jāgaraṇasvapnāntarālāvasthāvabodhaśūnyaṃ na prajñānaghanaṃ na jñānamātrabodhaṃ na prajñaṃ nirvikalpabodhaśūnyaṃ nāprajñaṃ na bodhābhāvarūpam | sya phalamāha-ādiśca svānāṃ madhye sarveṣu kāryeṣu prathamagaṇyaḥ| cakārādapi prathamaṃ phalaṃ bhavati | spaṣṭam | yasya phalaṃ tamāha--yaḥ pādamātrātādātmyajña evamuktena prakāreṇoktayoḥ pādamātrayoḥ sāmānyaṃ veda jānāti sa āpnotītyanvayaḥ | svapnasthānastaijasa ukāro dvitīyā mātrā| spaṣṭam | taijasokārayostādātmye hetumāha-utkarṣādūrdhvabhāvitvenotkṛṣṭatvāt | punaranyatsāmānyamāha-ubhayatvādvā | viśvākārābhyāṃ taijasokārayordvitīyatvāt | vāśabdaḥ pūrvavat | idānīmuktajñānasya phalamāha-utkarṣati ha vai jñānasaṃtati śiṣyapraśiṣyādijñānasaṃtatyotkṛṣṭo bhavati | vyākhyātamanyat | ubhayatvajñānasya phalamāha--samānaśca bhavati, yo hi svāvasthānadeśe kāle votkṛṣṭastatsamānaḥ | cakārāttasmādutkṛṣṭo'pi bhavati | idānīmubhayajñānasya sādhāraṇaṃ phalamāha- nāsyābrahmavitkule bhavati | asyotkarṣobhayatvajñānavataḥ kule'nvaye śiṣyapraśiṣyādirūpe'haṃ brahmāsmītyetajjñānaśūnyo na bhavati | ya evaṃ veda, vyākhyātam | suṣuptasthānaḥ prājño makārastṛtīyā mātrā, spaṣṭam | prājñamakārayostādātmye hetumāha - miterminoti hi prājñaḥ sarvamātmani tādātmyena makāro'pyakārokārau prakṣipatyevamātmasvarūpe'nyathoṃkārasyāniṣpatteḥ |
6.4.5
apītervā makāro hyoṃkāre vartamānaḥ spaṣṭaṃ nopalabhyate tataḥ pralayaḥ prājñaśca pralayaḥ prasiddhaḥ pralayasāmānyāt | vāśabdaḥ pūrvavat | idānīṃ mitijñāta( na )sya phalamāha-minoti ha vā idaṃ sarvam | idaṃ vividhapratyayagamyaṃ jagannikhilaṃ prasthamiva yāvat, minoti sarvātmabhāvena svātmani prakṣipati | apītijñānasya phalamāha- apītiśca bhavati, sarvāvikyena pralayaḥ sarvasya, cakārātsvayaṃ pralayaśūnyaśca bhavati | ya evaṃ veda, vyākhyātam | ardhamātrāyā avayavasyaukārasyāvayavinaścābhedamurarīkṛtya caturthapādasvarūpanirañjanātmasvarūpatāmoṃkārasyā''ha-amātro'kārādimātrāśūnyaścaturtho'vyavahāryaḥ prapañcopaśamaḥ śivo'dvaitaḥ, spaṣṭam | evamuktena mātrātādātmyenoṃkāra ātmaiva, spaṣṭam | saṃviśati samyakpraveśaṃ karotyātmanoṃkāreṇā''tmānamānandātmasvarūpaṃ ya oṃkārātmajña evamuktena prakāreṇoṃkārātmanostādātmyaṃ veda jānāti tasyoktoṃkārarūpānandātmaprāptiphalamarthasiddhaṃ tataḥ śrutyā noktam | athavā saṃviśatyātmanā''tmānamitīdaṃ phalavākyamastu ||
Linked texts (1)
- Māṇḍūkyopaniṣad — Sanskrit