Pramāṇa · Search · About · API

Upanishads 2

Upanishads 2

Language
Sanskrit

Contents

2.1.1

oṃ advaitapuruṣasya na dvitīyo bhedo'sti| sthirajaṃgamamadhye advaitaṃ
brahma prakāśitam| sarvalokamadhye brahma dvidhārūpaṃ vicarati| caitanyacittejasaḥ
antarātmā| madhye kaivalyātmā| ekaikaṃ yathā ravitejaḥ ravirbhavet tathā
akhaṇḍitabrahma māyājagattrayaṃ avasthālayaṃ paramātmanaḥ ekaṃ bhavati| yā
buddhirgarbhamadhye sā buddhirbālyāvasthā na bhavati| yā buddhirbālyāvasthā bhavati
sā buddhiyauvanāvasthā na bhavati| yā buddhiyauvanāvasthā sā buddhiryūnāvasthā na
bhavati| jarāvasthā kālasaṃprīkāmevadharmakrīyate kāraṇaṃ tattvajñānaṃ bhavati
jñānaprabodho . yasminmadhye māyāmohaṃ parityajya sarvakarmavinirmuktaḥ sa
śabdātīto'pi jāyate| atheto'pi advaitapuruṣasya pūrṇaṃ brahma pratibhāsitam| yathā nadī jāyate sāgara eko'pi sāgarapratibhāsitaḥ tathā brahma
sarvāntarānmā madhye prakāśitam| nāprasaṃ saṃpuṭaṃ sattvarajastamoguṇarahitaṃ tattvaṃ
ceti| yathā yogī vāyunirodhanaṃ utkācaraṇagururācchinoti kilviṣam
sarvadivyadehamadhye paramātmā prakāśitaḥ vinirmuktabhavasāgaraḥ svarge devamadhye
uttamasvalpasya buddhiprakāśaḥ asminmadhye māyāmohaṃ parityajet| prakāśamadhye
māyā karoti | tailamadhye yathā yathā makṣikā ekadehimadhyaṃ brahma daśadhā rūpaṃ
vicarati | cakṣuḥprāṇamanobuddhipaścendriyāṇi pañcatattvāni tathā ghaṭaghaṭamadhye bahucandro'pi dṛśyate prakāśitaḥ sarvalokamadhyaṃ brahmaṇo rūpaṃ vicarati
tathā ghaṭaghaṭamadhye bahucandro'pi dṛśyate | advaitaṃ kathitaṃ yena puruṣo'mūḍho

2.1.2

bhavati | devāsuramunimanuṣyāṇāṃ adhaḥ ūrdhvaṃ caturdiśam | suvarṇāyudevādāvyadehiterasakāro dṛśyate rasakārākāramadhye bhavati nirākāraḥ akāraukāramadhye brahma paripūrṇī satyasatyaṃ vedavākyaṃ vedaśāstrapratibhāsitaṃ kaivalyaṃ
dvaitādvaitarahitaṃ manomaya ānandamayatattvamayatejomayasarvamayaḥ viṣṇuvṛkṣaphalaṃ utpannaṃ paramahaṃsapūrṇo'pi jāyate | jñānaṃ mātā vijñānaṃ pitā saguṇabrahma
nirguṇabrahmārpitaṃ aṣṭamī ca nirguṇāvasthā brahma śarīrajñānalaharī brahmaṇaḥ
brahmaṇo yajñopavītamaniṣṭaṃ gaṃbhīragrahe kṣemasarvavairāgyaprabhāvena santoṣalābhasamastaguṇo'pi jāyate | paramahaṃsapuruṣasya dvitīyaṃ bhedaṃ yathā jalarahite bhinnaṃ
prāṇaprīteyan | dvitīyavasturahitaḥ akhaṇḍitaṃ vastu madhyaṃ praviṣṭaṃ ardhasthāne
ardhamṛcasthāne ātmā dṛśyate ātmavyāpakaṃ brahmajñānavijñānam
iti advaitopaniṣat saṃpūrṇā
oṃ ācamanavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ | jaṅghe pāṇipādau prakṣālya
prāṅmukha udaṅmukho vā baddhaśikho yajñopavītī | brāhmaṇasya dakṣiṇe haste pañca
tīrthāni bhavanti | aṅgulyagre devatīrthaṃ kaniṣṭhikāmūle ārṣikaṃ tīrthaṃ
[aṅguṣṭhatarjanyormadhye] paitṛkaṃ tīrthaṃ aṅguṣṭhamūle brahmatīrthaṃ madhye agnitīrtham
na tiṣṭhan hasan na buhdudairna ca lomaiḥ gokarṇākṛtivat kṛtvā māṣamajjalaṃ
pibet | tena trirācāmet | prathamaṃ yaḥ pibedṛgvedaḥ prīṇātu | dvitīyaṃ yaḥ
pibedyajurvedaḥ prīṇātu | tṛtīyaṃ yaḥ pibet sāmavedaḥ prīṇātu | lomādharoṣṭhamatharvavedaḥ prīṇātu | mukhamagnitṛsaṃ sarvaṃ prokṣati | yaḥ pādau prokṣati yaścakṣuṣī

2.1.3

yaścandramādityau yannābhiṃ tena pṛthivī yastastena viṣṇuḥ | yacchirastena rudraḥ
mūrghni śatakuberaḥ | sarvadevatyāste prīṇantu | ya evaṃ veda | ityupaniṣat
ityācamanopaniṣat samāptā
oṃ tasya niścintanaṃ dhyānam | sarvakarmanirākaraṇamāvāhanam
niścalajñānamāsanam | samunmanībhāvaḥ pādyam | sadāmanaskamarghyam | sadādīkṣirācamanīyam | varāktaprāptiḥ snānam | sarvātmakatvaṃ ddaśyavilayo gandhaḥ
hagaviśiṣṭātmānaḥ akṣatāḥ | cidādīptiḥ puṣpam | sūryātmakatvaṃ dīpaḥ
paripūrṇacandrāmṛtarasaikīkaraṇaṃ naivedyam | niścalatvaṃ pradakṣiṇam | so'haṃbhāvo
namaskāraḥ | parameśvarastutirmaunam | sadāsantoṣo visarjanam | evaṃ paripūrṇarājayoginaḥ sarvātmakapūjopacāraḥ syāta | sarvātmakatvaṃ ātmādhāro bhavati
sarvanirāmayaparipūrṇo'hamasmīti mumukṣūṇāṃ mokṣaikasiddhirbhavati || ityupaniṣat
ityātmapūjopaniṣat samāptā
oṃ ṛṣayo vai brahmodyamāhyitavaḥ ūcuḥ parasparamivānudruvāṇāḥ | teṣāṃ
viśvāmitro vijitīyamiva manyamāna uvāca | yadetadantare dyāvāpṛthivī
anaranuvadiva sarvamakṣavadyadidamākāśamivetaścetaśca stanayanti vidyotamānā
ivāvasphūrjayamānā iva tadbhrūveti | tasyopavyākhyānam | yadidamagnibhirjuhvalayanti
poplvayantyadvirabhiṣīvayanti vadbhrībhirabhimrakṣaṃti varatrābhirabhinnaṃtyayoghanairvidhyaṃti sūcībhiḥ nikhānayaṃti śaṃkubhirabhitṛndanti paḍvīśikābhiribhilimpanti
mṛtsnayā takṣṇuvaṃti vāsībhiḥ kṛṣṇaṃti phalibhirnahaiva śaknuvata iti nāsyeśīmahi nainamatīyīmahi

2.1.4

tadu ha jamadagnirnānumene ārtamiva vā eṣa tanmene yadidamantareṇainadupayaṃti paryāsa ivaiṣa divaspṛthivyoriti | sa hovāca antarikṣaṃ vā
etadyadidamityetthopavyākhyaṃ iti | mahimānaṃ tvamupyeha paśyāmīti yadidamasminnanvāyattamiti | sa yadidametasminnanvāyattaṃ vedātha tathopāste'nvāyatto
haivāsmin bhavati | tadetadavidvānevāsminnanvāyattamupāste vīvapadyat ārtimṛccheta | tasmādevamevopāsīta
tamitaraḥ papraccha | katamat tvamanārtaṃ manyasa iti | taṃ hovāca
yadidamiti dyāvāpṛthivyoranāraṃbhiva nopayanti nābhicakṣate nāśnuvanti
tasyopavyākhyānam | yadidamitaścetaścāṇḍakośā udayanti nāpaghanta iva na
viślaṃsanta iva na skhalaṃtīva na paryāvartanta iva | na ha vā enakecidupadhāvanto vindanti nābhipaśyanti | yadidameka idapa evāhustamaṃ eke jyotireke'vakāśameke paramaṃ vyomaika ātmānameka iti
tadu ha bharadvājo nānumene | yadiha sarve vetthetyeti būdire nāsya
tadrūpaṃ paryāsamiti | sa hovāca | ārtamivedaṃ te vijñānamapi svidenadrodasyoreva paryāyeṇopavanvīmahi yadidamityetthopabvyākhyāsyāma iti| mahimānaṃ
tvevāsyopāse| yadidamalānvāyattamiti| sa yadidamalānvāyattaṃ vedātha
tathaivopāste'traivānvāyatto bhavati| sa.ya ihānvāyattamidamavidvānevaitadupāste
pāpīyān bhavatyārtimārcchatyavaśriyate yadevametadanvāyattamupāste sarvamāyureti
vasīyān bhavati| sa ya etadenamupāste
tamitaraḥ papraccha| katamat tvamanārte manyasa iti| sa
hovāca| yadetasmin maṇḍale'rcirdīpyate vaṃśramyamāṇamiva cākṛyamānamiva
jājvalyamānamiva dedīpyamānamiva lelihānaṃ tadeva me brahma| tasyopabyākhyānaṃ

2.1.5

yadidamadvaiva parāḥ parāvato'bhipadyaṃte saṃpannamevaitat saṃmitameva yathopayātamālvaivābhicakṣata iti| ya etadabhipadyeva gṛhṇīyādatho visphurantīva dhāvantīvolkavaṃtīvopaślipyaṃtīva na haivābhipadyante| tadidamantike davīyo nedīya iva dūrato na vā
asya mahimānaṃ kaścidetīti
tadu ha na mene gautamo yadidamārtamiva stimitamiva paryāyeṇa
paśyantīvemaṃ moghaṃ saṃvidānā iti| ya ime puṇḍrāḥ subgāḥ kulambhā
daradā barbarā iti| na ha vā asaṃvidānā eva drāgivābhi tatpadyanta
iti| mahimānaṃ tvevāsyopāse| ya etadasminnantare hiraṇmayaḥ puruṣo
hiraṇyavarṇo hiraṇyaśmaśrurānakhāgrebhyo dīpyamāna iva| sa ya evamenamupāste'tīva sarvabhūtāni tiṣṭhaṃti sarvamāyureti vasīyān bhavati| na ha vā
eṣa paramatībodeti| yastvenaṃ paramatībodyantaṃ paśyannupāste pāpīyān bhavati
vīvapadyata ārtimṛcchati| yastvenaṃ paramanūdyantaṃ vedātha tathopāste paraṃ jyotirupasaṃpadyate sarvamāyureti vasīyān bhavati| sa ya evamenamupāste
tamitaraḥ papraccha| katamat tvamanārte manyasa iti| taṃ hovāca
visphuraṃtīrevemā lelāyantīriva saṃjihānā iva nedīyasitamā iva davīya
sitamā eva davīyasitamā iva nedīyasitamā eveti | yadapi bahudhācakṣīranna
kiñca pratipadyata iti tanme brūheti
tadu ha vasiṣṭho nānumene | yadimā visphūrjayata evābhipadyante
vīvayanti mithu ceti vicakṣate'kāṇḍa ivemā na ha vai paramitthā kaścanāśnotyasaṃvidāna iva | apa ye saṃvidrate tadetadantarvicakṣata iti | mahimnaḥ paśyemā
vijāna iti | sa ya evamimā mahimna evāsya paśyannupāste mahimna evāpnoti

2.1.6

sarvamāyureti vasīyān bhavati | yastvimā avayatīrevopāste na parā
saṃpadyamānā no eva pareti pāpīyān bhavati vīvapadyate pramīyate | atha ya
imāḥ parā saṃpadyamānā evopāste paraiva saṃpadyate sarvamāyureti vasīyān bhavati
tamitaraḥ papraccha | katamat tvamanārtā manyasa iti | mahāvijñānamiva
pratipadenādhyavasāyamiva yattaitaditthetyetyabhipaśyati | atha neti netyetaditthettheti | sa vā ayamātmā ananto'jaro'māro na vā are vāhyo nāntaraḥ
sarvavidrārūpo vighasaḥ prasaraṇo'ntajryotirviśvabhuk sarvasya vaśī sarveśvānaḥ
sarvamabhikṣipanna tamaśnoti kaścana
parovarīyāṃsamabhipraṇutyamantarjuṣāṇaṃ bhuvanāni viśvā
yamaścavanna kuśikāso agniṃ vaiśvānaramṛtajātaṃ gamadhyayī

2.2

bharebhareṣu tamupabruvāma prasāsahiṃ yudhyamindraṃ vareṇyam
satrāsā [ha] mavase janānāṃ puruhūtamabhimaṃ viśvevedasam

2.3

ahinnaṃ tamarṇave śayānaṃ vābṛhāṇaṃ tavasā pareṇa

2.1-2.1

tadu ha pratipedire | te vābhivādyaivopasamīyuḥ | namo'gnaye | nama
indrāya | namaḥ prajāpataye | namo brahmaṇe | namo brahmaṇe
ityārṣeyopaniṣat samāptā
oṃ vṛṣādarvikulay ha vai śivikulaṃ babhūva| tasyāyamitihāsaḥ kulavidyā babhūva| tadyo ha smemamadhīte sa ha smai rājā bhavati| sa
kiṃcilāpyāntarhitaḥ| so'bravīt| yo māmitihāsaṃ grāhayet| varamasmai
dadyāmiti| tato brāhmaṇaḥ saṃyogaṃ saṃyuyuje| tamādityāt puruṣo bhāskaravarṇo
niṣkramya sa enaṃ grāhayāñcakāra| tamapṛcchat| ko'sīti vā vṛṣādarviriti
tasmādya imamitihāsamadhīte| ādityaloke sa kāmacāro bhavati| tasmādya
imamitihāsamupanīto māṇavako gṛhṇīyāt| gṛhītvātha brāhmaṇānchrāvayet
medhāvī bhavet| varṣaśataṃ ca jīvet| ṣaḍaṅgaṃ ca vedamavāpnuyāt| tasmādya
imamitihāsaṃ paṭhan pitṛbhya udakāñjaliṃ dadyāt| apūpakūlā madhuḥ
sarpiṣpāyasakardamā upatiṣṭheran| tasmādya imamitihāsaṃ paṭhan pitṛbhyaḥ śrāddhaṃ
dadyāt| tadyathā sthūlayā gayāśrāddhaṃ kṛtaṃ bhavet| svadhā saha pitṛṇām
evamasya pitṛṇāmanantā tṛptirbhavati| ya evaṃ veda| so'yamitihāsaḥ
dhanyaḥ puṇyaḥ putrīyaḥ paśavya āyuṣyaḥ svargyaḥ| sārvakālikasarvabhayapramokṣaṇaḥ| nādhibhyo bhayaṃ bhavati| na corebhyaḥ| na rakṣobhyaḥ| nādhvani
pramīyate| nāpsu pramīyate| nāgnau pramīyate| nāpsu na śastreṇa vadhyate
nānapatyaḥ pramīyate| sāyaṃ prayuñjāno divasakṛtaṃ pāpaṃ nāśayati| prātaḥ
prayuñjāno rātrikṛtaṃ pāpaṃ nāśayati| sāyaṃprātaḥ prayuñjānaḥ pāpo'pāpo
bhavati| pāpabhājo hi śrotṛṇāmanasūyāvatāṃ pāpāścāpakrāmanti| ekaśataṃ
cānye sādhava āgamāḥ| etāvatī paribhāṣā| ata ūrdhvaṃ vidyāt

2.1-2.2

jihvā rasaṃ vijānāti hṛdayaṃ vedayat priyam
cakṣurdiṣṭaḥ sākṣibhāgo manasā sādhu paśyati
manasā vācaṃ nayati cakṣuṣā mīyate jagat
bhūtasya karṇau śrotārāvannaṃ prāṇena saṃmitam
annaṃ prāṇo vṛṣādarviḥ parjanyo dattavānmahat
agniśca havyavāhanastadidaṃ gāva iddhaviḥ
vittaṃ bandhuḥ prajātantuḥ karmarūpaṃ bṛhatsakhā
prajñā pratiṣṭhā tantūnāmiṣṭāpūrteḥ parāyaṇam
satyaṃ vadantyanṛtamudrahanti kṣīraṃ pibanti madhu te pibanti
somaṃ pibantyamṛtena sārdhaṃ mṛtyoḥ parastādamṛtā bhavanti
ye brāhmaṇā brahmacaryaṃ carantyatho khalvāhuvedasaṃmito'yamitihāsaḥ
dharmaṃ carati nādharmaṃ satyaṃ vadati nānṛtam
dīrghaṃ paśyati mā hrasvaṃ paraṃ paśyati mā'param
ṛco ha yo veda sa veda devān yajūṃṣi yo veda sa veda yajñam
sāmāni yo veda sa veda sarvaṃ yo mānasaṃ veda sa veda brahma
yaḥ krauḍhryena kruddhastiṣṭhati so'tivācaṃ ca dīkṣayati | yo'tivācaṃ
nayati sa vai sarvaṃ dvijaḥ khalu mānasaṃ vedeti naḥ śrutam
tapo'vadhiḥ paramā brāhmaṇasya śraddhā mātā pitaraṃsatyamāhuḥ
yoga ātmā caraṇamasya bandhurdamaḥ pratiṣṭhā viduṣo na bhūmim
duḥkhaṃ janma jarā duḥkhaṃ duḥkhaṃ mṛtyuḥ punaḥ punaḥ
saṃsāramaṇḍalaṃ duḥkhaṃ pacyante yatra jantavaḥ
yo brāhmaṇaḥ pāpakṛt mantrakṛcca sa jīvati
brahmaṇyo brahmakṛcchaśvat brahmaloke mahīyate
tṛṇāni hīcchanti kuśatvameva vṛkṣā yūpatvaṃ paśavaśca gotvam
sarvāḥ prajā brāhmaṇatvaṃ narendra na brāhmaṇatvāt paramasti kiṃcit
śatāhāvaśataśaraḥ śataśaknaṛjīṣiṇām
śataṃ brahma tapasvināṃ kroḍaraṇyasya tiṣṭhati
ṛtenāpihitā guhā śrutenāpihitā guhā
smṛtenāpihitā guhā śamenāpihitā guhā

2.1-2.3

damenāpihitā guhā satyenāpihitā guhā
ātmanāpihitā guhā brahmaṇāpihitā guhā
brahmanirdhi manasā vedayantaḥ paśyanto guhyamaparaṃ paraṃ ca
anadhvagā adhvasu pārayiṣṇavaḥ brāhmaṇāstu sadṛśāḥ sūryeṇa
yaḥ cchrāddhāni kurute'saṃgatāni na devayānena pathā sa yāti
parimuktaṃ pippalaṃ bandhanādiva svargalokāccyavate'śrāddhamitraḥ
yo yajñasya prasādhanaḥ tanturdevepvāhutaḥ | tamāhutamaśīmahi
nāvedavinmanutedaṃ bṛhantam | sarvānubhūmātmānsaṃparāye | eṣa nityo mahimā
brāhmaṇasya | na karmaṇā vardhate no kanīyān | tasyaivātmā padavittaṃ viditvā
na karmaṇā lipyate pāpakena
agnihotraṃ balīvṛddhāḥ kāle cātithirāgataḥ
bālāśca kulavṛddhāśca nirdahantyavamānitāḥ
saṃbhojanī nāma piśācabhikṣā naiṣā pitṝn gacchati nota devān
ihaiva sā carati kṣīṇapuṇyā śālāntare gauriva naṣṭavatsā
śūdrāyāṃ sṛjate retaḥ śrāddhaṃ bhuktvātha yo dvijaḥ
sa śūdrayonisañchinnaṃ retasā siñcate pitṝn
yaḥ kāmamohitaḥ śūdracāṃ putramutpādayate dvijaḥ
yāvadutpādayate bhrūmau tāvacchiṣṭet sudāruṇe
aśrotriyaṃ brāhmaṇaṃ bhojayānasya ṣoḍaśa śrāddhāni pitaro na bhuñjate
tato nirāśāḥ pitaro bhavanti sendrāḥ sma devāḥ praharanti vajram
yāvataḥ khalu piṇḍān sa prāśnanti haviṣo nṛcaḥ
tāvataḥ śūlān grasati prāpya vaivasvataṃ yamam
chindanti dātṛhastaṃ ca jihvāgramitarasya ca
mantrapūtaṃ tu yacchrāddhamamantrāya prayacchati
niyuktastu yatiḥ śrāddhaṃ deve vā māṃsamutsṛjet
yāvanti paśuromāṇi tāvannarakamṛcchati
yatheriṇe bījamuptaṃ narendra nāsya vapā labhate bījabhāgam
evaṃ śrāddhamapratiṣṭhitaṃ vinaśyati

2.1-2.4

śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca saṅkramaṃ na samācaret
pitarastasya tanmāsaṃ bhavante retabhojanāḥ
śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca sapaṅktiḥ sahabhojanam
ṣaṇmāsān pitaro'śnanti karturucchiṣṭabhojanam
śrāddhaṃ bhuktvā punaḥ śrāddhaṃ bhuñjīyāllobhamohitaḥ
naṣṭaṃ bhavati tacchrāddhaṃ rauravaṃ narakaṃ vrajet
śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca bhāramudvahate dvijaḥ
pitarastasya tanmāsaṃ bhavante bhārapīḍitāḥ
śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca adhvānaṃ yo'dhigacchati
pitarastasya tanmāsaṃ bhavante pāṃsubhojanāḥ
anagnikasya vedo'gniveṃdahīno'pyanagnikaḥ
sāgniko'pyanadhītaḥ syāt sa eṣo'nagnikaḥ smṛtaḥ
strīśūdrabāliśādibhya ucchiṣṭaṃ na pradāpayet
yadi dadyāt pramādena na tadgacchati tān pitṝn
āhitāgniḥ sadā pātraṃ sadā pātraṃ tu vedavit
pātrāṇāmuttamaṃ pātraṃ śūdrānnaṃ yasya nodare
punarbhojanamadhvānaṃ bhārādhyayanasaṅgamam
dānaṃ pratigrahaṃ homaṃ śrāddhabhukcāṣṭa varjayet
dantadhāvanatāmbūlaṃ nakhakeśanikṛntanam
kartā caiva tu pūrvedyurbhoktā caiva pare'hni
dantadhāvanatāmbūlaṃ kṣaurābhyañjanabhojanam
ratyauṣadhaparānnaṃ ca śrāddhakartā vivarjayet
śrāddhakartā paraśrāddhaṃ yastu bhuñjīta lolupaḥ
naṣṭaṃ bhavati tacchrāddhaṃ rauravaṃ narakaṃ vrajet
nimantrite'dhvānagate punarbhuktvā tu vāyasam
karoti karma yat gṛdhraḥ grāmasūkarasaṅgamāt
pratigraheṣu dāridryaṃ dānaṃ niṣphalameva ca
home tu kuṣṭharogī syāt svādhyāyairmṛtyumāpnuyāt
yasyānnacastu bhuṅkte tasya viddhi brahmaiva vittaṃ puruṣasya kevalam
dharmaḥ svadhāyāṃ carate dadāti ca satyaṃ rasaḥ svādutamo rasānām

2.1-2.5

satyaṃ śraiṣṭhacaṃ vyāhṛtīnāṃ tathaiva prajñānaṃ saptamaṃ jīvanānām
brāhmaṇātikramo nāsti mūrkho mantraṃ vivarjayet
jvalantamagnimutsṛjya na hi bhasmani hūyate
yaḥ śataṃ ca sahasrāṇāṃ sahasraṃ śrāddha ācaret
ekasmānmantravit pūtaḥ sarvamarhati brāhmaṇaḥ
brāhmaṇānāṃ sahasreṣu bhuktvā tu nava sapta ca
bhavanti jñāyike bhūtvā dhyāyike ca na saṃśayet
kukṣau tiṣṭhati yasyānnaṃ vedābhyāsena jīryate
kulaṃ tārayate teṣāṃ daśapūrvāṃ daśāparān
brāhmaṇo dvipadāṃ varaḥ | catuṣpadāṃ gauruttamā | lohānāṃ kāñcanaṃ varam
tileṣu tailaṃ dadhinīva sarpiḥ | yadāpassrotassaraṇyorivāgniḥ | evamātmātmani
jāyate
satyenainaṃ manasā sādhu paśyati satyenainaṃ manasā vācaṃ nayati
prāṅmukhāśca surā havyaṃ pitaraścāpyudaṅmukhāḥ
pratigṛhṇanti saṃbādhamagninā brāhmaṇena ca
vedādhyāyīti yo vipraḥ satataṃ brāhmaṇaḥ sthitaḥ
sācāraḥ sāgnihotrī ca so'gnirvai kavyavāhanaḥ
vikiraṃ prakiraṃ dadyādvikiraṃ ha vai prakiraṃ bhuñjīta | tṛptirūpāṇi
darśayan
pariśrite tveva dadyādbhlīkā hi pitaraḥ smṛtāḥ
kravyādāḥ pitarassarve tilajyotirghṛtapriyāḥ
deśakālapātramantrāṣṭaśaucepsāḥ kṛṣṇapakṣakṣayotsavāḥ
ucchiṣṭaṃ śivanirmālyaṃ vamanaṃ mṛtakarpaṭam
śrāddhe sapta pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ
trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ
trīṇi cātra praśaṃsanti śaucamakrodhamatsarāḥ
divasasyāṣṭame bhāge yadā mandāyate raviḥ
sa kāla: kutapo nāma pitṛṇāṃ dattamakṣayam
ārabhya kutape śrāddhaṃ kuryādārohaṇaṃ budhaḥ
vidhijñā vidhimāsthāya rauhiṇīṃ naiva laṅghayeta
rauhirṇī laṅghayedyastu jñānādajñānato'pi vā

2.1-2.6

āsuraṃ tadbhavecchrāddhaṃ pitṛṇāṃ nopatiṣṭhate
yātudhānāśca rakṣāṃsi piśācā asurāstathā
ete haranti vai śrāddhaṃ devaṃ yatra nivartayet
rākṣasaṃ bhavati śrāddhaṃ daivaṃ yatra nivartayet
tatra rakṣāṃsi paiśācā na ca vidveṣṭi yo janaḥ
puro devāḥ prapadyante paścāddaivaṃ visarjayet
pakṣaistu kukkuṭo hanti nikarṣeṇa tu sūkaraḥ
āgataṃ gatayā śvānaṃ cakṣuṣā vṛṣaḷīpatiḥ
yasya deśaṃ na jānāti nāmagotre tripūruṣam
kanyādānaṃ pitṛśrāddhaṃ namaskāraṃ ca varjayet
yasya vedaśca vedī ca bicchidyete tripūruṣam
sa vai durtrāhmaṇo nāma sarvakarmavahiṣkṛtaḥ
aṣṭavarṣā bhavet kanyā navavarṣā tu rohiṇī
daśavarṣā bhavet gaurī brata ūrdhvaṃ rajasvalā
pitṛgeheṣu yā kanyā rajaḥ paśyatyasaṃskṛtā
sā kanyā vṛṣaḷī nāma tatpatirvṛṣaḷīpatiḥ
vṛṣaḷīpatibhuktāni śrāddhāni ca havīṃṣi ca
pitaro na pratigṛhṇanti dātā svargaṃ na gacchati
mahiṣītyucyate bhāryā bhagenopārjitaṃ dhanam
taddravyamupajīvan yaḥ sa vai māhiṣikaḥ smṛtaḥ
samardhaṃ dhanamuddhṛtya mahārghaṃ yaḥ prayacchati
sa vai vārdhuṣiko nāma brahmavādiṣu garhitaḥ
agre māhiṣikaṃ dṛṣṭvā madhye tu vṛṣalīpatim
ante vārdhuṣikaṃ dṛṣṭvā nirāśāḥ pitaro gatāḥ
śvitrī kuṣṭhī tathā caiva kunakhī śyāvadantakaḥ
rogī hīnātiriktāṅgaḥ kāṇaḥ paṃguḥ punarbhavaḥ
avakīrṇī kuṇḍagolāvāyudhī paradāragaḥ
bhṛtakādhyāpakaḥ klībaḥ kanyādūṣyabhiśastakaḥ
mitradhruk piśunaścaiva vikayī vedanindakaḥ
mātāpitṛgurutyāgī kuṇḍāśī vṛṣaḷātmajaḥ
parapūrvāparastena śūdrajaḥ śrāddhakarmaṇi
rajasstrīsaṃgamī caiva paropadravakāriṇaḥ
devabrāhmaṇaghātī ca teṣāṃ dravyāpahāriṇaḥ

2.1-2.7

ete guṇā na vaktavyāḥ śrāddhakarmabahiṣkṛtāḥ
bhrātanvā bhojayecchrāddhaṃ putraṃ vā'pi guṇānvitam
ātmā ca vā'pi bhuñjīta na vipraṃ vedavarjitam
tebhyaḥ śrāddhaṃ tu dattaṃ cettacchrāddhaṃ niṣphalaṃ bhavet
nirāśāḥ pitarastasya yānti devāḥ saharṣibhiḥ
madamohena yaḥ śūdracyāṃ putramutpādyate dvijaḥ
yāvattiṣṭhet sa vai bhūmau tāvattiṣṭhet sudāruṇe
kṣīraṃ vā dadhi vā tailaṃ takramājyaṃ madhūni ca
eteṣāṃ vikrayī vipro rauravaṃ narakaṃ vrajet
yāvaduṣṇaṃ bhavatyannaṃ tāvadbubhukṣīta vāgyataḥ
pitarastāvadaśnanti yāvannoktā havirguṇāḥ
havirguṇā na vaktavyāḥ pitaro yāvadarpitāḥ
tṛptaistu pitṛbhiḥ paścādvaktavyaṃ śobhanaṃ haviḥ
ya imāṃ devīmiha veda sarvaṃ
sarveṣu bhūteṣu pratiṣṭhitānām
satī nainaṃ paśyanti hṛdayaṃ na śokāḥ
na putradārāḥ paśucodamāhitam
apāṃ raso madhunassarpiṣaśca kṣīrasya cānnasya ca saṃsthitasya
ete rasānāṃ sarasena śrāddhaṃ prāpnuvanti vāgyatānāṃ saṃyutānām

2.1-2.8

udehi sūrya varaṃ vṛṇīṣveti rājovāca pañcemāni ratnāni gaurmeṃ'jasraṃ duhyati | havirmeṃ'jasraṃ vilihati | tviṣirmeṃ'jasraṃ pinaṣṭi | ratho me sarvān samudrān saṃyāti | ādityavarṇe ime maṇikuṇḍale iti | atho khevamevaiṣāmekaṃ vṛṇīṣveti | brāhmaṇa uvāca | yāvatsaṃpṛcchasīti bhāryo samapṛcchat | havirgṛhāṇeti bhāryovāca | putraṃ samapṛcchat | rathaṃ gṛhāṇeti putra uvāca | kanyāṃ samapṛcchat | maṇikuṇḍale iti kanyovāca | dāsīṃ samapṛcchata | dṛṣadaṃ gṛhāṇeti dāsyuvāca | anupetyovāca havirbhāryā rathaṃ putraḥ kanyā maṇikuṇḍale dāsī dṛṣadamicchati | gāmahaṃ śibisaptame iti | sarvāṇyevamevainaṃ dadāmīti hovāca vṛṣādarvistadidamitihāso brahmādityaḥ purogāya | purogaḥ kāśyapāya | kāśyapo bharadvājāya | bharadvājaḥ bahubhiḥ anekamahārājāya | tataḥ pracya . . . dhanapaterdvijaḥ brāhmaṇakule jātasma . . . . bhavati
ṣaṣṭhajanmakṛtātpāpānmucyate yastu parvabhiḥ
kanyāgate yadā sūrye tiṣṭhanti pitaro gṛhe
dine dine gayātulyaṃ bharaṇyāṃ gayapañcake
daśatulyaṃ vyatīpāte pakṣamadhye tu viṃśatiḥ
dvādaśyāṃ śatamityāhuramāvāsyāṃ sahasrakam
āśvayukśuklapakṣasya dvitīyāmayutaṃ phalam
annena vā'thavā yena śākamūlaphalena vā
tasmāt sarvaprayatnena kuryācchrāddhaṃ mahālayam
śūnyā pretapurī tatra yāvadvṛścikadarśanāt
vṛścikā darśanaṃ yānti nirāśāḥ pitaro gatāḥ
tataḥ svabhavanaṃ yānti śāpaṃ dattvā sudāruṇam
ahovatravācyamiti kecit pitaro vadanti
aputrāścaivāpaśavo loke santi ca ninditāḥ
raurave narake ghore yāvadābhūtasaṃplavāt
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet

2.1-2.9

yajeta vā'śvamedhaṃ vā līlaṃ vā vṛṣamutsṛjet
śvetaḥ khuraviṣāṇābhyāṃ mukhe pucche ca pāṇḍuram
rohito yastu varṇena sa līlo vṛṣa ucyate
gaurīṃ vā varayet kanyāṃ caredvā śravaṇe ....nti japati
atha saṃhitāyāṃ phalamavāpnotītyāha bhagavān brahmā | aṣṭau brāhmaṇān samyak grāhayenmedhāvī bhaveta | varṣaśataṃ ca jīveta | ṣaḍaṅgaṃ ca vedamavāpnuyāt
vṛddho vasūni purovāca putrebhyaḥ paramaṃ nidhim
etaddho dhanamāryāṇāṃ mantrāścaiva vratāni ca
namo namaśca mantrāśca vratāni ca namo namaḥ
etat sakalaṃ brahmapraṇavastutiḥ kāṇvaśākhe pārayeti
iti itihāsopaniṣat saṃpūrṇā
oṃ athāto mahopaniṣadameva tadāhuḥ | eko ha vai nārāyaṇa āsīt
na brahmā na īśāno nāpo nāgniḥ na vāyuḥ neme dyāvāpṛthivī na nakṣatrāṇi na
sūryaḥ | sa ekākī nara eva | tasya dhyānāntasthasya lalāṭāt svedo'patat | tā
imā āpaḥ | tā ete no hiraṇyamayamannam | tala brahmā caturmukho'jāyata | sa
dhyātapūrvāmukho bhūtvā bhūriti vyāhṛtiḥ gāyatraṃ chanda ṛgvedaḥ | paścimāmukho
bhūtvā bhūriti vyāhṛtistraiṣṭubhaṃ chandaḥ yajurvedaḥ | uttarāmukho bhūtvā bhuvariti
vyāhṛtirjāgataṃ chandaḥ sāmavedaḥ | dakṣiṇāmukho bhūtvā janaditi vyāhṛtirānuṣṭubhaṃ
chando'tharvevedaḥ
sahasraśīrṣaṃ devaṃ sahasrākṣaṃ viśvasaṃbhavam
viśvataḥ paramaṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ harim
viśvamevedaṃ puruṣaṃ taṃ viśvamupajīvati
ṛṣiṃ viśveśvaraṃ devaṃ samudre taṃ viśvarūpiṇam
padmakośapratīkāśaṃ lambatyākośasannibham
hṛdaye cāpyadhomukhaṃ satasyatyaiśītkarābhiśca
tasya madhye mahānagnirviśvārcirviśvatomukhaḥ
tasya madhye vahniśikhā aṇīyordhvā vyavasthitā

2.1-2.10

tasyāḥ śikhāyā madhye paramātmā vyavasthitaḥ
sa brahmā sa īśānaḥ so'kṣaraḥ paramaḥ svarāṭ
ya imāṃ mahopaniṣadaṃ brāhmaṇo'dhīte aśrotriyaḥ śrotriyo bhavati
anupanītaḥ upanīto bhavati | so'gnipūto bhavati | sa vāyupūto bhavati | sa
sūryapūto bhavati | sa somapūto bhavati | sa satyapūto bhavati | sa sarverdevairjñāto
bhavati | sa sarveṣu tīrtheṣu snāto bhavati | tena sarvaiḥ kratubhiriṣṭaṃ bhavati
gāyatryāḥ ṣaṣṭisahasrāṇi japtāni bhavanti | itihāsapurāṇānāṃ sahasrāṇi
japtāni bhavanti | praṇavānāmayutaṃ japtaṃ bhavati | ācakṣuṣaḥ paṅkti punāti
āsaptamāt puruṣaṃ punāti | jāpyena amṛtatvaṃ ca gacchati amṛtatvaṃ ca
gacchati ityāha bhagavān hiraṇyagarbhaḥ
devā ha vai svargaṃ lokamāyaṃste devā rudramapṛcchaṃste devā ūrdhvabāhavo
rudraṃ stuvanti | bhūsvādirmadhyaṃ bhuvaste svaste śīrṣe viśvarūpo'si
brahmaikastvaṃ dvidhā tridhā śāntistvaṃ hutamahutaṃ dattamadattaṃ sarvamasarvaṃ
viśvamaviśvaṃ kṛtamakṛtaṃ paramaparaṃ parāyaṇaṃ ca tvam | apāma somamṛtā
abhūmāganma jyotiravidāma devā namasyāma dhūteramṛtaṃ mṛtaṃ martyaṃ ca
somasūryapūrvajagadadhītaṃ vā yadakṣaraṃ prājāpatyaṃ saumyaṃ sūkṣmaṃ grāhaṃ grāheṇa bhāvaṃ
bhāvena saumyaṃ saumyena sūkṣmaṃ sūkṣmeṇa asati tasmai mahāgrāsāya namaḥ
iti caturvedopaniṣat saṃpūrṇā
oṃ athātaścākṣuṣīṃ paṭhitasiddhavidyāṃ cakṣūrogaharāṃ vyākhyāsyāmaḥ
yaccakṣūrogāḥ sarvato naśyanti | cākṣuṣī dīptirbhaviṣyatīti | tasyāścākṣuṣīvidyāyā ahirbudhnya ṛṣiḥ | gāyatrī chandaḥ | sūryo devatā | cakṣūroganivṛttaye

2.1-2.11

jape viniyogaḥ | oṃ cakṣuḥ cakṣuḥ cakṣuḥ tejaḥ sthiro bhava | māṃ pāhi pāhi
tvaritaṃ cakṣūrogān śamaya śamaya | mama jātarūpaṃ tejo darśaya darśaya | yathā'haṃ
andho na syāṃ tathā kalpaya kalpaya | kalyāṇaṃ kuru kuru | yāni mama
pūrvajanmopārjitāni cakṣuḥpratirodhakaduṣkṛtāni sarvāṇi nirmūlaya nirmūlaya
oṃ namaḥ cakṣustejodātre divyāya bhāskarāya | oṃ namaḥ karuṇākarāyāmṛtāya | oṃ namaḥ sūryāya | oṃ namo bhagavate sūryāya akṣitejase namaḥ
khecarāya namaḥ | mahate namaḥ | rajase namaḥ | tamase namaḥ | asato mā
sadgamaya | tamaso mā jyotirgamaya | mṛtyormā amṛtaṃ gamaya | uṣṇo
bhagavānchucirūpaḥ | haṃso bhagavān śucipratirūpaḥ | ya imāṃ cakṣuṣmatīvidyāṃ
brāhmaṇo nityamadhīte na tasyākṣirogo bhavati | na tasya kule andho bhavati
aṣṭau brāhmaṇān grāhayitvā vidyāsiddhirbhavati
oṃ viśvarūpaṃ ghṛṇinaṃ jātavedasaṃ
hiraṇmayaṃ puruṣaṃ jyotirūpaṃ tapantam
viśvasya yoniṃ pratapantamugraṃ
puraḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ
oṃ namo bhagavate ādityāya ahovāhinyahovāhinī svāhā | oṃ
vayaḥ suparṇā upasedurindraṃ priyamedhā ṛṣayo nādhamānāḥ | apadhvāntamūrṇuhi
pūrdhi cakṣurmumugdhyasmānnidhayeva baddhān | puṇḍarīkākṣāya namaḥ | puṣkarekṣaṇāya
namaḥ| amalekṣaṇāya namaḥ| kamalekṣaṇāya namaḥ| viśvarūpāya namaḥ
mahāviṣṇave namaḥ
oṃ ṛṣayo vai sarasvatyāṃ satramāsata| te'tha kavaṣamailūṣaṃ dāsyāḥ putra
iti dīkṣāyā ācchidan| te hocuḥ| apa vā etadagyajuṣādapa sāṅga iti
sa hovāca| bhagavanto yadidaṃ satramādhvai yadaco'dhīdhvai yadyajūṃṣi yatsāmāni
kasyāyaṃ mahimeti| te hocurbrāhmaṇā vāva smasteṣāmevamiti

2.1-2.12

sa hovāca| yadidamicchācidicchācidīkṣadhvai kiṃ tadyena brāhmaṇa iti
te hocuryadidamṛgyajurṣeravopavatvanto juhuvuryadvainamupābrāsiṣuryadupāneṣataitadbrāhmaṇā
iti| sa hāvidūra eva śavaśayitamātreyamacchāvadamupadarśayannuvāca| yadidamṛgyajuṣairupavatvaṃ juhopābrāsīdathopāneṣṭa naitadayagāditi| kiṃ taditi hocuḥ
sa hovāca| naimipe'mī śunakāḥ satramāsata| teṣāmātreyo'cchāvadaḥ
sarvāṇyevāvartayadvājyā yadanuvākyā yatprātaranuvāko yatpraugaṃ yadājyaṃ
yanmarutvatīyamityatha yanmahāvīrasaṃbharaṇāni yadagnerabhivartanāni yadrājābhikrayaṇāni yadabhiṣāvilāṇi yadaupayāmāni yadupamantraṇānyatha yattrivṛtpañcadaśaḥ
saptadaśa ekaviṃśa iti| kāsya tadagāditi| tehā'nuhan| athaite sarva
evopasametyocurupa no nayasvema eva ta iti| sa ha syamāna uvāca
saṃpaśyadhvā eva mā pramadata| na hottamānadhama upaneteti| te hocumaiṃva
smopanathā gatistu tvamiditi
sa hovāca| kurukṣetra evopasametya ye bāliśāstānupādhvai| te va
idaṃ pravakṣyantīti| te ha tata evopasametya kurukṣetramupajagmuḥ| te ha
bāliśānevopāsadan| tānima upasīdata eva vidāṃcakuriti kāmukā iti
te hocuryatkimiva bāliśānupāsadata mahāśālā vai mahāśrotriyā varṣīyāṃsaḥ
santaḥ yanmahāśālā mahāśrotriyā varṣīyāṃsaḥ kurukṣetramadhyāsata iti| te
hānyonyasyābhisamīkṣāmāhuḥ| te hāpaśyanna hāsmānmithucidevāsāvocadbāliśāneva caitānvicakṣateti| te hocurnamasyānatīva vaco recayiṣyatha yadantano'sāviha prāhaiyāt| yathaiva tu smopasatrā athānasūyavo yathopaśraddhina iti
te hocuḥ| kiṃ vā asmatpratīcchatheti| te hocuḥ| naimiṣe'mī

2.1-2.13

śunakāḥ satramāsata| teṣāmātreyo'cchāvadaḥ sarvāṇyevāvartayat| yadyājyā
yadanuvākyā yatrātaranuvāko yatpraugaṃ yadājyaṃ yanmarutvatīyamitthatha yanmahāvīrasaṃbharaṇāni yadaśverabhivartanāni yadājābhikayaṇāni yadabhiṣāvitrāṇi
yadaupayāmāni yadupamanthanānyatha yattrivṛtpaṃcadaśaḥ saptadaśa ekaviṃśa iti| kāsya
tadagādvadayaṃ śavaśayitamaśayiṣṭeti| te hocurnahāsaṃvatsaravāsināmanubrūyāditi
khalu naḥ pūrve'nvaśiṣan| yatsaṃvatsaraṃ vatsyathātha vedipyatheti| te ha saṃvatsaramūṣuḥ
tato ha bāliśā ūcuravātta vā saṃvatsaramime brāhmaṇāḥ
hantaiṣāmanubravāmeti| te ha gṛhītvainān patho'bhisamīyuḥ| te ha saṃkīḍata
eva kūbariṇo rathakavyāmavindan| te hocuḥ saṃpaśyadhvamiti| kiṃ hīti
kūbariṇameva saumyā iti| tatheti| kathamiveti| yathaivopastvaro vārdhistiryagullantībhiriva vīcibhiḥ śaphābhirevopaskandannutluvedevaṃ haivaiṣobhistvarāṇāmeva dhuryāṇāṃ caṃkramatāmarīṇāmutluvatīti| yathaivāsau pratistvareṇa
samaḥ sameva krīḍedevaṃ haiṣa saṃkrīḍatīti| yathaivāsāvitaśceto'mutaścāmutaśca
saṃpradravata ivopaśuṣyata ivopaskandamabhimṛdnātyabhipātayedevaṃ haiṣa itaścetaścāmutaśca saṃpradravata ivopaśuṣyata ivopaskandamabhimṛdnātyabhipātayati| yathaivāsau
rājānaṃ vā rājapuruṣaṃ vā nilayanaṃ prāyedevaṃ haivaiṣa yantā nilayanaṃ pāpayatīti
te hocurapīdaṃ sādhīya iti| sādhīya iti hocuḥ| te ha tasyaiva
panthānamanuprātiṣṭhantaṃ ha sāyāhanyevopasaṃpādayāmāsuḥ
taṃ yadāvasāyāścāṃstakṣāpohyāpāgādatha bāliśā vyalipta| ahīḍhaśat
kathamiveti| te hocuryathaitaṃ kāṣṭhabhāramānaddhamanupaśyāmastathaivāvaśo bhūsthaḥ

2.1-2.14

spandate| neṅgate na vivartate na ca vīta iti| te ha bāliśā ūcuryadayamīdṛgabhūt kimasyāpāgāditi| takṣaiveti| tathaivaitat saumyā iti| ātmā vā
asya pracodayitā karaṇānyaśvāḥ śirā naddhayo'sthīnyupamrahā asgājñanaṃ karma
pratodo vākyaṃ kānaṃ tvagupānah iti| sa yathā pracodayitrāpojjhito
neṅketa ruruvītaivaṃ haiṣa prājñenātmanāpojjhito na brūte na caityapi na śvasatyapi
pūyatyapi śvāna upadhāvantyapi kākāḥ patantyapi gṛdhrā āskandannapi śivā
jighatsantiti| te tata eva drāgiva vyajñāsiṣuḥ| te ha pādayorevābhimarśya
bāliśānūcuḥ| na ha vāva nastathena niṣkurma imāmevetyañjaliṃ kṛtvopāsthiṣatetyāha bhagavān chāgaleyasta ime ślokāḥ:—
yathaitatkūbarastakṣṇāpojjhito neṅgate manāk
parityakto'yamātmā nastadvadeho virocate

2.2-2

yadasya pradhayaścakā yugamakṣo varatrikā
pratodaścarmakīla.....

2.1-3.1

etāvānevopalabdhaḥ
kalātītaśreti | tanna catvāraḥ | akāraścāyutāvayavānvitaḥ | ukāraḥ
śatāvayavānvitaḥ | makāraḥ sahasrāvayavānvitaḥ | ardhamātrapraṇavo'nantāvayavānvitaḥ | saguṇo virāṭpraṇavaḥ | saṃhāro nirguṇapraṇavaḥ | ubhayātmaka
utpattipraṇavaḥ | yathārthakathanomityuccāryābhimānotpattipraṇavaḥ | sarvopasaṃhāreṇa
saṃhārapraṇavaḥ | ubhayātmakatvāt virāṭpraṇavaḥ | utpattipraṇavo dīrghaplutavirāṭ | plutaplutyupasaṃhāraḥ | virāṭpraṇavaḥ ṣoḍaśamātrānvitaḥ | ṣaṭtriṃśattvāyutaḥ | ṣoḍaśamātrātmakaṃ kathamityucyate | akāraḥ prathamaḥ | dvitīya
ukāraḥ | makārastṛtīyaḥ | ardhamātrā caturthaḥ | nādaḥ pañcamaḥ | binduḥ
ṣaṣṭhaḥ | kalā saptamaḥ | śaktiraṣṭamī | śāntirnavamī | samānā daśamī
ātmanaikādaśa | manonmanā dvādaśa | vaikharī trayodaśa ! madhyamā caturdaśa
paśyantī pañcadaśa | parā ṣoḍaśa | iti ṣoḍaśamātrātmakaḥ praṇavaḥ | ṣoḍaśamātrā jāgratsvapnasuṣuptiturīyāvasthābhedairekaikamātrācāturvidhyametya | ṣoḍaśamātrāścatuṣṣaṣṭibhedametya | punaścatuṣṣaṣṭimātrāḥ prakṛtipuruṣadvaividhyamāpādyāṣṭāviṃśatyuttarabhedamātrāsvarūpamāsādya saguṇanirguṇatvametya ekopi brahma praṇavaḥ
sarvādhāraḥ paraṃ jyotireṣa sarveśvaro vibhuḥ
sarvadevamayaḥ sarvaprapañcādhāragarbhitaḥ
sarvākṣaramayaḥ kālaḥ sadasadvaktivarjitaḥ || iti
ya evaṃ vedetyupaniṣat
oṃ athātaḥ śrīmaddvayotpattiḥ | vākyo dvitīyaḥ | ṣaṭpadānyaṣṭādaśa
pañcaviṃśatyakṣarāṇi | pañcadaśākṣaraṃ pūrvam | daśākṣaraṃ param | pūrvo nārāyaṇaḥ
prokto'nādisiddho mantraratnaḥ sadācāryamūlaḥ
ācāryo vedasaṃpanno viṣṇubhakto vimatsaraḥ

2.1-3.2

mantrajño mantrabhaktaśca sadāmantrāśrayaḥ śuciḥ
gurubhaktisamāyuktaḥ purāṇajño viśeṣavit
evaṃ lakṣaṇasaṃpanno gururityabhidhīyate
ācinoti hi śāstrārthānācārasthāpanādapi
svayamācarate yastu tasmādācārya ucyate
guśabdastvandhakāraḥ syāt ruśabdastannirodhakaḥ
andhakāranirodhitvādgururityabhidhīyate
gurureva paraṃ brahma gurureva parā gatiḥ
gurureva paraṃ vidyā gurureva paraṃ dhanam
gurureva paraḥ kāmaḥ gurureva parāyaṇaḥ
yasmāttadupadeṣṭāsau tasmādgurutaro guruḥ
yassakṛduccāraṇaḥ saṃsāravimocano bhavati | sarvapuruṣārthasiddhirbhavati
na ca punarāvartate na ca punarāvartata iti | ya evaṃ vedetyupaniṣat
iti dvayopaniṣat samāptā
sa yadyanurudhyate tadbhavati| yadi dharmo'nurudhyate tadeodbhavati
yadi jñānamanurudhyate tadamṛto bhavati| yadi kāmamanurudhyate saṃcaratāṃ imāṃ
yoniṃ saṃdadhyāccadidamatra manaḥ śleṣmaretasaḥ saṃbhavati| śleṣmaṇo rasaḥ
rasācchoṇitam| śoṇitānmāṃsam| māṃsānmedaḥ| medasaḥ snāvā
snāvo'sthīni| asthibhyo majjā| majjāto retaḥ| tadidaṃ yonau retaḥ siktaṃ
puruṣaḥ saṃbhavati| śukrātireke pumān bhavati| śoṇitātireke strī bhavati
dvābhyāṃ samena napuṃsako bhavati| śukrabhinnena yamo bhavati| śukraśoṇitasaṃyogānmātṛpitṛsaṃyogācca kathamidaṃ śarīraṃ paraṃ saṃyamyate| saumyo
bhavatyekarātroṣitaṃ kalalaṃ bhavati| pañcarātrādabudbudaḥ| saptarātrāt peśī
dvisaptarātrādarbudaḥ| paṃcaviṃśatirātrasthito yonau ghano bhavati| māsamātrāt kaṭhino bhavati| dvimāsābhyantare śiraḥ saṃpadyate| māsatrayeṇa
grīvāvyādeśaḥ| māsacatuṣkeṇa tvagvyādeśaḥ| pañcame māse nakharomavyādeśaḥ

2.1-3.3

ṣaṣṭhe mukhanāsikākṣiśrotraṃ ca saṃbhavati| saptame calanasamartho bhavati| aṣṭame
buddhyādhyavasyate| navame sarvāṅgasaṃpūrṇo bhavati
mṛtaścāhaṃ punarjāto jātaścāhaṃ punarmṛtaḥ
nānāyonisahasrāṇi mayā yānyuṣitāni vai
āhārā vividhā bhuktāḥ pītā nānāvidhāḥ stanāḥ
mātaro vividhā dṛṣṭāḥ pitaraḥ suhṛdastathā
avāṅmukhaḥ pīḍyamāno jantuścaiva samanvitaḥ
sāṃkhyaṃ yogaṃ samabhyasye puruṣaṃ pañcaviṃśakam || iti
tataśca daśame māse prajāyate| jātaśca vāyunā spṛṣṭo na smarati janma
maraṇam| ante ca śubhāśubhaṃ karmaitaccharīrasya prāmāṇyam
aṣṭottaraṃ sandhiśatamaṣṭākapālaṃ śiraḥ saṃpadyate| ṣoḍaśa vapāpalāni
nava snāyuśatāni| saptaśataṃ puruṣasya marmāṇi| ardhacatasro romāṇi koṭayaḥ
hṛdayaṃ dvāṣṭakapalāni| dvādaśakapalāni jihvā| vṛṣaṇo dvaṣṭasuparṇau| tata upasthagudayonyetanmūtrapurīṣaṃ kasmādāhārāpānasiktatvādanupacati| karmaṇā anyonyaṃ
jāyata iti| taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca| mahatyajñānatamasi
magno jarāmaraṇakṣutpipāsāśokakrodhadrohalobhamohamadabhayamatsaraharṣaviṣāderghyāsūyātmakairdvandvairabhibhūyamānaḥ so'smādārjavaṃ javībhāvanāntaṃ nirmucyate| so'smādāntaṃ mahābhūmikāvat śarīrānvimeṣamātraiḥ prakramya prakṛtibhirabhiparītya taijasaṃ
śarīraṃ kṛtvā karmaṇānurūpaṃ phalamanubhūya tasya saṃkṣaye punarimaṃ lokaṃ pratipadyate
oṃ devatā ṛṣayaḥ sarve brahmāṇamidamabruvan
mṛtasya dīyate piṇḍaṃ kathaṃ gṛhṇantyacetasaḥ
bhinne pañcātmake dehe gate pañcasu pañcadhā
haṃsasyaktvā gato dehaṃ kasmin sthāne vyavasthitaḥ
vyahaṃ vasati toyeṣu vyahaṃ vasati cāṛiṣu

2.1-3.4

vyahamākāśago bhūtvā dinamekantu vāyugaḥ
prathamena tu piṇḍena kalānāṃ tasya sambhavaḥ
dvitīyena tu piṇḍena māṃsatvakcchoṇitodbhavaḥ
tṛtīyena tu piṇḍena matistasyābhijāyate
caturthena tu piṇḍena asthi majjā prajāyate
pañcamena tu piṇḍena hastāṅgulyaḥ śiro mukham
ṣaṣṭhena kṛtapiṇḍena hṛtkaṇṭhaṃ tālu jāyate
saptamena tu piṇḍena dīrghamāyuḥ prajāyate
aṣṭamena tu piṇḍena vācaṃ puṣyati vīryavān
navamena tu piṇḍena sarvendriyasamāhṛtiḥ
daśamena tu piṇḍena bhāvanaṃ ghrāvanaṃ tathā
piṇḍe piṇḍe śarīrasya piṇḍadānena sambhavaḥ
oṃ saha nāvavatu | saha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai
tejasbi nāvadhītamastu mā vidviṣāvahai | oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
purastādbrahmaṇastasya viṣṇoradbhutakarmaṇaḥ
rahasyaṃ brahmavidyāyā dhṛtāngi saṃpracakṣate
omityekākṣaraṃ brahma yaduktaṃ brahmavādibhiḥ
śarīraṃ tasya vakṣyāmi sthānakālatrayaṃ tathā
tatra devāsrayaḥ proktā lokāḥ vedāsrayo'jhayaḥ
tisro mātrārdhamātrā ca pratyakṣasya śivasya tat
ṛgvedo gārhapatyaṃ ca pṛthivī brahma eva ca
akārasya śarīraṃ tu vyākhyātaṃ brahmavādibhiḥ
yajurvedo'ntarikṣaṃ ca dakṣiṇāgnistathaiva ca
viṣṇuśca bhagavān deva ukāraḥ parikīrtitaḥ
sāmavedastathā dyauścāhavanīyastathaiva ca
īśvaraḥ paramo devo makāraḥ parikīrtitaḥ
sūryamaṇḍalamābhāti cakāraścandramadhyagaḥ
ukāraścandrasaṃkāśastasya madhye vyavasthitaḥ
makāraścāgnisaṃkāśo vidhūmo vidyutopamaḥ
tisro mātrāstathā jñeyāḥ somasūryāgnitejasaḥ
śikhā ca dīpasaṃkāśā yasminnu parivartate
ardhamātrā tathā jñeyā praṇavasyopari sthitā
padmasūtranibhā sūkṣmā śikhābhā dṛśyate parā

2.1-3.5

nāsādisūryasaṃkāśā sūryaṃ hitvā tathāparam
dvisaptatisahasrāṇi nāḍibhistvā tu mūrdhani
varadaṃ sarvabhūtānāṃ sarvaṃ vyāpyaiva tiṣṭhati
kāṃsyaghaṇṭāninādaḥ syādyadā lipyati śāntaye
oṅkārastu tathā yojyaḥ śrutaye sarvamicchati
yasmin sa līyate śabdastatparaṃ brahma gīyate
so'mtatvāya kalpate so'mtatvāya kalpate || iti
iti praṇavopaniṣat samāptā
brahma ha vai brahmāṇaṃ puṣkare puṣkare sasṛje | sa khalu brahmā sṛṣṭaścintāmāpede | kenāhamekenākṣareṇa sarvāṃśca kāmān sarvāṃśca lokān sarvāṃśca
devān sarvāṃśca vedān sarvāṃśca yajñān sarvāṃśca śabdān sarvāṃśca vyuṣṭīḥ
sarvāṇi ca bhūtāni sthāvarajaṅgamānyanubhaveyamiti | sa brahmacaryamacarat | sa
omityetadakṣaramapaśyat | vivarṇaṃ caturmātraṃ sarvavyāpi sarvavibhvayatayāmabrahma vāhmīṃ vyāhratiṃ brahmadaivataṃ tathā sarvāṃśca kāmān sarvāṃśca lokān
sarvāṃśca devān sarvāṃśca vedān sarvāṃśca yajñān sarvāṃśca śabdān sarvāṃśca
vyuṣṭīḥ sarvāṇi ca bhūtāni sthāvarajaṅgamānyanvabhavat | tasya prathamena
varṇenāpnodehaścānvabhavat | tasya dvitīyena varṇena tejo jyotīpyanvabhavat | tasya
prathamayā svaramātrayā pṛthivīmagnimoṣadhivanaspatīnṛgvedaṃ bhūriti vyāhṛtirgāyatraṃ
chandaḥkṣiptaṃ stomaṃ prācīṃ diśaṃ vasantamṛtuṃ vācamadhyātmaṃ jihvāṃ rasamitīndriyāṇyanvabhavat | tasya dvitīyayā svaramātrayāntarikṣaṃ vāyuṃ yajurvedaṃ bhuva
iti vyāhṛtiṃ traiṣṭubhaṃ chandaḥ pañcadaśaṃ stomaṃ pratīcīṃ diśaṃ grīṣmamṛtuṃ
prāṇamadhyātmaṃ nāsike gandhaghrāṇamitīndriyāṇyanvabhavat | tasya tṛtīyayā

2.1-3.6

svaramātrayā divamādityaṃ sāmavedaṃ svaritivyāhṛtiṃ jāgataṃ chandaḥ saptadaśaṃ
stomamudīcīṃ diśaṃ varṣartuṃ jyotiradhyātmaṃ cakṣuṣī darśanamitīndriyāṇyanvabhavat| tasya vakāramātrayā yaścandramasamartharvavedaṃ nakṣatrāṇyomiti svamātmānaṃ
janadityaṃgirasāmānuṣṭubhaṃ chandaḥ ekaviṃśaṃ stomaṃ dakṣiṇāṃ diśaṃ śaradamṛtuṃ
mano'dhyātmaṃ jñānaṃ jñeyamitīndriyāṇyanvabhavat| tasya makāraśrutyetihāsapurāṇaṃ vākrovākyagāthānārāśaṃsīrupaniṣadonuśāsamānānāmiti vṛdhatkaradruhanmahattacchamomiti vyāhṛtīḥ svaraśamyanānātantrīsvaranṛtyagītavāditrāṇyanvabhavacaitrarathaṃ daivataṃ vaidhutaṃ jyotirbārhataṃ chandastṛṇavatrayastriṃśastomau dhruvāmūrdhvāṃ
diśaṃ hemantaśiśirāvratū śrotramadhyātmaṃ śabdaśravaṇamitīndriyāṇyanvabhavat
saiṣaikākṣara ṛgyajurakṣaṇastapaso'gre prādurbabhūva| brahma vedasyārthavarṇaṃ śukramata eva
mantrāḥ prādurbhūvuḥ| sa tu khalu mantrāṇāṃ tapasā śuśrūṣānadhyāyādhyayanena
yadūnaṃ ca variṣṭhaṃ ca yātayāmaṃ ca karoti| tathāpyatharvaṇaṃ tejasā
pratyāpyāyayenmantrāśca māmabhimukhībhaveyurgarbhā iva mātaramabhijighāṃsuḥ parastādoṅkāraprayuktayaitayaiva tadvacā pratyāpyāyayedeṣa yajñasya purastādbhyujyata eṣā
paścāt sarvata etayā yajñastapate tadapyetadracoktaṃ—"yā purastādbhuṃjata
ṛco'kṣare parame vyomanniti"| tadetadakṣaraṃ brāhmaṇo yaṃ kāmimicchet
trirātropoṣitaḥ prāṅmukho vāgyato bahirṣyupaviśya sahasraṃ ṛca āvartayet
sidhyantyasyārthāḥ sarvakarmāṇi ceti brāhmaṇam
vasordvārāṇāmindranagaraṃ tadasurāḥ paryavārayanta| te devā bhītā

2.1-3.7

āsan| ka imānasurān haniṣyatīti| tamoṃkāraṃ brahmaṇaḥ putraṃ jyeṣṭhaṃ
dadṛśuste tamabruvan| bhavatā mukhyenemānasurān jayemeti| sa hovāca kiṃ
me pratīvāho bhaviṣyatīti| varaṃ vṛṇīṣveti| vṛṇa iti| sa varamavṛṇīta
"na māmanīrayitvā brāhmaṇā brahma vadeyuryadi vadeyurabrahma tatsyāt" iti
tatheti te devā devayajanasyottarārdhe'suraiḥ saṃyattā āsaṃstānoṃkāreṇābhīprīyā
devā asurān parābhāvayanta | tadyatparābhāvayanta tasmādoṅkāraḥ pūrvamuccāryate
yo ha vā etamoṅkāraṃ na vedāvaśyaḥsyādityatha ya evaṃ veda brahmavaśaḥ syāditi
tasmādoṅkāra ṛbhavati yajuṣi yajuḥ sāmni sāma sūtre sūtraṃ brāhmaṇe brāhmaṇaṃ
śloke ślokaḥ praṇave praṇava iti brāhmaṇam
oṃkāraṃ pṛcchāmaḥ ko dhātuḥ kiṃ prātipadikaṃ kiṃ nāmākhyātaṃ
kiṃ liṅgaṃ kiṃ ca vacanaṃ kā vibhaktiḥ kaḥ pratyayaḥ kaḥ svaraḥ upasargo
nipātaḥ kiṃ vai. vyākaraṇaṃ ko vikāraḥ ko vikārī katimātraḥ
kativarṇaḥ katyakṣaraḥ katipadaḥ kaḥ saṃyogaḥ kiṃ sthānānupradānakaraṇaṃ
śikṣakāḥ kimuccārayanti kiṃ chandaḥ ko varṇa iti pūrve praśnāḥ | athottare
mantrāḥ | kalpo brāhmaṇaṃ ṛg yajuḥ sāma | kasmādbrahmavādina oṅkāramāditaḥ
kurvanti | kiṃ daivataṃ kiṃ jyotiṣaṃ kiṃ niruktaṃ kiṃ sthānaṃ kā prakṛtiḥ
kimadhyātmamiti ṣaṭtriṃśatpraśnāḥ pūrvottarāṇāṃ tayo vargā dvādaśa ekāśatairoṅkāraṃ
vyākhyāsyāmaḥ
indraḥ prajāpatimapṛcchat bhagavanbhyastūya pṛcchāmīti | pṛccha vatsetyabravīt | kimayamoṅkāraḥ kasya putraḥ kiṃ caitacchandaḥ kiṃ caitaddarṣaḥ kiṃ caitadbrahmā brahma saṃpadyate | tasmādvaitamoṅkāraṃ pūrvamālobhasvaritodātta ekākṣara

2.1-3.8

oṅkāra ṛgvede vaisvaryodātta ekākṣara oṅkāro yajurvede dīrghaplutodātta ekākṣara
oṅkāraḥ sāmavede hrasvodātta ekākṣaraḥ ukāro'rtharvavede'nudāttodāttadvipada
a u ityardhacatasro mātrā makāre vyañjanamityāhuḥ | yā sā prathamā mātrā
brahmadaivatyā raktā varṇena yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchedbrāhmaṃ padam | yā sā
dvitīyā mātrā viṣṇudaivatyā kṛṣṇā varṇena yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa
gacchedvaiṣṇavaṃ padam | yā sā tṛtīyā mātrā īśānadaivatyā kapilā varṇena
yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gaccheddaiśānaṃ padam | yā sārdhacaturthī mātrā
sarvadaivatyā vyaktībhūtā khaṃ vicarati śuddhasphaṭikasannibhā varṇena yastāṃ dhyāyate
nityaṃ sa gacchet padamanāmakam| oṅkārasyotpattiṃ vipro yo na jānāti
tatpunarupanayanaṃ tasmādbrāhmaṇavacanamādartavyam| yathā lātavyo golo brāhmaṇaḥ
putro gāyatraṃ chandaḥ śuklo varṇaḥ| puṃso vatso rudro devatā| oṅkāro
vedānāṃ uttaropaniṣadaṃ vyāsyāsyāmaḥ| ko dhāturityāderdhāturavatimapyeke| rūpasāmānyādyarthasāmānyānyanyadīyastasmādāperoṅkāraḥ sarvamāpnotītyarthaḥ| kṛdantamarthavatprātipadikamadarśanaṃ pratyayasya nāma saṃpadyate| nipāteṣu
cainaṃ vaiyākaraṇā uktattaṃ samāmananti| tadavyayībhūtamanvarthavācī śabdo na
vyeti kadācaneti
sadṛśaṃ liṣu liṅgeṣu sarvāsu ca vibhaktiṣu
vacaneṣu ca sarveṣu yanna vyeti tadavyayam
devīrabhiṣṭaye" ityevamādiṃ kṛtvā atharvavedamadhīyate | adbhyaḥ sthāvarajaṅgamo
bhūtagrāmaḥ saṃbhavati | tasmāt sarvamāpomayaṃ bhūtaṃ sarvaṃ bhṛgvaṅgiromayaṃ antaraite
trayo vedā bhṛgūnaṅgirasaḥ śritā ityiti prakṛtirapāmoṃddhāreṇa caitasmādyāsaḥ

2.1-3.9

iti praṇavopaniṣat samāptā
medhātithiṃ kāṇvamindro jahāra thā meṣabhūyopagato vidānaḥ
tamanya ittamanaṃ pariprāṭ pada enaṃ niyuyuje parasmin

2.2-3

ko ha smaiṣa bhavasi vyavāyo nāvāyo ma iha śaśvadasti
suśevamiccaṃkramasi prapaśyantritthā na kaścoraṇamācacakṣe

2.4

nemāmaspṛkṣadidudasyamānaḥ ko addhāmumabhicakramīti
tadicchādhi yo asi sarvacittamo na tvāśvabadbhakṣa riṣā mayasvi
indro nṛcakṣā vṛṣabhasturāvāṭ prasāsahistapasā mā vicakṣe
sa iddevo ṛtamanvayantaṃ prabhīmakarmā tavasoppaviddhāt

2.5

kuheva māvaśamito nayātai kuheva te citratamapratiṣṭhā
kuhācideṣa svapitā pitā no yo na veda na hṛtaṃ harantam

2.7

pratyaṅṅavāṅprāṅitarau ca neha nāhamenānanupatasthiraddhā
na māmime nūnamitthā patho vidurye mā nayanti mithu cākaśānāḥ
paraḥ smiyāno avivarasya śūkraṃ kiṃ sīmiccharaṇaṃ manyamānaḥ
na ha tvāhamapraṇīya svaviṣṭhāmitthā jahāmi śapamānaminnu

2.8

ahamasmi jaritṛṇāmu dāvā ahamāśiramahamidaṃ dadhamvān
ahaṃ viśvā bhuvanā vicakṣannahaṃ devānāmāsannavo'draḥ

2.9

mama pratiṣṭhā bhuva āṇḍakośā vi caimi saṃ ca hi nu yo virapī
ahaṃ nvahiṃ parvate śiśriyāṇamupro nvahaṃ tavasāvasruraddhā

2.11

pravaḍkṣaṇā amidaṃ parvatānāṃ yatsīmindro akarodanīkaiḥ
ko addhā veda ka iha pravocat ko aśnavadabhimārti vijaghnuṣaḥ
ko me avo dāśuṣo vipvagūtīritthā dadaśe bhuvanādhi viśvā
rūpaṃ rūpaṃ januṣā bobhavīmi māyābhireko abhicākaśānaḥ

2.12

viśvaṃ vicakṣe yamayannabhīko neśe me kaśca mahimānamanyaḥ
ahaṃ dyāvāpṛthivī ātatāno vibharmi dharmamavase janānām

2.13

ahamu ha pravarti yajñiyāmiyāṃ
ahaṃ veda bhuvanasya nābhim
āpiḥ pitā sūrahamasya vipvaḍ
ahaṃ divyā āntarikṣyāstukā vaham

2.14

ahaṃ vedānāmuta yajñānāmahaṃ chandasāmavidaṃ rayīṇām
ahaṃ pacāmi sarasaḥ parasya yadidetīva sarirasya madhye

2.15

ahaminnu paramo jātavedā yamadhvaryurabhilokaṃ prṇaidhīt
yamanvāha nabhaso na pakṣī kāṣṭhā bhindan gobhirito'mutaśca

2.16

ahamu yannapatatā rathena dviṣaḍareṇa pradhinaikacakraḥ
ahamintu didhutāno dive dive tanvaṃ pupuṣyānamṛtaṃ vahāmi

2.18

ahaṃ diśaḥ pradiśa ādiśaśca viṣvaṃk punānaḥ paryemi lokam
ahaṃ viśvā oṣadhīrgarbhe ādhāṃ yāmiridaṃ dhinuyurdāśuṣaḥ prajāḥ
ahaṃ carāmi bhuvanasya madhye punaruccāvacaṃ vyaśnuvānaḥ
yo mā veda nihitaṃ guhā cit sa iditthā bobhavīdāśayadhyai

2.19

ahaṃ pañcadhā daśadhā caikadhā ca sahasradhā naikadhā cāsamatra
mayā tatamitīdamaśnute tadanyathāsadyadi me asadviduḥ

2.21

na māmaśnoti jaritā na kaścana na māmaśnoti pari gobhirāmiḥ
na me'nāśvānuta dāśvānajabhrīt sarve inmāmupayanti viśvataḥ
ka śarāruḥ ka smaraḥ ka nūraṇaḥ sarvamidaṃ tvattvadito vahāmi
yanmidame bibhyati tanma ekaṃ te me akṣannahamu tānulakṣm

2.22

yattapyathā bahudhā me purā cittantu bhuve'hamuraṇo bobhuve
ṛtasya panthāmasi hi prapanno'yase sa me satyamidekamehi

2.23

ahaṃ jyotirahamṛtaṃ vinaddhirahaṃ jātaṃ jani janiṣyamāṇam
ahaṃ tvamahamahaṃ tvamintu tvamahaṃ cakṣva vicikitsīrme ṛjvā

2.24

viśvaśāstā vidharaṇo viśvarūpo rudraḥ praṇītī tamanaḥ prajāpatiḥ
haṃso viśoko ajaraḥ purāṇa ṛtīyamāno ahamasmi nāma

Commentaries (1)

Linked texts (9)