Pramāṇa · Search · About · API

Kathakagrihyasutra 4

Commentary of Devapāla 4

Language
Sanskrit

Contents

4.1

janmanaḥ prabhṛti ṣoḍaśe varṣe vartamāne brahmacāriṇā godānasaṃjñakaṃ vrataṃ kartavyam | yastvaritaṃ dārasvīkārārthī | asmādūrdhvaṃ snātvā dārakarmocyate | yastu sarvakālaṃ vedamadhītya vivāhaṃ cikīrṣati tasyopanayanādārabhya ṣoḍaśe varṣe godānam | ‘trivedyāṃ hyaṣṭācatvāriṃśadvarṣāṇi brahmacaryaṃ caraṇīyam’ iti pakṣaḥ | tadekavedagrahaṇe ṣoḍaśa saṃvatsarā bhavanti tribhāgena | yasya tvāpatkālena ṣoḍaśe varṣe bhavatyupanayanaṃ tasyāgnau samāpte godānavratam , agryadhyayane samāpta ityarthaḥ | yo'pi vaidaikadeśamadhītya snāsyati tasyāpyeṣa pakṣo'gnau samāpta iti | taccaitatkeśāntikāparaparyāyaṃ godānavrataṃ jaṭākarmaṇā vyākhyātaṃ
śikhākarmaṇetyarthaḥ | atrāpi hyupasamādhānādikṣurakarmāntaṃ samam |

4.2

kṛtaśaucārthasnānamagneḥ paścātprāṅmukhaṃ darbheṣūpaviṣṭaṃ brahmacāriṇaṃ 'yā āpo divyā' iti dvābhyāmabhiṣiñcati āgnikībhiradbhiryadi vā rājasūyikībhiḥ| tatra āgneyyo vahantyādyā nayādiprabhavā mantraliṅgāt sūryatejaḥprabandhācca | sarasvatyādiprabhavāstu rājasūyikyaḥ rājasūye rājābhiṣekārthamāmnānāt | kiṃ kṛtvā'bhiṣiñcati | darbhān hiraṇyaṃ cādhyadhikṛtya, brahmacāriṇaḥ śirasi darbhān tadupari suvarṇaṃ nidhāyetyarthaḥ ||
prastārapaṅktiśchandaḥ, mṛtyoḥ sāmparāyikasyārṣam, uttarasyāpyanuṣṭubhā nṛpasyaiva | he brahmacārin tāsāmapāṃ sarvāsāṃ varcasā vīryeṇa tvāmabhiṣiñcāmi | kīdṛśena varcasā | rucā suvarṇena saha vartamānena | kāsāmapām | yā divyāḥ divi bhavāḥ āditye sthitāḥ, 'ādityājāyate vṛṣṭiḥ' ityāgamāt | yāścāntarikṣyā antarikṣe bhavā meghasthā ityarthaḥ | uta apica pārthivāsaḥ pārthivā nadyādibhavāḥ, yāśca payasā kṣīreṇa saṃbabhūvuḥ saṃbhūtā miśrībhāvamāpannāḥ, agnihotrādau sarveṇa vā haviṣā saṃbhūtā ityartho jñeyaḥ, payograhaṇasya havirmātropalakṣaṇatvāt ||
anuṣṭup | ahaṃ tvā tvāmabhiṣicaṃ abhiṣiñcāmīti liṅvyatyayaḥ | varcasā payasā yajñena saha vartamānam| mayābhiṣiktastvaṃ varcasvī payasvī hotā yājñikaśca bhavetyarthaḥ | yathā tvaṃ mitravardhanaḥ mitrāṇāṃ vardhayitā asaḥ bhavasi tathā tvāṃ savitā karat “liṅarthe leṭ” kuryāt |

4.3

evameva rājānaṃ kṣatriyamabhiṣiñcet iti samastasya mantradvayasya viniyogāttasyātideśaḥ |
viśeṣamāha

4.4

‘sāvīrhi deva prathamāya pitre varṣmāṇamasmai’ ityādinānuvākenānyadyathoktaṃ kavacasannahanādikaṃ kuryāt| kiṃ sarvam, netyāha akratujyāniṃ, kraturmṛtyusavaḥ, jyānirarthatyāgādikṛta āyāsastadvarjam | anuvākanirdeśāddhi talliṅgādetāvapi prāptutaḥ iti pratiṣidhyete |

4.5

sarvaṃ yavādikamannaṃ haviṣyaṃ māṣādivarjaṃ kṣīrodakābhyāṃ saha saṃyūya miśrīkṛtya ‘pituṃ nu stoṣaṃ’ ityanuvākena, tatastenānuvākena juhoti| yadvā tasyeti vyatyayena ṣaṣṭhī | vedavadvedavidāṃ vacāṃsi pravartante | yata auḍambareṇa sruveṇa

4.6.1

prakṛtasya kṣīrodasaṃmiśritasya sarvahaviṣyānnasya yamaṃśaṃ na juhuyāt tasyaikadeśamagnīṣomīyasyedhme prokṣet | tato'pi yadavaśiṣyate tatrodakamāsicya tena taṃ kṣatriyaṃ brahmacāriṇamabhiṣiñcet | etat ‘yasya na juhuyāt’ ityādi ihānārṣaṃ kecideva narāḥ paṭhanti | atra mṛtyoḥ sāmparāyaṇa(?yika)syārṣamanuvāke | sāvīrhi triṣṭup | mṛtyusave yajamānasya kavacasannahane viniyuktā| he deva savitaḥ asmai yajamānāya varṣmāṇaṃ varma kavacaṃ sāvīrhi abhyanujānīhi varimāṇamatiśayena varamutkṛṣṭam| kīdṛśāya yajamānāya | prathamāya pradhānāya, pitre pālayitre | athānantaraṃ vāryāṇi varaṇīyāni dhanāni asmabhyaṃ yajamānāya yājakebhya āsuva janaya, dive dive dine dine, tathā bhūri bahūn paśvaḥ paśūnāsuva || triṣṭup | mṛtyurūpaḥ prajāpatirdevatā | bhūtataḥ satyo bhūteṣu jīvātmasu praviṣṭaḥ san carati jānātyantaryāmitayā, ata eva sa bhūtānāṃ jīvātmanāmadhipatiḥ prabhurbabhūva bhavati, laḍarthe liṭ | yathoktam 'ajño jantu .........................|' iti | yatastasya mṛtyorjagatsvāminaḥ rājasūyaṃ rājanyānujñātaṃ rājaśāsanaṃ carati | sa rājā pratiśarīraṃ svaprakāśatayā rājate | sa idaṃ rājyaṃ yajamānasya rājamānatvaṃ viśiṣṭakarmaphalabhogitayā śobhamānatvamanumanyatāmabhyanujānātu | caratīti nirmātṛtvaṃ, adhipathiriti pālayitṛtvaṃ, tasya mṛtyoścarati rājasūyamiti ca saṃhartṛtvamuktam ||

4.6.2

jagatī | agnirdevatā | yebhiḥ śilpaḥ prathamānāṃ pratyakṣāṃ pṛthivīṃ dṛḍhīkṛtavān, yaiḥ karmabhiḥ dyāmakyapiṃśat uttambhitavān, kaḥ prajāpatiḥ, yaiśca karmabhirvācaṃ trivedīṃ viśvarūpaiḥ sarvaiḥ karmabhirupalakṣitāṃ avyayan nirmitavān | anekārthatvāddhāttūnāṃ vyayatiriha nirmāṇe vartate | he agne tena karmagaṇena parākramakṛtenemaṃ yajamānaṃ samaṃgdhi 'añjū vyaktimlakṣaṇagatiṣu' samyak aṃgdhi pratyakṣaṃ prāpaya vā samaṃgdhi viśeṣāt varcasā ca dīptyā ca yajamānaṃ samaṃgdhi saṃyojaya || jagatī | prakṛṣṭāḥ ketavo raśmayo yaiḥ praketubhirādityastapati, yebhiḥ yaiśca praketubhiścitrabhānurāścaryakārikiraṇaḥ sūryo lokān dadṛśe dṛṣṭavān | gatārthamanyat || jagatī | ayamāditya ābhātu prakāśayatu | kim | pañca kṛṣṭīḥ, pañca manuṣyān | śavasā balena yathāyamādityaḥ prajānāṃ jyeṣṭho'tiśayena praśasyo bhavatvindravat | asminnāditye puṣkalaṃ bahulaṃ citrabhānu vicitraprakāśo'yamāpṛṇātu āpūrayatu rajaso lokasya vividhaṃ mānaṃ pramāṇam || triṣṭup | mṛtyusave carmāstaraṇe viniyuktā | ka śāmarhati kaśyaṃ śarīraṃ pātīti kaśyapaṃ carma, tasyāmantraṇaṃ he kaśyapa vyāghracarman, yattava śilpaṃ rūpaṃ caritaṃ vā tasmin rājānaṃ rājamānaṃ yajamānamimamadhiviśraya uparyāśritaṃ kuru | rocanāvat rocamānaṃ, indriyāvat indriyayuktaṃ, puṣkalaṃ prabhūtaṃ, citrabhānu vicitrakāntimattvādeva yatra sapta sūryaraśmayo'rpitāḥ pratiphalitāḥ sūryapratibimbāni vā | saptagrahaṇaṃ bāhulyopalakṣaṇam | sākaṃ saha ||

4.6.3

anuṣṭup | yajamānaṃ carma ārohantamanumantrayate | he yajamāna adhikramasva ākramasva yatastvaṃ vyāghra utkṛṣṭa ityarthaḥ | vyāghra iveti vārthaḥ | sarvā viśaḥ sarve manuṣyāstvāṃ vāñchantu abhilaṣantu tathā divyā āpaḥ payasvatīḥ payasā kṣīreṇa yuktāstvāṃ vāñchantūpasarpantu || abhyāṃ prastārapaṅktibhyāmāsiñcati | yā āpo divi bhavā divyā antarikṣe bhavā antarikṣyāḥ pṛthivyāṃ bhavāḥ pārthivāsaḥ pārthivyāḥ payasā saṃbabhūvuḥ, payograhaṇamupalakṣaṇārthaṃ, haviṣā sambhūtāḥ yuktā, āhutitvaṃ prāptā iti yāvat, tāsāṃ sarvāsāṃ rucā dīptyā varcasā brahmavarcasasaṃvṛddhyā tattvaṃ jānāno'haṃ yajamānaṃ tvāmabhiṣiñcāmi | anena cābhiṣekeṇa tvāmahaṃ varcasā abhyasṛjaṃ abhisṛjāmi yojayāmi, yajñena yajñaphalena payasā ca saha saṃsṛjāmi | yathā sa savitā mitravardhanastathā tvāṃ mitravardhanaṃ karat karotu || indraṃ viśvā avīvṛdhantsamudravyacasaṃ giraḥ | rathītamaṃ rathīnāṃ vājānāṃ satpatiṃ patim || viśvāḥ sarvā giro vāca indraṃ yajamānamavīvṛdhan vardhayantu | samudravyacasaṃ, samyagmudaṃ rātīti samudro nityānandaḥ 'vyaca saṃbhave' nityānandasaṃbhavinaṃ, rathīnāṃ rathavatāṃ rathītamaṃ rathitamamindraṃ viśvātiśayarathayuktaṃ, vājānāmannānāṃ patiṃ, satpatiṃ sādhūnāṃ pālayitāram ||

4.6.4

he yajamāna abhiprehi rathamāroha, vīrayasva yajñānuṣṭhāne vikramayukto bhava | ugraḥ tīvraḥ, cetā caitanyayuktaḥ, sapatnahā śatrūṇāṃ hantā | ātiṣṭha rathamadhitiṣṭha mitravardhanaśca bhava | tubhyaṃ devā adhibruvan devā api etattava vadanti, natvahameva || vṛṇotyāvṛṇoti tattvamiti vṛtraṃ pāpaṃ mithyājñānaṃ ca | he vṛtrahan yajamāna rathamātiṣṭha | harī harayaḥ aśvāstava yuktāḥ saṃyuktāḥ rathena yato brahmaṇā vedena sahātiṣṭha, mantrairvā yojitāḥ | karmajñānānuṣṭhānena tava sumano grāvā grāvāṇaṃ pāṣāṇaprāyaṃ durbhedamavidyārūpamarvācīnaṃ adhomukhaṃ karotu | vagnunā vācā, vakti tacchīlo vagnuḥ śabdaḥ || ātiṣṭhantaṃ rathamārohantaṃ yajamānaṃ viśve sarve devāḥ paryabhūṣan paribhūṣayanti, ārūḍho bhūṣitaścāyaṃ yajamānaḥ śriyaḥ śobhāḥ vasāna ācchādayan svarociḥ svadīptiḥ svargadīptiśca san carati ākrāmati śatrūn | yato mahattadasyāsurasya nāma, yajamāna iti yat nāma, tadsya mahāprabhāvam | asurasya prāṇavataḥ, asavaḥ prāṇā vidyante yasya so'suraḥ, matvarthīyo rapratyayaḥ| yato'yaṃ yajamāno viśvarūpaḥ sarvarūpaḥ prāptabrahmalayaḥ sannamṛtāni amṛtatva(mā) tasthau ātiṣṭhati || anu tvā tvāṃ gacchantamindro'numadatu | tathā bṛhaspatiranvavatu, somaścānvavatu | agniścānvāvīdanvavatu | kiṃ bahunā | viśve sarve devāstvāmanvavantu anurakṣantu | ye sapta rājānaḥ saptarṣaya utkarṣeṇa ā samantādabhiṣiktāste'pi tvāmanvavantu || he yajamāna tvāṃ mitrāvaruṇāvanvavatāṃ , dyāvāpṛthivyau ca oṣadhībhiḥ saha | sūryo'hobhirdivasaiḥ saha, candramāśca nakṣatraiḥ saha tvāmanvāvīt anvavatu ||

4.6.5

jagatī | he yajamāna tvāṃ dyauśca pṛthivī ca prakṛṣṭena cetasā pipartu kāmyamānairarthaiḥ prapūrayatu | tathā yajño, bṛhatī paripūrṇā dakṣiṇā ca tvāmanvāgacchatviti bhaviṣyatā sambandhaḥ | svadhā ca pitṛhaviḥ tvāmanvāgacchatu cikite caitanyaviśeṣe vartamānam | tathā somaḥ, agniḥ savitā ca savena ājñayā saṅkalpamātreṇa tvāmanvavantu || jagatī | sugandhidravyairyajamānasya samālabhane kriyamāṇe'numantraṇamanayā kriyate | he yajamāna enā anena iṣuṇā pariṣasvajānaṃ saṃbadhyamānaṃ vyāghraṃ siṃhaprāyamapi śatruṃ bhavanto hinvanti svīkurvanti | kimartham | mahate dhanāya | apicāpsvantarmadhye'pi vartamānaṃ dvīpinaṃ dvidhāvidāritasthāpitajalasambandhigataṃ kṛtvā śatruṃ marmṛjyante'tiśayena śodhayanti aruṣaṃ niṣkrodhaṃ kṛtvā | ka iva kam | subhvaḥ svarṇakāra ivāruṣaṃ suvarṇaṃ tasthivāṃsaṃ kaṣapaṭṭikādau sthitam | netyupamārthīyaḥ || atraikādaśarce'nuvāke'gastyasya garalanigiraṇa ārṣam | uṣṇik cchandaḥ | pituśabdo'nnavacanaḥ | taṃ pituṃ stoṣaṃ staumi | maha iti balanāma | maho dhārayate mahodharmā taṃ, ataeva taviṣīṃ balavantam | kam | yasya pitoḥ tritaḥ tristhānasya lokatrayasthasya sambandhino tejasā balena vṛtraṃ meghadānavaṃ vyardayadidviśeṣeṇārditavān | kaḥ | arthādindraḥ | kathaṃkāram | viparvaṃ vighaṭitasandhi kṛtvā || he pito svādo svādurasa he madho madhurapariṇāma vayaṃ tvāṃ vavṛmahe varaṃ prārthayāmahe | kim | asmākaṃ tvamavitā rakṣitā bhava ||

4.6.6

he pito pālayitaḥ no'smākaṃ upācara upāgaccha | śivaḥ kṣemakārī | śivābhirūtibhiḥ sukhakāribhiḥ rakṣaṇaiḥ | mayaḥ sukhaṃ bhāvayatīti mayobhūḥ, adviṣeṇyaḥ adveṣaṇīyaḥ, sakhā samānakhyāno mitrabhūtaḥ, suśevaḥ sukhena yaḥ sevyate, advayaḥ advitīyaḥ pratibandhakaśūnyaḥ || tava tye pito rasāḥ, raja iti lokanāma, ye kecidutkaṭā rasāḥ rajāṃsyanuviṣṭhitā lokatrayamāśritāḥ, he pito, tye sarve tava sambandhinaḥ | dṛṣṭāntamāha-yathā sarve vātā divamāśritāḥ || he pito svādiṣṭha svādutama, tava dadatastava yajñādau dīyamānasya, sambandhināṃ rasānāṃ svādmāna utkṛṣṭasvādvanto rasāsta īrate lokatrayaṃ gacchanti yugapat | tuvigrīvā iva bahugrīvā iva sahasraśīrṣāḥ paramātmarūpāḥ sarvatra pravṛttā ityarthaḥ || he pito tve tvayi mahānāṃ mahatāṃ devānāṃ mano hitaṃ nihitam āsatāmasmadādayaḥ, mahatāmapi devānāmindraprabhṛtīnāṃ manastvayyevāhitaṃ tvāmeva te dhyāyantītyarthaḥ | tathāhi-tava avasā balenāhiṃ vṛtramavadhīt arthātindraḥ ityarthaḥ | tathā sa eva tava sambandhinā cāruketunā utkṛṣṭaprajñayā akāri arthāthervadham || he pito yadad etat parvatānāṃ sambandhi oṣadhyādi rasatvamajagan gatamutpannaṃ, tat he pito madho aramalaṃ paryāptaṃ kṛtvā bhakṣāya gamyāḥ gatam | vivasvetyāmantraṇapadam | he vivasva viśeṣeṇa vasitaḥ || yadapāmoṣadhīnāṃ pariṃśaṃ sparśamāriśāmahe'nubhavāmaḥ, sa sarvastava mahimeti śeṣaḥ| he vātāpe vātānāṃ prāṇāpānādīnāmāpyāyaka pīvaḥ pīvaro nivir̤o'smaddehe bhava ||

4.6.7

he oṣadhe oṣadhirūpa pito karambho bhava dadhikṣīrādimiśrabhaktādinā rūpeṇāsmadgṛhe tiṣṭhetyarthaḥ | vṛkno vyādhīnāṃ varjakaḥ udārathiḥ utkṛṣṭarathaḥ || he soma yatte tava gavāśiro ghanaṃ dadhi, yavāśiro yavakarambhādikaṃ bhajāmahe sevāmahe, tena rūpeṇa he vātāpe pīvaro bhavāsmākam || he pito taṃ tvā vayaṃ stutivacobhiḥ suṣūdima kṣarāmaḥ | gāvo na havyā, yathā gāvo havyaṃ kṣīraṃ kṣaranti | devebhyaḥ sadhamādaṃ sahamadanaṃ tvāṃ suṣūdima | evamasmabhyaṃ tvā sadhamādamiti samānam || vājasyetya'nuvāka indrasya jayavata ārṣam | 'somo vā oṣadhīnāṃ rājā' iti śruteḥ | soma oṣadhīnāṃ vrīhyādikānāṃ rājā | sa ca prajāpatervivartatvāt pariṇatatvādvā prajāpatirūpeṇa stūyate | vājasyānnasya sambandhī prasavaḥ kāryasāraḥ oṣadhīṣvapsu ca rājā, ṣaṣṭhyarthe vyatyayena saptamī, oṣadhīnāmapāṃ ca rājā agre prathamasargādau suṣuve janitavān yajñadvāreṇa jagattrayam| jagatkāraṇabhūtasyāpi somasyaiva vājīkaraṇamityannastutiparyavasāyyetat | ato'nnahomabalādasmabhyamasmadarthamoṣadhyo madhumatyo madhurarasayuktāḥ santu | ‘tāḥ’ iti sarvāsāmoṣadhīnāmanākhyeyātiśayapratipādanārthaṃ ‘te locane’ itivat, jagatkāraṇasyāpi somasya yā hetubhūtāstāḥ kā apītyarthaḥ | rāṣṭre jagati vayaṃ jāgṛyāmā rāgādidoṣanivāraṇāya gṛhītodyamāḥ syāma | purohitāḥ puraḥsarā agresarā agre paraloke hitā ityarthaḥ ||

4.6.8

vājasyedam, idaṃ jagat vājasya prasavo babhūva | kiṃ tat jagat | imāni viśvāni sarvāṇi bhuvanāni sarvataḥ sarvatra sthitāni | somo'nnarūpaḥ, aditsantaṃ na dānecchāyuktamadānaśīlamapi dāpayati prajānāṃ madhye sthitam | kiṃ dāpayati | rayiṃ dhanaṃ, sahavīraṃ saputraṃ, niyam̐sat niyamayuktam || vājasya prasavaḥ samrāṭ prajāpatirviśvā viśvāni bhuvanāni śiśriye āśritavān | sa virājā viśeṣeṇa rājamānaḥ pariyāti devān prāpnoti agnau somādirūpaḥ 'sarve vidhayaśchandasi vikalpyante' iti virājeti samāsāntābhāvaḥ| prajānan prakṛṣṭajñānayuktaḥ | kiṃ kurvan pariyāti | asme'smākaṃ rayiṃ dhanaṃ vardhamānaḥ || anuṣṭup | he vājaprasava somaṃ rājānaṃ viṣṇuṃ sarasvatīṃ indraṃ vājinamannavantaṃ codaya preraya tarpayitvā'bhimukhaṃ kuru | kimartham | avase rakṣaṇāya dānāya cābhimataphalānām || gāyatrī | aryamā pūṣā bṛhaspatistvaṃ ca vāgdevī pradadātu no'smabhyamabhimatam | prayacchatviti bhūyovacanamatiśayārtham || anuṣṭup | he agne iha yajñe no'smākaṃ pratyagabhimukhaḥ san sumanā bhava accha vada ca abhimukhamanukūlaṃ vada | he viśaspate puruṣaprabho no'smākaṃ dhanado bhavasi, ato no'smabhyaṃ prarāsva pradehi dhanam || indravāyū havāmahe āhvayāmaḥ iha yajñe suṣṭhu samyak dṛśau yayostau susaṃdṛśau suhavā sukhāhnānau | yathā sarvo jano'smākaṃ saṅgame sumanā asat bhavati, tathā kurutam | iditi pādapūraṇaḥ || somādīnanvārabhāmahe taduddeśena karma kurmaḥ ||

4.6.9

viśve adyeti | triṣṭup | adyāsminnahani viśve sarve maruto viśvaūtīḥ sarvāṇyavanāni rakṣaṇāni bhavantu | evaṃ sarve agnayaḥ samiddhā bhavantu|viśve devā avasā avanena mā māmāgaman āgacchantu | iha yajamāne viśvaṃ draviṇamastu | vājo asmin , asmin yajamāne vājaḥ annamastu || ā mā vājasya | vājasyā'nnasya prasavaḥ sāraḥ māmājagamyāt atiśayenāgacchatu | gatārthamanyat || iha yajñe dhanasātau dhanavibhāganimittaṃ vājo'nnaṃ māmavatu āgacchatu viśvaiḥ sarvairdevaiḥ saha | vājo māṃ saptaprakāro vrīhyādirūpeṇa, pradiśaścatasro diśa iti saṃvaraṇīyam | tribhirlokaiḥ saha sapta pradiśa ityāhuḥ || vājo yajño vājasādhyatvāt dānaṃ prasuvāti janayati avajānāti vā, haviṣā ca devānvardhayati | yataśca vājasya prasave'nujñāyāṃ vartamānā viśvā āśā nannamīti atiśayena namanti, tasmādvājapatirbhūtvā viśvā āśā diśo'haṃ jayeyam || purastānmadhye ca no vājo'stu, tathā ṛtubhiḥ sarveṣu ṛtuṣu devān kalpayatu | gatārthamanyat || saṃ mā sṛjāmīti vyākhyātaṃ, payaḥ pṛthivyāmiti ca ||

Linked texts (1)