Nighantu 70.1.3
Nighaṇṭunirvacana 70.1.3
- Language
- Sanskrit
70.1.3
(4) kṣamā| 'kṣi kṣaye' bhvādiḥ (pa0), 'kṣi nivāsagatyoḥ' tudādiḥ (pa0), 'kṣi hiṃsāyām' ṝyādiḥ (pa0), kṣai, kṣe, kṣai, kṣaye (bhū0pa0), 'kṣamūṣ sahane (di0 pa0)', 'kṣamāyī viṣūnaneṃ (bhū0 ā0)'—etebhyaḥ auṇādike manini (u0 4, 140) bāhulakādūpasiddhiḥ| ḍāpi gatārtha uktaḥ| kṣīyanti nivasantyasyāṃ prāṇinaḥ, kṣāyyanti avayavaṃ gacchantyasyāṃ padārthā iti vā, hiṃsyante'syāṃ pāpakṛta iti vā, kṣamate vā prāṇijātarūpaṃ, bhāraṃ vidhanayati vā prāṇinaḥ svakīyakāle| "pitā yatsvāṃ duhitaramadhiṣkan kṣamayā retaḥ (ṛ0 saṃ0 10,61,7)"—"kṣamayā carati pari sā vṛṇaktu naḥ (ṛ0saṃ07, 46, 3)"—iti ca nigamau || (5) kṣā| nirūpitā eva dhātavaḥ| 'anyeṣvapi dṛśyate (3,2,101)'—iti sopapadāt janerdhidhīyamāno ṅaḥ pratyayaḥ, 'apiśabdaḥ sarvopādhi-vyabhicārārthaḥ'—ityukternirupapadebhyo'pi bhavati| kṣamāyastu chāndasatvānmakāralopaḥ| arthaḥ pūrvokta eva| "jātasya ca jāyamānasya ca kṣām (ṛ0 saṃ0 1, 66, 7)"—iti nigamaḥ || (6) kṣamā| nirūpitā eva dhātubhāvāḥ| auṇādike manini (u04, 140) bāhulakādūpasiddhiḥ| arthaḥ pūrvokta eva| 'kṣamūṣ sahane (di0pa0)'—ityasmād vā pūrvavat ṅāppratyayaḥ| "yaḥ pārthivasya kṣamyasya rājā (ṛ0saṃ0 2, 14, 11)"—iti nigamaḥ || (7) kṣoṇiḥ| 'tukṣu rukṣ śabde' adādiḥ (pa0) 'vījyājva-kṣibhyo niḥ (u0 4, 48)'—iti vihito nipratyayo bāhulakād