Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.1.4

Nighaṇṭunirvacana 70.1.4

Language
Sanskrit

70.1.4

bhavati, guṇaḥ ṣatvam| kṣūyate śabdyate stūyate stotṛbhiḥ, kṣavantyasyāṃ bhūtānīti vā| kṣoṇīti īkārāntaṃ kecit paṭhanti| tadā "kṛdikārādaktino vā ṅīṣ vaktavyaḥ (4, 1, 45 vā0)"—iti ṅīṣ| "navanta kṣoṇayo yathā (ṛ0 saṃ0 10, 22, 6)"—"yaṃ kṣoṇīranucakrade (ṛ0 saṃ0 8, 3, 10)"—iti nigamau|| (8) kṣitiḥ| "kṣi nivāsagatyoḥ (tu0 pa0),' 'kṣi kṣaye (bhū0 pa0)' 'kṣi hiṃsāyāṃ (svā0 krayā0 pa0)'—etebhyo'pi "vasestiḥ (u0 4, 175)"—iti vihitasti-pratyayo bāhulakāt (3, 3, 1) bhavati, guṇābhāvaśca| athavā striyāṃ ktin (3, 3, 94)' karmaṇyadhikaraṇe (3, 3, 63) vā bhavati| arthastu kṣametyatroktaḥ "kṣeti kṣitīḥ subhago nāma puṣyan (ṛ0 saṃ0 5, 37, 4)"—"vīhi svasti sukṣitiṃ divaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 2, 11)"—iti nigamau|| (9) avaniḥ| "ava rakṣaṇa-gati-tṛpti-bhītya-'vagama-praveśa-śravaṇa-sāmarthya-yācana-kriyecchā-dīptya-'vāptyā-''liṅgana-hiṃsā-dāna-bhāga-vṛddhiṣu (bhū0 pa0)"—asmāt "arttisṛdhṛdhamyamyaśyavinibhyo'niḥ (u0 2, 65)"—ityani-pratyayaḥ| avati prajāḥ avyante vā bhūpaiḥ| etāvatsvartheṣu yo yogyaḥ sa boddhavyaḥ| "ā vāṃ rakṣo'vanirne pravatvān (ṛ0 saṃ0 1, 181, 3)"—"yatsīḥ mahīma-vaniṃ prāmi martyaśat (ṛ0 saṃ0 1, 140, 5)"—iti ca nigamau|| (10) urvī| "ūrṇuñ-ācchādane (adā0 u0)"—asmāt "mahati hasvaśca (u0 1, 30)"—iti upratyayo ṇalopo hasvaśca,