Nighantu 70.10.3
Nighaṇṭunirvacana 70.10.3
- Language
- Sanskrit
70.10.3
(5) aśvaḥ| 'aśū vyāptau (svā0 ā0)', 'aśa bhojane (krayā0 pa0)', āśyāām| 'iṇsiñjidīṅuṣyavibhyo nak (u0 3, 2)'—iti vidhīyamāno nakpratyo bāhulakād bhavati, cuṭaṃ ca na bhavati 'śāt (8, 4, 44)'—iti pratiṣedhāt| ubhāvapi vyāpnuta ākāśamaśnītaścodakam, eko varṣitavyamaparo vṛṣṭam| aśvena cātra tatsthattāṃ lakṣyate| "aśvāpinaddhaṃ madhuparye paśyan (ṛ0 saṃ0 8, 2, 18, 2)"—iti meghasya| nigamo'nveṣaṇīyo cā || 'bhuja pālanābhyavahārayoḥ (ru0 pa0)'— ityasmāt 'cidibhujibhyāṃ ciśve (u0 4, 231)'—iti viśvaśabde upapade vihito'nupratyayaḥ puruśabde'pyupapade bāhulakāt (3, 3, 1) bhavati, puru bahu prāṇijātaṃ bhunakti pālayati vṛṣṭipradānena meghaḥ, parvato hi durbhikṣāderakṣati| 'samudraḥ parvato rājā iva durbhikṣanāśakaḥ'—ityukteḥ| puru abhyavaharati, sāmarthyāñjalamatra viśeṣyam, eko varṣitavyamaparo hi vṛṣṭamiti viśeṣaḥ| bahubhirbhujyate pālyate abhyavahiyate vā| meghasya tvindra ādityaraśmayaśca rakṣitāraḥ, parvatasya tattaddeśādhipatayaḥ| meghaḥ svavṛṣṭyudakadvāreṇa abhyavahiyate| dvayorapi nigamāvanveṣaṇīyau || vala saṃvaraṇe (bhū0 ā0),' auṇādikaḥ kip| 'īśa aiśvarye' adādikaḥ (ā0)| laṭ śānac| saṃvṛṇvannākāśamīṣṭe varṣitum, parvato'pi svabhogena bhūmimākāśaṃ saṃvṛṇvannīṣṭe durbhikṣādermanuṣyādīnrakṣitum valīśāna iti, lokavedanighaṇṭau dṛṣṭāntāt pṛṣodarāditvāt hrasvaḥ| nigamāvanveṣaṇīyau || 'aśū vyāptau (svā0 ā0),' 'aśa bhojane (kyā0 pa0)'| 'aśiśakibhyāṃ chandasi (u0 4, 144)'— iti manin| aśna ityanena samānārthaḥ| "apāvṛṇoduro aśmavajānām ( ṝ0 saṃ0 8, 7, 27, 6 )"—iti meghasya nigamaḥ |
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit