Nighantu 70.10
Nighaṇṭunirvacana 70.10
- Language
- Sanskrit
70.10.1
ā upara upala ityetāsyāṃ sādhāraṇāni parvatanāmabhiḥ (niru0 2, 21)'—ityuktermeghanāmatvaṃ parvatanāmatvaṃ krameṇa nirucya pradarśyate| (1) adriḥ| 'ada bhakṣaṇe (adā0 pa0)'| 'adiśadibhūśubhibhyaḥ krin (u0 4 pā0)'—iti krinpratyayaḥ| atti hi megho varṣārthamādityaraśmibhirāhṛtān bhaumarasān, atti meghairabhivṛṣṭaṃ jalam, adyate vā prāṇibhistatprabhavapadārthabhakṣaṇaṃ tatropacaryate, adantyasmin padārthān manuṣyā iti vā| yadvā, nañpūrvāt 'dru vidāraṇe (kyā0 pa0)'—ityasmād bāhulakāt rinpratyayaḥ ṭilopaśca| 'adaraṇīya ityadriḥ parvataḥ| "vijayuṣā yayathuḥ sāmvadreḥ (1, 8, 16, 1)"—iti meghasya nigamaḥ| "nāntarikṣaṃ nādrayaḥ somo akṣāḥ (ṛ0 saṃ0 8, 4, 15, 2)"—iti parvatasya|| (2) grāvāḥ| hanteḥ (adyā0 pa0) anyebhyo'pi dṛśyante 3, 2, 75)'—iti kanip| pṛṣodarāditvāt (daṃ, 3, 106) dhātorvyādeśaḥ| hanyate hi megha indreṇa 'ahannahim (ṝ0 saṃ0 1, 2, 32, 1)'—iti śrūyate| hanyate'nena somaḥ| yadvā, 'gṛ nigaraṇe (tu0 pa0)', gṛ śabde (kryā0 pa0)', gṛṇātistutikarmā (niru0 3, 5)', ebhyaḥ pūrvavat kanipi ar̤āgamaḥ| dṛśigrahaṇāt (3, 2, 75) sarvaṃ siddham| giratyudakaṃ varṣitum| atra giratirutpūrvasyārthe varttate, samudgirati jalaṃ vṛṣṭisamaye, amudgīrṇa iti vā antarikṣeṇa, gṛṇāti garjitalakṣaṇaṃ śabdaṃ karoti, stūyate vā varṣārthibhiriti grāvā meghaḥ| parvato'pi indreṇa hanyate pakṣacchedasamaye, girati meghairabhivṛṣṭaṃ jalamudgirati nirjharajalam, samudgīrṇa iva vā guhādigatasiṃhādiśabdena, śabdakārī, stūyate ca padārthavāhulyāt prāṇibhistadāśrayibhiriti grāvā|
70.10.2
"indra grāvāṇo aditiḥ sajoṣāḥ (ṝ0 saṃ0 4, 1, 26, 4)"—iti meghasya nigamaḥ| "grāvāṇo apa ducchunāmapa sedhata (ṝ0 saṃ0 8, 8, 33, 2)"—grāvāṇa upareṣvā mahīyante (ṝ0 saṃ0 8, 8, 33, 3)"—iti parvatasya nigamau || 'guṅ avyakte śabde (bhū0 ā0)'| 'gughṛ-cīpacivaciyami [manitani] sadikṣadibhyastraḥ (u0 4, 162)'—iti trapratyayaḥ| megho garjitalakṣaṇamavyaktākṣaraṃ śabdaṃ karoti, gūyate śabdyate vā,—'aho! ayamatīva gharmakāle varṣārthamāgataḥ'—iti| yadvā, gāmudakaṃ raśmibhirāhṛtaṃ varṣāvyatirikteṣu trāyate pālayati| 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'| śastrādiṣu hi megheṣu ghanībhūtāstiṣṭhantyāpaḥ| gāṃ paśujātiṃ trāyate vā vṛṣṭyā pānīyapradānāt| parvato'pi nirjharādipatanajanyamavyaktaṃ śabdaṃ karoti, abhivṛṣṭamudakamudakādhāreṣu dhāraṇād rakṣati ca gośca suyavasavattayā gotrāḥ| "gotrā śikṣan dadhīce mātariśvane (ṛ0 saṃ0 8, 1, 5, 2)"—"udgotrāṇi sasraje daṃsanāvān (ṛ0 saṃ0 3, 2, 25, 4)"—iti ca meghanigamāḥ| "gotrabhidaṃ govidaṃ vajrabāhum (ṛ0 saṃ0 8, 5, 22, 6)"—iti parvatasya || (4) valaḥ| 'vṛ āvaraṇe (svā0 u0)'| 'prahavṛdbhaniścigamaśca (3, 3, 58)'—ityap| api lakāditvāt latvam| yadvā, 'vala saṃvaraṇe (bhū0 ā0)' asmāt 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa 3, 3, 118)'—iti ghaḥ| triyate'nena diśa ākāśaśca meghaḥ parvatenāpi svaśarīreṇa bhūmirākāśaśca saṃviyate| "alātṛṇo vala indra vrajo goḥ (ṛ0 saṃ0 3, 2, 2, 5)"—iti nigamo meghasya| "indro valaṃ rakṣitāraṃ dughānām (ṛ0 saṃ0 8, 2, 15, 6)"—iti parvatasya ||
70.10.3
(5) aśvaḥ| 'aśū vyāptau (svā0 ā0)', 'aśa bhojane (krayā0 pa0)', āśyāām| 'iṇsiñjidīṅuṣyavibhyo nak (u0 3, 2)'—iti vidhīyamāno nakpratyo bāhulakād bhavati, cuṭaṃ ca na bhavati 'śāt (8, 4, 44)'—iti pratiṣedhāt| ubhāvapi vyāpnuta ākāśamaśnītaścodakam, eko varṣitavyamaparo vṛṣṭam| aśvena cātra tatsthattāṃ lakṣyate| "aśvāpinaddhaṃ madhuparye paśyan (ṛ0 saṃ0 8, 2, 18, 2)"—iti meghasya| nigamo'nveṣaṇīyo cā || 'bhuja pālanābhyavahārayoḥ (ru0 pa0)'— ityasmāt 'cidibhujibhyāṃ ciśve (u0 4, 231)'—iti viśvaśabde upapade vihito'nupratyayaḥ puruśabde'pyupapade bāhulakāt (3, 3, 1) bhavati, puru bahu prāṇijātaṃ bhunakti pālayati vṛṣṭipradānena meghaḥ, parvato hi durbhikṣāderakṣati| 'samudraḥ parvato rājā iva durbhikṣanāśakaḥ'—ityukteḥ| puru abhyavaharati, sāmarthyāñjalamatra viśeṣyam, eko varṣitavyamaparo hi vṛṣṭamiti viśeṣaḥ| bahubhirbhujyate pālyate abhyavahiyate vā| meghasya tvindra ādityaraśmayaśca rakṣitāraḥ, parvatasya tattaddeśādhipatayaḥ| meghaḥ svavṛṣṭyudakadvāreṇa abhyavahiyate| dvayorapi nigamāvanveṣaṇīyau || vala saṃvaraṇe (bhū0 ā0),' auṇādikaḥ kip| 'īśa aiśvarye' adādikaḥ (ā0)| laṭ śānac| saṃvṛṇvannākāśamīṣṭe varṣitum, parvato'pi svabhogena bhūmimākāśaṃ saṃvṛṇvannīṣṭe durbhikṣādermanuṣyādīnrakṣitum valīśāna iti, lokavedanighaṇṭau dṛṣṭāntāt pṛṣodarāditvāt hrasvaḥ| nigamāvanveṣaṇīyau || 'aśū vyāptau (svā0 ā0),' 'aśa bhojane (kyā0 pa0)'| 'aśiśakibhyāṃ chandasi (u0 4, 144)'— iti manin| aśna ityanena samānārthaḥ| "apāvṛṇoduro aśmavajānām ( ṝ0 saṃ0 8, 7, 27, 6 )"—iti meghasya nigamaḥ |
70.10.4
"grau aśmanorantaragniṃ jajāna ( ṝ0 saṃ0 2, 6, 7, 3 )"—iti parvatasya | atra skandasvāminā meghatvena vyākhyātam || (6) parvataḥ | 'pṛ pālanapūraṇayoḥ ( kyā0 pa0 )' | 'grāmadipyarttipṛśakibhyo vanip ( u0 4, 106 )' | pūrṇanti pālayanti acayavinaṃ pūryante vā tena iti parvāṇi | yadvā, prīṇātervāhulakāt ( 3, 3, 1 ) vanipi īkārasyākāraḥ sa ca pakārāt paraḥ prīṇayanti svāśrayamiti | parvāṇyavayavāḥ santyasya 'parvamarudbhyāṃ tap vaktavyaḥ ( 5, 2, 121 vā0 )'—iti matvarthīyastapratyayaḥ | meghasya parvatasya ca devatātmakatvasya ca vidyamānatvāt acayavini vaktuṃ śakyam | yadvā, paridṛśyamānākāreṇāpi meghasya dhūmādisaṅghātatvāt, parvatasya ca śilādimattvādavayavitvam | yadvā,'parve pūraṇe ( bhū0 pa0 ),' asmāt 'bhṛmṛdṛśiyajiparvipacyamitaminamihryibhyo'tac ( u0 3, 107 )'—ityatacpratyayaḥ | parvati pūrayati varṣeṇa bhūmiṃ svaśarīreṇākāśaṃ vā parvato'pi nirjharanadīpravāhādinā bhūmiṃ svo'nyākāśaśca pūrayati | "ni parvatā ajhasado na seduḥ ( ṝ0 saṃ0 4, 7, 2, 3 )"—vallitthā parvatānām ( ṝ0 saṃ0 4, 4, 26, 1 )"—iti meghasya nigamau | "yadvayaḥ parvatāḥ sākamāśavaḥ ( ṝ0 saṃ0 8, 4, 26, 1 )"—"pra parvatānāmuśakī upasthāt ( ṝ0 saṃ0 3, 2, 12, 1 )"—iti ca parvatasya || (10) giriḥ | 'gṛ nigaraṇe ( tu0 pa0 )', athavā 'gṛ śabde ( kyā0 pa0 )', gṛṇātiḥ stutikarmā ( niru0 3, 5 ) | kiditi h— varttamāne (u0.4, 137), 'kṛgṛścṛpṛkuṭimidichididhyaśca iḥ (u0 7, 138)'—iti ipratyayaḥ, 'ṛta idṛdhātoḥ (7, 1, 100)'—itvam, giriḥ| śrāvetyanena samānārthaḥ|
70.10.5
"nirāvidhyad gire-bhṛṅghirna bhrājate tujā śavaḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 21, 3)"—iti parvatasya| "mṛgo na bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ (ṛ0 saṃ0 2, 2, 24, 2)"—ityubhayasya || (11) vajraḥ| vajra gatau (bhū0 pa0)'| 'gocarasañcara-cahavajavyajāpaṇa nigamāśca (3, 3, 116)'—iti nipātanāt ghaḥ, karaṇādhikaraṇayostadvyatirikte kārake'pi gho bhavati| vajra-tyantarikṣe vajatyanenendra iti vā vajro meghaḥ, meghavāhano hīndraḥ parvato'pi pakṣacchedāt pūrvamantarikṣe vrajati| athavā svaśarīreṇa bhūmimantarikṣaśca vrajati| vrajanti tatra prāṇina iti vā| "apa vrajamūrṇuthaḥ saptāsyam (ṛ0 saṃ0 7, 8, 16, 3)"—iti meghasya nigamaḥ| "vajaṃ gomantamuśijo vivavruḥ (ṛ0 saṃ0 3, 4, 14, 1)"—iti parvatasya || (12) caruḥ| 'cara gatibhakṣaṇayoḥ (bhū0 pa0)'| 'bhṛmṛśī-tṛcaritsaritanidhanimimasjibhya uḥ (u0 1, 7)'—iti upratyayaḥ| caranti gacchantyasmādāpo meghādvarṣākāle, parvatānāṃ nirjharalakṣaṇāḥ carayanti jalaṃ varṣitavyamiti carurmeghaḥ, caranti tatra prāṇinaḥ, caryate bhakṣyate svaprabhavapadārtharūpeṇeti caruḥ parvataḥ| "sa no vṛṣannamuṃ carum (ṛ0 saṃ0 1, 1, 14, 1)"—iti meghasya nigamaḥ| parvatasyānveṣaṇīyaḥ || (13) varāhaḥ| 'vṛṇoteḥ (svā0 pa0)'| 'prahavṛdvaniści-gamaśca (3, 3, 58)'—ityakāraḥ (ap), varaśabde karmaṇyupapade āṅpūrvāddharateḥ 'karmaṇyaṇ (3, 2, 1)'| varamudakamāharatīti varāhaḥ| vara udakalakṣaṇaḥ āhāro'syeti vā varāhaḥ (niru0 5, 4) āṅpūrvāddharaterghañ| 'varamāhāramāhārṣīḥ'—iti ca brāhmaṇam| pṛṣodarāditvāt āhāraśabdasyākārasya rephasya lopaḥ|
70.10.6
yadvā, varaśabde upapade haraterāṅpūrvāt 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti bāhulakāt ḍapratyayaḥ| varāhākāro vā kṛṣṇo megho varāhasādṛśyena varttate| varamutkṛṣṭamudakaṃ vṛhati udyacchati varṣitum 'bṛhū udyamane (tu0 pa0)'| hanteḥ pūrvavat ḍaḥ| yadvā, varaśabda upapade juhoterdānārthāt ḍaḥ| varamudakaṃ dadāti ādatte vā varṣitumiti varāho meghaḥ, parvato'pi varamutkṛṣṭaṃ padārthamāharayati prāṇibhiḥ, padārthānāṃ sarvatra saulabhyādāharayatītyucyate| vara āhāro'treti vā| varāhavat kṛṣṇavarṇa iti vā| varaṃ mūlaṃ bṛhatyudyacchatyasmāditi vā (niru0 5, 4)| varaṃ varamityaikasya varaśabdasya nivṛttiḥ| varaśabdād bṛheśca varāha ityarthaḥ| varamudakamādadāti ādīyate ca tasmāt puruṣairvaraḥ padārtha udakameva vā| "vidhyadvarāhaṃ tiro adrimastā (ṝ0 saṃ0 1, 4, 28 2)"—"varāhamindra emuṣam (ṝ0 saṃ0 6, 5, 30, 5)"—iti ca meghasya nigamau| parvatasyānveṣaṇīyaḥ|| (14) śambaraḥ| 'śamu upaśame (di0 pa0)' atrāntarṇītaṇyarthaḥ| 'śamerban (u0 4, 61)'—iti banpratyayaḥ| śamayati
70.10.7
nāśayati asurāniti śambo vajraḥ| yadvā, śāṭayateḥ vāhulakāt vanapratyaye pṛṣodarāditvāt śamādeśaḥ| śambo'sya praharttṛtvenāsti| ro matvarthīyaḥ| praharati hi vajraḥ indrapreṣito meghāt parvatānāñca pakṣacchedasamaye| yadvā, śambhūrvād vṛṇoteḥ (svā0 pa0) 'prahavṛddhaniścigamaśca (3, 3, 58)'—ityapi śamvaraḥ san varṇavyatyayena śambaraḥ| saṃ vriyate meghenākāśaṃ, bhūmiḥ parvatena| yadvā, śambaramityudakanāma (nigha0 1, 12), matvarthīyasya luk, udakamasyāstīti vā, ubhayatrāpi tulyam| "u tādardamanyunā śambarāṇi ci (ṛ0 saṃ0 2, 7, 1, 2)"— "adhūnot kāṣṭhā ava śambaraṃ bhet (ṛ0 saṃ0 1, 4, 25, 6)" —iti meghasya nigamau| parvatasyānveṣaṇīyaḥ||
70.10.8
'ruha bījajanmani (bhū0 pa0)'| bhāve ghañ (3, 3, 18) rohaḥ ārohaṇam ādityapakṣyādīnāmasminnastīti| 'ata iniṭhanau (5, 2, 115)', rohi antarikṣam| 'tatra bhavaḥ (4, 3, 53)'—ityaṇ, 'inaṇyanapatye (6, 4, 164)'—iti prakṛtibhāvaḥ rauhiṇaḥ| antarikṣeṇa hi gacchati meghaḥ, pakṣacchedāt pūrvaṃ parvataśveti tatra bhava iti vaktuṃ śakyate| yadvā, bahulamanyatrāpi (u0 2, 46)'—iti inacpratyaye rohiṇa indraḥ| 'tasyedam (4, 3, 120)'—ityaṇ rauhiṇaḥ| ārohati-meghamindraḥ svavāhanatvāt, 'turāpāṇmeghavāhanaḥ (ama0 ko0 1, 47),—iti tatparyāyeṣu paṭhyate| apsagobhiḥ saha riraṃsayā parvateṣvindrasya gamanāt tadīyatā| yadvā, ubhayatrāpi chedyachedakabhāvena sambandhaḥ| tathā ca carakādhvaryūṇāṃ brāhmaṇe itihāsaḥ śrūyate—'prajāpatervā etajjyoktantokaṃ yatparvatāste pakṣiṇa āsan, te yatra yatra kāmayante tatparā tamāsata, iyaṃ hi śithilāsīt, teṣāmindraḥ pakṣānacchinat, tairimā bṛhadeti'| "ahannahimabhinadrauhiṇam (ṛ0 saṃ0 1, 7, 16, 2)"—"gro rauhiṇamasphuradvajravāhuḥ (ṛ0 saṃ0 2, 6, 6, 2)"—iti nigamau krameṇa || raivatyo gāvaḥ 'paśavo vai raivatīḥ'—iti śruteḥ| 'tasyedam (4, 3, 120)'—ityaṇ| megho hi sarvatra varṣati yavasaṃ pānīyaṃ ca janayitvā tadīyo bhavati, parvatastadvattayā | yadvā, rayirasyāstīti matupi 'rayermatau bahulam (6, 1, 34 vā0)' —iti samprasāraṇam, 'sañjñāyām (8, 2, 11)'—iti vatvam, sarvasya dhanasyeśitṛtvāt raivān indraḥ, maghaveti hi tasya nāma, tadīyo raivataḥ| pūrvavat tadīyatvaṃ draṣṭavyam| nigamāvanveṣaṇīyau ||
70.10.9
pratiphalati tat phalam| tadasminnastīti phali svacchamudakaṃ tadannacchatyādhāratvena megho varṣiṣyamāṇaṃ parvato hi vṛṣṭamiti viśeṣaḥ| uprakaraṇe 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)' —iti gamerḍapratyayaḥ, svacchodakapūrṇa ityarthaḥ| yadvā, phalavatsnānapānādiprayojanavat udakaṃ phali, tannacchatīti pūrvavat| mādhavastu—phalibhedanakarmāpi bhindan gacchati phalasaṃyukto gacchatīti vā'—iti niraghocat| tasyāyamabhiprāyaḥ prāyeṇa megho hi varṣāsu grīṣmajanyaṃ tāpaṃ bhindan gacchati, parvato'pi svabhāreṇa bhūmiṃ bhindnnadhogacchati, antakāle vā śatthā śasyādika bhidyamāno gacchati nāśam| kṛṣiphalasya meghāyattatvāt phalasaṃyukto gacchati ityucyate| tathāca kālidāsaḥ—'tvayāyattaṃ kṛṣiphalamiti bhūvikārānabhiśauḥ'—iti meghakāvyam| parvato'pi śasyādirūḍhavṛkṣādiphalasaṃyukto gacchati ca| phalaghatvadaśāyām| phalergami gamyāditvādin, gameḥ pūrvacat ḍaḥ (3,2,101) iti ca| "valaṃ ruroja phaligaṃ raveṇa (ṝ0 saṃ0 3,7,26,5)"—iti nigamaḥ|| (18), (16) uparaḥ, upalaḥ| 'ā upara upala ityetābhyāṃ sādhāraṇāni parvatanāmabhiḥ (niru0 2,21)'—ityādibhāṣyasya skandasvāmigranthaḥ—'ā upara upala iti, āṅ abhividhau maryādāyāmityanye, vinā upara upala ityetābhyāṃ sādhāraṇānītyarthaḥ| ā uparāditi vaktavye ubhayorupādānaṃ ralayoraviśeṣatvapradarśanārtham| tayoścaikanirvacanatvapradarśanārthamekayogapakṣatvaṃ vāṅgīkṛtyāha—'upara upalo megho bhavati (niru0 2,21)' —iti|
70.10.10
vakṣyamāṇanigamāpekṣayā upalaśabdasya ca pāṣāṇe prasiddhatvāt 'teṣāmuparaḥ sthaviṣṭho madhyamaḥ'—iti tatsaṅghātaśabde parvata upalaśabdavācyatvena prasiddha eveti meghagrahaṇaṃ kṛtam| maryādāpakṣasya ca meghagrahaṇameva liṅgamiti uttarāṇi meghasyaiveti| yadā parvatastadā upetya ramante hyasmin abhrāṇīti, meghapakṣe āpa iti| abhividhipakṣe 'nedaṃ nirvacanam'—iti| janervidhīyamāno ḍapratyayaḥ (3,2,67) vāhulakādamerbhavati (3,3,1), kṛduttarapadaprakṛtisvaraṃ (6,2,136) bādhitvā avyayapūrvapadaprakṛtisvaratvam (6, 2, 2)| 'uparo jalavāpanāt'—iti mādhavaḥ| capeḥ kṣudrāditvāt (u0 5, 42) aran draṣṭavyaḥ, samprasāraṇaṃ ca bāhulakāt| 'uparamiva hi nabhasthamraṃ bhūmau parvataśca'— iti mādhavaḥ| atra śrībhojaḥ—'pṛṣipaṭidevikevicapivacimyaścit'—ityalacpratyayaḥ| vyutpattyanavadhāraṇāścāvagṛhyate| meghanāmatve taṃtra—"eṣāmuparā udāyan (ṛ0 saṃ0 7, 7, 16, 3)" —iti nigamaḥ| parvatānāṃ cānveṣaṇīyaḥ "hiraṇyanirṇiguparā na ṛṣṭiḥ (ṛ0 saṃ0 2, 4, 4, 3)"—iti| atra 'uparā asmācchilā dīrghāḥ'—iti mādhavaḥ|| (20) camasaḥ| 'camu adane (bhū0 pa0),' 'atyavicami (u0 3, 113)'—ityādinā asac||
70.10.11
(21) ahiḥ| 'iṇ gatau (adā0 pa0),' 'in sārvadhātubhyaḥ (u0 4, 114)'—itīnpratyayaḥ, guṇāvādeśau, yakārasya hakāro vyatyayena| patyantarikṣe| ayatereva gatyarthādinapratyaye pūrvabad vyatyayaḥ| yadvā, 'ahi gatau' bhauvādikaḥ (ā0), inpratyayaḥ, bāhulakānnalopaḥ, āgamānityatvādvā num na kriyate| ipratyayādhikāre śrībhojadevaḥ—'āhikuṇḍalikaṃ pātralopaśca'— iti| yadvā, 'ahavyāptau' svādiḥ (pa0), in, ahnoti vyāpnoti ākāśaṃ digantarāṇi vā| yadvā, āṅpūrvāddhanteḥ hiṃsārthād gatyarthādvā 'āṅi śrihanimyāṃ hasvaśca (u0 4, 123)'— iti iṇpratyayo ḍicca, āṃ samantāt hanti bhinatti-uṣṇamābhimukhyena, hanti gacchatyantarikṣam| yadvā, kevalādeva hantervāhula- kādiṇapratyayo ḍicca, hiḥ hantā, nahantā ahantā, ahiḥ ahiṃsakaḥ ityarthaḥ, sarvadā lokasya varṣapradatvāt| mādhavena tu—'tvamapāmapidhānā vṛṇorapa (ṛ0 saṃ0 1, 4, 6, 4)'—ityatra vājasaneyena tu 'so'gniṣomāvabhisambabhūva sarvāṃ vidyāṃ sarvayaśaḥ sarvamannādyaṃ sarvāṃ śriyaṃ sa yatsarvametat samabhavat tasmādahiḥ'—iti udāhṛtam| tena caitad yuktam| ahiśabdo'suravācaka ādyudāttaḥ| 'yadindrāhan prathamajāmahīnām (ṛ0 saṃ0 1, 2, 36, 4)'—iti| nadīvacano'ntodāttaḥ| 'indrodakṣaṃ pari jānādahīnām (ṛ0 saṃ0 8, 7, 27, 6)'—iti| atrāhiśabdarmeghanāmatyenābhāṣayat skandasvāmī| 'dāsapatnīrahigopā atiṣṭhan (ṛ0 saṃ0 1, 2, 38, 1)'—iti nigamaḥ||
70.10.12
'abhra gatau (bhū0 pa0),' pacādyac (3, 1, 134)' abhrantyantarikṣe| āpo rātīti vā apśabde karmaṇyupapade rāterdānārthāt 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3),' pakārasya bhakāro vyatyayena (3, 4, 68)| na bhraṃsyatyasmādāpo varṣāsamayādanyatreti vā| yaduktam—'na bhraṃsyati yatastebhyo jalānyabhrāṇi nānyataḥ'—iti nañpūrvāt 'bhrasabhraṃsa adhaḥpatane (bhū0 ā0)'—ityasmāt 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti ḍapratyayaḥ| na bhrājate vā varṣāsu malinavarṇatvāt bhrājateḥ pūrvavat ḍaḥ (3, 2, 101)| 'prāṇaḥ pinvavidyudabhreva rodasī (ṛ0 saṃ0 7, 3, 1, 3)'—'udabhrāṇī va stanayanniryanti (ṛ0 saṃ0 4, 7, 18, 2)'—iti ca nigamau|| valākābhirhīyate gamyate iti valāhakaḥ| cārivāhako vā, pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) varṇāgamādinā sādhuḥ| varāhaśabdādvā 'saṃjñāyāṃ kan (5, 3, 75)', rephasya lakāraḥ| uktārtho varāhaśabdaḥ (13), vikṛtasyā-sādhāraṇyārthatvapradarśanāya punaḥ pāṭhaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| 'miha secane (bhū0 pa0)', pacādyac (3, 1, 134), ṇvaḍāditvāt kutvam| mehati siñcati varṣaṇabhūmiṃ meghaḥ| "vṛṣā vāṃ megho vṛṣaṇā pīpāya (ṛ0 saṃ0 2, 4, 26, 3)"—"asmin meghe vidyut"—iti ca nigamau|| 'dū vidāraṇe (kyā0 pa0)'| "dūṇāterhasvaśca (u0 4, 178)"—iti tipratyayaḥ, hrasvavidhānasāmarthyādguṇo na bhavati| dīryate indreṇa, dūtivat syandamānādhāratvādvā| "dūtiṃ sukarṣa viṣitaṃ nyaśvam (ṛ0 saṃ0 4, 4, 28, 2)"—"īśāno viśvajad dūtim"—iti ca nigamau||
70.10.13
udakaśabde upapade dadāteḥ 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 4, 113)'—iti karttari lyuṭ| odanaḥ udakadātetyarthaḥ| yadvā, 'undī kledane (ru0 pa0)', 'undernalopaśca (u0 2, 72)'—iti yucpratyayaḥ, guṇaḥ, unatti vanabhūmim odanaḥ| "dhārayat pakvamodanam (ṛ0 saṃ0 6, 5, 30, 1)"—iti nigamaḥ|| 'vṛṣa secane (bhū0 pa0)', 'kaninyuvṛṣītyādinā (u0 1, 154) kanin, vṛṣā| śatrujayādisādhanatvāt kāmānāṃ varṣitā yajñaḥ, sannidhīyate'sminnindreṇa prahārakāle 'karmaṇyadhikaraṇe ca (3, 3, 63)'—iti kvipratyayaḥ nalopābhāvaśchāndasaḥ| "viṣandhiḥ"—iti keṣucit kośeṣu dṛśyate| tadā viśaṃ jalaṃ dhīyate'sminniti nirvāhaḥ, mugāgamaśchāndasaḥ| śigamadarśanādinirṇayaḥ| "vṛṣā vṛṣandhiścaturaśrimasyan (ṛ0 saṃ0 3, 6, 7, 2)"—iti meghanāma na veti sarvandigdham|| (28) vṛtraḥ| vṛṇoterācchādanārthāt (svā0 pa0) 'aminimi midiśaṃsibhyaḥ kran (u0 4, 156)'—iti kranpratyayo bāhulakād bhavati, ācchādayati hyasau kṛtsnaṃ nabhaḥ| varttate vā gatikarmaṇaḥ (nigha0 2, 14) 'sphāyitañcivañci (u0 2, 12)'—ityādinā rakpratyayaḥ, gacchatyasau kṛtsnaṃ nabhaḥ| varddhate vā vṛddhyarthāt (bhū0 ā0) bāhulakāt tran, dhakārasya takāro vyatyayena, varddhate hi varṣāsu meghaḥ| brāhmaṇoktā evāmī trayo'pyarthāḥ—'yadi-māṃllokānavṛṇot tad vṛtrasya vṛtratvam, sa iṣumātramiṣumātraṃ viṣvaḍ avarddhata'—iti| "vṛtrāya vajramīśānaḥ kiyedhāḥ (ṛ0 saṃ0 1, 4, 26, 2)"—"ahanyad vṛtrabharyaṃ viverapaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 8, 5, 1)"—iti ca nigamau||
70.10.14
(26) asuraḥ| 'asu kṣepaṇe (di0 pa0)', 'asimasoruran (u0 1, 42, 43)'—iti uranpratyayaḥ, asyati kṣipatibhūmau jalam| yadvā, asyate kṣipyate sthāne indreṇa varṣārtham| yadvā, asti (bhū0 pa0) tiṣṭhati 'śṛsvṛsnihitrapyasivasi (u0 1, 10)'—ityādinā ḍapratyayaḥ asuḥ| śarīre vasatītyasuḥ prāṇaḥ| 'prāṇā vā āpaḥ'—'pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇaḥ'—ityādidarśanāt asuśabdenātra jalamucyate| tadyathā, 'āto'nupasarge kaḥ (3, 2, 3)'| yadvā, jalavān prāṇavān vā| ro matvarthīyaḥ| yadvā, 'asu gatidīptyādāneṣu' bhauvādikaḥ svaritet, pūrvasādeva sūtrādutn| asati gacchatyantarikṣe, dīpyate svayam, ādatte vā jalaṃ varṣitum| yadvā, 'sura aiśvarye (tudā0 pa0)', igupadhalakṣaṇaḥ kaḥ (3, 1, 136), suratīti sura īśvaraḥ svatantra ityarthaḥ, asuraḥ anīśvaraḥ, indrādiparatantra ityarthaḥ| "divaḥ śyenāso asurasya nīlayaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 4, 24, 1)"—"dīrghādhiyorakṣamāṇā asuryam (ṛ0 saṃ0 2, 7, 6, 4)"—iti ca nigamau || (30) kośaḥ| kośateḥ śabdakarmaṇaḥ (bhū0 pa0) pacādyac (3, 1, 134) pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) rephalopaḥ kośaḥ| megho hi garjitalakṣaṇaṃ śabdaṃ karoti| kupyatervā vṛddhyarthāt (di0 pa0)' asminnevārthe pakārasya śakāraḥ, iṣumātramabarddhatetyuktam| kośatiśchādanārtha iti mādhavaḥ, pūrvavadavacchādayatyasau kṛtsnaṃ nabhaḥ| jalasya kośasthānīyatvāt kośa ityanye| yadvā, 'ku śabde (tu0 ā0)', 'kudāpābhyaḥ śaḥ'—iti śrībhojadevaḥ; kauti (adā0 pa0) garjitaśabdaṃ karoti kośaḥ| "divyāḥ na kośāso abhravarṣāḥ (ṛ0 saṃ0 7, 3, 24, 6)"—"mahāntaṃ kośamudacā ni siñca (ṛ0 saṃ0 4, 4, 28, 3)"—iti ca nigamau ||
70.10.15
iti triṃśanmeghanāmāni |
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit