Nighantu 70.10.9
Nighaṇṭunirvacana 70.10.9
- Language
- Sanskrit
70.10.9
pratiphalati tat phalam| tadasminnastīti phali svacchamudakaṃ tadannacchatyādhāratvena megho varṣiṣyamāṇaṃ parvato hi vṛṣṭamiti viśeṣaḥ| uprakaraṇe 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)' —iti gamerḍapratyayaḥ, svacchodakapūrṇa ityarthaḥ| yadvā, phalavatsnānapānādiprayojanavat udakaṃ phali, tannacchatīti pūrvavat| mādhavastu—phalibhedanakarmāpi bhindan gacchati phalasaṃyukto gacchatīti vā'—iti niraghocat| tasyāyamabhiprāyaḥ prāyeṇa megho hi varṣāsu grīṣmajanyaṃ tāpaṃ bhindan gacchati, parvato'pi svabhāreṇa bhūmiṃ bhindnnadhogacchati, antakāle vā śatthā śasyādika bhidyamāno gacchati nāśam| kṛṣiphalasya meghāyattatvāt phalasaṃyukto gacchati ityucyate| tathāca kālidāsaḥ—'tvayāyattaṃ kṛṣiphalamiti bhūvikārānabhiśauḥ'—iti meghakāvyam| parvato'pi śasyādirūḍhavṛkṣādiphalasaṃyukto gacchati ca| phalaghatvadaśāyām| phalergami gamyāditvādin, gameḥ pūrvacat ḍaḥ (3,2,101) iti ca| "valaṃ ruroja phaligaṃ raveṇa (ṝ0 saṃ0 3,7,26,5)"—iti nigamaḥ|| (18), (16) uparaḥ, upalaḥ| 'ā upara upala ityetābhyāṃ sādhāraṇāni parvatanāmabhiḥ (niru0 2,21)'—ityādibhāṣyasya skandasvāmigranthaḥ—'ā upara upala iti, āṅ abhividhau maryādāyāmityanye, vinā upara upala ityetābhyāṃ sādhāraṇānītyarthaḥ| ā uparāditi vaktavye ubhayorupādānaṃ ralayoraviśeṣatvapradarśanārtham| tayoścaikanirvacanatvapradarśanārthamekayogapakṣatvaṃ vāṅgīkṛtyāha—'upara upalo megho bhavati (niru0 2,21)' —iti|
Linked texts (1)
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit