Nighantu 70.11.10

70.11.10

'kaigairai śabde (bhū0 pa0)'| sampadāditvāt (3, 3, 64 vā0) kvip| kānaṃ śabdanaṃ karotīti kā, mṛgagvāditvāt kuḥ (u0 1, 36) bāhulakāt takāra upajanaḥ| yadvā, 'kakaka ghaka laulye (bhū0 ā0)', 'mṛprorutin (u0 1, 61)'—ityeṣa bāhulakāt (3, 3, 1) asmād avati kindra kākut| kakate cañcalā bhavati ekasminnarthe na pratiniścitītyarthaḥ, tathāhi śabdā anekārthā bahavaḥ, ekārthāścakākādinā'pi dhīyamānā anekārthā bhavanti| kakudvacsthānamasyāstīti kākut| matvarthīyasya luk, chāndaso dīrghaḥ, sarvathā pṛṣodarādirayaṃ śabdaḥ| "yā te kākut sukṛtā yā variṣṭhā (ṛ0 saṃ0 4, 7, 13, 2)"—iti nigamaḥ| 'śevayachajihvāgrīcāpvāmīvā'—itinipātāḥ| 'liha āsvādane (adā0 u0)', vapratyaye, asyāderjakāro nipātyate| leḍhyāsvādyatyanayā granthaviṣayāvasārān| yadvā, āhvayateḥ (bhū0 u0) juhoteḥ (ju0 pa0) vāyaṃ yaṅantasya kaḥ, samprasāraṇam 'abhyastasya ca (6, 1, 33)'—iti, samprasāraṇe ca 'na dhātulopa ārddhadhātuke (1, 1, 4)'—iti guṇaniṣedhādruvaṅādeśo rūpam| johuvāti punaḥ punarāhvayati śabdaṃ karoti rasān vādatte juhotyasyātmani, johuvā sati okārasyekārādeśo ukāralope ca jihvā| "puro viprā dadhire mandrajihvam (ṛ0 saṃ0 3, 7, 26, 1)"—"anarvāṇaṃ vṛṣabhaṃ mandrajihvam (ṛ0 saṃ0 2, 5, 12, 1)"—iti ca nigamau || 'ghuṣa śabdārthaḥ (bhū0 pa0)', 'halaśca (3, 3, 121)'—iti ghañ| ghuṣyate śabdyate ghoṣaḥ| "uto pitṛbhyāṃ pravidānu ghoṣam (ṛ0 saṃ0 3, 1, 2, 1)"—"indre ghoṣā as-kṣata (ṛ0 saṃ0 6, 4, 43, 1)"—iti ca nigamau ||