Nighantu 70.11.12

70.11.12

ṛtuyājapreṣeṣu daśame praiṣe—“vanema taddhotrayā cintantyā (ṛ0 saṃ0 2, 1, 17, 2)”—iti nigamaḥ' “vītihotraṃ tvā kave (ṛ0 saṃ0 4, 1, 16, 3)”—iti ca nigamaḥ|| (36) gīḥ| gṛṇātirrcatikarmā (nigha0 3, 14), auṇādikaḥ kvip, 'ṛta iḍgātoḥ (7, 1, 100)' 'caurupadhāyā dīrghaikaḥ (8, 2, 76)'—iti dīrghaḥ, halḍyādilopaḥ (6, 1, 68), rephasya visarjanīyaḥ| gṛṇātyanayā gīḥ| “tamidvarddhantu no giraḥ (ṛ0 saṃ0 6, 1, 10, 3)”—iti nigamaḥ|| (37) gāthā| 'gai śabde (bhū0 pa0)' arcatikarmā ca (nigha0 3, 14), 'uṣikuṣigārttibhyasthan (u0 2, 3)'| gāyatītyasau devatāḥ, gāyanti tāmiti vā gāthā| “taṃ gāthayā purāṇyā (ṛ0 saṃ0 7, 4, 25, 4)”—“yuñjanti harī iṣirasya gāthayā (ṛ0 saṃ0 6, 7, 2, 3)”—iti nigamau|| (38) gaṇaḥ| gaṇa 'gaṇane' curādiradantaḥ (pa0)| 'akarttari ca kārake saṃjñāyām (3, 3, 16)'—iti ghañ| 'ato lopaḥ (6, 4, 48)| gaṇyate yā gaṇaḥ, ato lopasya sthānivadbhāvāt vṛddhirna bhavati| gaṇeti kecit paṭhanti| nigamo'nveṣaṇīyaḥ| (36) dhenā | dadhāterlaṭaḥ śānaci vyatyayena parasmaipadatvābhyāsalopau dadhānā svamabhidheyaṃ varṣapradānena laukikāya vā | yadvā, 'dheṭ pāne (bhvā0 pa0)' 'dheṭa iccha (u0 3, 10)'—iti napratyayaḥ ikāraścāntādeśaḥ, guṇaḥ, dhayanti tāmiti dhenā | pānamatra svīkāraḥ | yadvā, āsvādaḥ | dhīyate pīyate āsvādyate vānena, dhayanti prāṇamiti vā dhenā | tathāca—'taṃ mātā re hi sa u raihi mātaram'—iti śrutiḥ (ṛ0 saṃ0 8, 6, 16, 4) | yadvā, 'dhiviḥ prīṇanārthaḥ (bhvā0 pa0)' bāhulakāt napratyayo nakāravakārayorlopaśca, guṇaḥ, dhenā | prīṇayati hi vāk suṣṭhu prayuktā |