Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.11.14

Nighaṇṭunirvacana 70.11.14

Language
Sanskrit

70.11.14

'kāśra dīptau (bhū0 ā0)'| antarṇītaṇyarthaḥ| pacādyac (3, 1, 114)| ākārasya hrasvatvaṃ chāndasam| prakāśayatyarthān| yadvā, kheśāyā satī varṇavyatyayādinā kaśā, vāgghimukhāt kāśate tata upalabdheḥ| yadvā, 'kaśa śabde (bhū0 pa0)'| atra śabdāyate kaśā| yadvā, 'kaśa gatau (bhū0 pa0)' ac (3, 1, 114)| gacchati gantavyam| "yā vāṃ kaśā madhumatī (ṛ0 saṃ0 1, 2, 4, 3)"—iti nigamaḥ|| dhārayatyarthamiti dhīḥ buddhiḥ| dhārayati karttāraṃ phalapradāneneti dhīḥ karmabuddhiḥ karma vā| sanoti sambhajate iti sanoteḥ (ṣaṇu ta0 u0) pacādyac (3, 1, 114), pṛṣodarāditvāt (6, 3, 106) pūrvapadahrastve ca dhiṣaṇā| yadvā, 'ji dhṛṣā prāgalbhye (svā0 pa0)'| 'dhṛṣerdhiṣ ca sañjñāyām (u0 2, 80)'—iti kyupratyayo dhiṣādeśaśca dhiṣaṇā| pragalbhasamarthā rakṣituṃ jagad varṣapradānenetyarthaḥ| yadvā, 'didhiṣāmi cilbhaiḥ (ṝ0 saṃ0 2, 7, 23, 12)'—ityatra skandasvāminā paṭhitāt 'dhiṣi dhāraṇe'—ityasmāt 'dhiṣaṃ śabde (ju0 pa0)' —iti dhātupāṭhapaṭhitādvā bāhulakāt kyupratyayo dhiṣaṇā vāci svābhidheyaṃ dhārayati sambandhasya nityatvāt| śabdāyate vā meghe adhiṣṭhitā 'mimāti māyuṃ dhiṣaṇāvadhiśritā (ṝ0 saṃ0 2, 6, 16, 3)'—iti śrutiḥ| "āpaśca mitraṃ dhiṣaṇā ca sādhan (ṝ0 saṃ0 1, 7, 3, 1)"—iti nigamaḥ|| (45) nauḥ| 'nuda preraṇe (tu0 u0)' 'glānudibhyāṃ ḍau (u0 2, 60 )'—iti ḍaupratyayaḥ| nudyate preryate mūlādhārā disthānebhyaḥ prāṇena| namatervā (bhū0 pa0) bāhulakāt (3, 3, 1) ḍau, nasyate vā devatātvāt|