Nighantu 70.11.6
Nighaṇṭunirvacana 70.11.6
- Language
- Sanskrit
70.11.6
'pūñ pavane (kryā0 u0)' 'aca iḥ (u0 4, 134)'—iti ipratyayaḥ| punāti hi vāk| 'pāvakā naḥ sarasvatī (ṛ0 saṃ0 1, 1, 6, 3)'—iti mantraḥ| pūyate vā saṅkīrtanādinā, 'vācaṃ śaurikathālāpaprasaṅge punīmahe' ityukteḥ| pūyate'nayeti vā śuddhikaraṇaṃ hi vāk| 'pavitraṃ hi vāg viduṣām'—iti mādhavaḥ| "vāṇasya codayā pavim (ṛ0 saṃ0 7, 1, 7, 1)"—iti nigamaḥ|| (16) bhāratī| 'ḍu bhṛñ dhāraṇapoṣaṇayoḥ (bhū0 u0)' 'bhṛmṛdṛśiyajiparvipacyamitaminamihayibhyo'tac (u0 3, 107)'| bharataśabdāt 'prajñādisyaśca (5, 4, 38)'—iti svārthiko'ṇ, ṅīṣ (4, 1, 15)| vibharti jagadvarṣapradānena, svābhidheyaṃ vā ghriyate prāṇibhiḥ vyavahārasādhanatvena| athavā 'agnirbharataḥ, prāṇo bhūtvā havīṃṣi vibharti'—iti vājasaneyakam, tadīyā bhāratī| tathāca 'agnirvāk bhūtvā mukhaṃ prāviśat'—ityupaniṣat (ai0 u0 1, 6)| athavā 'bharataḥ (nigha0 3, 18)'—iti ṛtviṅnāma, tadīyā, stutisādhanatvāt bhāratī| "ā bhāratī bhāratībhiḥ sajoṣā (ṛ0 saṃ0 2, 8, 23, 3)"—iti nigamaḥ|| (17) dhamaniḥ| dhamatirgatikarmā (nigha0 2, 14), 'artistudhṛdhamyasyaśyavitarimyo'niḥ (u0 2, 65)'—ityanipratyayaḥ| gatyarthā buddhyarthāḥ| gamyate jñāyate anayā arthaḥ, jñāyate vā vidvavadbhiḥ sābhvasādhuvibhāgena| yadvā, 'dhamati'—iti vadhakarmasyapi paṭhyate (nigha0 2, 16)| hanyate'nayā śāpākrośādirūpayeti tathāca 'vajra eva vāk'—iti brāhmaṇam (ai0 brā0 2, 3, 3)| 'vāksāyakā vadanādbhiḥsaranti pauruhatāḥ'—iti ca mahābhāratam| "indreṣitāṃ dhamaniṃ paprathaśca (ṛ0 saṃ0 2, 6, 4, 3)"—iti nigamaḥ||