Nighantu 70.12.19
Nighaṇṭunirvacana 70.12.19
- Language
- Sanskrit
70.12.19
(52) mahat | 'maha pūjāyām' bhūvādiḥ (pa0)' kathādiśca (cu0 a0) | asmāt 'varttamāne pṛṣanmahadbṛhajjagacchatṛvacca (u0 2, 78)'—iti nipātanam | mahati mahayati vā devatā manena puruṣasyeti mahat, mahyate vā devatātvāt | yadvā, mānena svagatena parimāṇena anyān svasādūnapramāṇān padārthān jahāti atikrāmati 'daśottarāṇyāvaraṇāni sapta'—ityatra viṣṇupurāṇe sarvamahattvaṃ jalatattvasyoktam | mānaśabdājjahāteśca pṛṣodarādi- tvādrūpasiddhiḥ| "mahatta ulvaṃ sthaviraṃ tadāsīt (ṝ0 saṃ0 8, 2, 10, 1)"—iti nigamaḥ| (53) āpaḥ| etaduktasamānārtham| kṛtsnaṃ tābhirhi vyāptam, āpnoteḥ saṅgrahakarmakatvāt| tathācārtharvaṇikā śrutiḥ—"āpo agre viśvamāvan (atha0 saṃ0 4, 2, 6)"—iti| yadvā, karmaṇi kvip, indreṇa āptā āpaḥ, tadāpnotīndro vā| "tadāpnodindro yo yatīstasmādāpo anu prana (atha0 saṃ0 3, 13, 2)"—iti śrutiḥ| "āpo hi ṣṭhā mayobhuvaḥ (ṝ0 saṃ0 7, 4, 5, 1)"—iti nigamaḥ|| (54) vyoma| niruktamantarikṣanāmasu| (3) vyavati prāṇinaḥ saṃvṛṇoti bhūmimiti vā| nigamo'nveṣaṇīyaḥ|| (55) yaśaḥ| "aś vyāptau (svā0 ā0)"—aśa bhojane (kryā0 pa0)| "aśerdevane yuṭ ca (u0 4, 186)"—ityetasmād bāhulakādudake'pi bhavati| "aśeryuṭ ca"—ityeva śrībhojadevaḥ| aśnute vyāpnoti jagat, aśyate vā prāṇibhiḥ| "tiryag vilaśramasa ūrdhvabudhno yasmin yaśo nihitaṃ viśvarūpam| atrāsata ṛṣayaḥ sapta sākaṃ ye asya gopā mahato babhūvuḥ (atha0 saṃ0 10, 26, 6)"—iti nigamaḥ||