Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.12.22

Nighaṇṭunirvacana 70.12.22

Language
Sanskrit

70.12.22

(64) annam| 'ana prāṇane (adā0 pa0)'| 'kṛvṛjasidrupa-nyabhisvapibhyo nit (u0 3, 6)'—iti napratyayaḥ| anyate prāṇyate prajābhiḥ, na hi kadācidapi jalena vinā jīvanti prāṇinaḥ| "asya śoṣādayo doṣā bhavanti yadalābhataḥ| na hi toyād vinā tṛptiḥ svasthasyāpyāturasya ca"—iti vāgbhaṭaḥ| attervā niṣṭhātakāraḥ, annāda iti nirdeśāt jagdhyādeśābhāvaḥ, adyate sma| atrahetutvādvā annamityucyate| "hiraṇyadā dadatyannamasmai (ṛ0 saṃ0 2, 7, 23, 5)"—iti nigamaḥ || (dṛ5) haviḥ| 'hu dānādanayoḥ (ju0 pa0)'| 'arciśucihusubhicchadicchardibhya isiḥ (u0 2, 101)'—iti isipratyayaḥ| dīyate pipāsitebhyaḥ, ādīyate vā janairupabhogāya| athavā hūyate devatoddeśena, prakṣipyate vaiśvānare haviridaṃ juhomītyādimantraiḥ| "haviṣājāro apāṃ pipartti (ṛ0 saṃ0 1, 3, 33, 4)"—"viśvakarman haviṣā vāvṛdhānaḥ (ṛ0 saṃ 8, 3, 16, 6)"—iti ca nigamaḥ || (dṛ6) sadma| (dṛ7) sadanam| 'badalu viśaraṇagatyavasādaneṣu (bhū0 tu0 pa0)'| pūrvatra, 'manin (u0 4, 140)'—iti maninpratyayaḥ| uttaratra, 'yuc bahulam (u0 2, 74)'—iti yuc| viśīryate śilādiṣu pātāt, viśīryante'nena kuḍyādaya iti vā, gacchati vāgacchati nimnaṃ, gamyate vā prāṇibhiḥ, avasādayati pipāsāyuktaṃ vā| 'havirheviṣmo mahi sadma daivyam (ṛ0 saṃ0 7, 3, 8, 5)'—iti nigamaḥ || (dṛ8) ṛtam || (dṛ9) yoniḥ| 'yu miśraṇe (adā0 pa0)'| 'vahiśriyudruglāhātvarimyo niḥ (u0 4, 51)'—iti nipratyayaḥ| yutaṃ mitaṃ sampṛktaṃ sarvapadārthaiḥ| yadvā, vetervakārasya ukāraḥ, sa ca īkārātparaḥ yaṇādeśaḥ, sa eva pratyayaḥ| paśviītaṃ hi jalaṃ vāyunā