Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.12.23

Nighaṇṭunirvacana 70.12.23

Language
Sanskrit

70.12.23

tīreṇa ghā| yadvā, yoniḥ kāraṇamasya| 'vṛṣṭeranna' tataḥ prajāḥ (manuḥ 3, 76)'—iti hi smṛtiḥ| "carat priyasya yoniṣu priyaḥ san (ṛ0 saṃ0 8, 7, 7, 5)"—"tvacaṃ pṛśntyuparasya yonau (ṛ0 saṃ0 1, 5, 27, 3)"—iti ca nigamau || (70) ṛtasya yoniḥ| yajñasya yoniḥ, nahyudakena vinā kaścidapi yajñaḥ kartuṃ śakyate, ṛtasya āgāmino varṣajalasya yonirvā, —ādityo bhaumaṃ rasaṃ raśminādatte punarvarṣākāle varṣati, tathā —'sahasraguṇamutsraṣṭumādatte hi rasaṃ raviḥ'—ityuktam| 'asya yonirbhavati'—iti mādhavaḥ| "ṛtasya yoni mā sadaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 1, 13, 4)"—"ṛtasya yonāgarbhe sujātam (ṛ0 saṃ0 1, 5, 6, 2)"—iti nigamau || (72) satyam| satsubhavam 'bhavecchandasi (4, 4, 110)'—iti yat| yadvā, satsu sādhuḥ 'tatra sādhuḥ (4, 4, 68)'—iti yat| sato'rhamiti vā 'chandasi ca (5, 1, 67)'—iti yaḥ| "vidyudasi vidyāmayāḍyānabhṛtātsatyamupaiti"—"ṛtāt satyamupāgāt"—iti ca nigamau || (72) nīram| 'ṇīñ prāpaṇe (bhū0 u0)'| sphāyitañci-ghañciśaki (u0 2, 12)'—ityādinā ranpratyayaḥ| nayati prāpayati śuddhiṃ nīyate vā puruṣeṇa svābhimatakāryasampādanāya| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || (73) rayiḥ| 'rīṅ gatau| 'aca iḥ (u0 4, 134)'—iti ipratyayaḥ, guṇaḥ| rīyate gacchati rayiḥ| yadvā, rāteḥ (adā0 pa0 ) ipratyaye vāhulakāt yugāgamo dhātorhasvaśca | dīyate pipāsitebhyaḥ | nigamo'nveṣaṇīyaḥ || 'asa bhuvi (adā0 pa0)'| laṭaḥ śatari 'śnasorallopaḥ (6, 4, 111)' sat | sarvadā vidyamānaṃ pralaye'pi nāśābhāvāt 'sadasi bhūyāḥ'—iti nigamaḥ ||