Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.12.25

Nighaṇṭunirvacana 70.12.25

Language
Sanskrit

70.12.25

iti vihito dīrghaḥ, atra ca bhāvo vyadarthaḥ tasmāt sa na bhavati, dīrghābhāvāt 'kṣiyo'dīrghāt (8, 2, 46)'—iti niṣṭhānatvamapi na bhavati| "utsamakṣitaṃ vyacanti (atha0 saṃ0 4, 27, 2)"— "samānamarthamakṣitam (ṛ0 saṃ0 2, 1, 18, 5)"—"akṣitamatyai juhomi svāhā"—iti ca nigamāḥ || (78) varhiḥ| nigamo'nveṣyaḥ| vṛhernalopaśca (u0 2, 102)' —ityādinā pūrvavat sādhyam || (79) nāma| namateḥ (bhū0 pa0), 'manin (u0 4, 140)' —iti maninapratyaye dhātormalopo dīrghaśca nipātyate| namyate puruṣairdevatātvāt| ṇijante vā nipātanam| namayati nadītīranikaṭavartino vetasādīn| athavā 'ama gatyādiṣu' bhvādiḥ 'ama roge' curādiḥ, nampūrvaḥ, asmādvipātanaṃ pūrvavat| na amanti gacchantyanena| na hi snānapānopayogijale vidyamāne prāṇino'nyatra gacchanti| tathāhi—śrotriyasajalanadīprabhṛtiṣu vidyamāneṣveva vāso vidhatte iti smṛtiḥ| na āmayatyanena rogī na bhavatyanenetyarthaḥ| 'āpo amīvacātanīḥ (ṛ0 saṃ0 8, 7, 25, 6)' —iti śrutiḥ| "nāmāni yahvo adhi yeṣu vardhante (ṛ0 saṃ0 7, 2, 33, 1)"—"dadhānā nāma yajñiyaṃ yam (ṛ0 saṃ0 1, 1, 11, 4)" —iti ca nigamau || (80) sarpiḥ| sṛpū gatau (bhū0 pa0)'| 'arciśucihyusṛpicchadicchardibhya isiḥ (u0 2, 101)'—iti isipratyayaḥ| sarpati dravadravyatvāt| nigamo'nveṣaṇīyaḥ || 'āplṛ vyāptau (svā0 u0)'| 'āpaḥ karmākhyāyāṃ hrasvo nuṭ ca vā (u0 4, 202)'—ityasunapratyayo bāhulakāt jale'pi bhavati, apaḥ| āpa ityanena samānārtham| "vahīnāṃ garbho apasāmupasthāt (ṛ0 saṃ0 1, 7, 1, 4)"—"jāmīnāmagnirapasi svasṛṇām (ṛ0 saṃ0 2, 8, 14, 1)"—iti ca nigamau ||