Nighantu 70.12.5
Nighaṇṭunirvacana 70.12.5
- Language
- Sanskrit
70.12.5
'pṛ pālanapūraṇayoḥ (ju0 pa0)'| 'kala pṛtṛpādibhyaḥ'—iti kalapratyaye 'udoṣṭhyapūrvasya (7, 1, 102)' —iti 'bahulañchandasi (7, 1, 103)'—iti bahulavacanāt utvābhāve, bāhulakatvāt dvitve, abhyāsasya uradatve, 'arttipipartyośca (7, 4, 77)' 'bahulañchandasi (3, 4, 78)'—itītve, uttarasya pakārasya dvitvamṛkāralopaścāpi| pipartti pippalam| durītyeṇa samānārtham| 'api plavate'—iti nairuktāḥ'—iti kṣīrasvāmī| plavate'pi| 'pluṅgatau (bhū0 ā0)'| gacchatyapi| apiśabdāt tiṣṭhatīti ca gamyate| tathāhi—jalaṃ nadīṣu pravāhavattvāt gacchati nimnaṃ pradeśaṃ vā| 'jalāśayādiṣu tīrādiniruddhatvācca kvacid gacchati'—iti mādhavaḥ| api vā plavatergatyarthād ūrṇāterḍapratyayo bāhulakād bhavati, ṭhilopābhāvo bāhulakādeva| pakārasya dvitvamakāropajanaśca| 'vaṣṭi bhāguriralopamavāpyorupasargayoḥ (2, 4, 82 bhā0)'—ityapiśabdasyākāralopaḥ, pippalam, pṛṣodarādiḥ| "tasyedāhuḥ pippalaṃ svādvagre (ṛ0 saṃ0 2, 3, 18 2)"—iti nigamaḥ| (14) kṣīram| 'ghaslṛ adane (bhū0 ā0)'| 'ghaseścicca (u0 4, 33)'—iti īran pratyayaḥ, cakārāt kicceti anuvarttate, kiccavāt 'gamahanajana (6, 4, 98)'—ityupadhālopaḥ, 'khari ca (8, 4, 55)'—iti catvaṃ ghakārasya kakāraḥ, 'śāsivasighasīnāñca (8, 3, 60)'—iti ṣatvam| adnti taditi kṣīram| 'kṣara sañcalane (bhū0 pa0)'—ityasmād bāhulakāt ḍīranpratyayaḥ ṭhilopaśca| kṣarati hi tan meghāt| "kṣīreṇa snātaḥ kuyavasya yoṣe (ṛ0 saṃ0 1, 7, 18, 3)"—iti nigamaḥ ||