Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 70.12.6

Nighaṇṭunirvacana 70.12.6

Language
Sanskrit

70.12.6

(15) viṣam| 'viṣla vyāptau (ju0 u0)'| 'viṣervyāptikarmaṇi' —iti kapratyayaḥ| veveṣṭi vyāpnoti sarvaṃ viṣam| yadvā, vipūvārt 'ṣṇā śauce (adā0 pa0)'—ityasmāt 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 10, 1)'—iti janervidhīyamāno ḍapratyayo bāhulakād bhavati, ṇakāralopo'pi bāhulakādeva| viśeṣeṇa snātyaneneti vipram, taddhi prathamaṃ śaucasādhanam| vipūrvāt sacatervā pūrvavat ḍapratyayaḥ| taddhi snānapānāvagāhanārthibhiḥ sevyate| "jātaṃ vidhvāco ahataṃ viṣeṇa (ṛ0 saṃ0 1, 8, 16, 1)"—"keśya'gniḥ keśī viṣam (ṛ0 saṃ0 8, 7, 24, 1)"—iti ca nigamau|| (16) raitaḥ| 'ri rīṅ sravaṇe' devādikaḥ (ā0)| sturiśyāṃ tuṭ ca (u0 4, 167)'—ityasunapratyayo tuḍāgamaśca guṇaḥ| rīyate sravati raitaḥ| yadvā, vṛṣṭilakṣaṇānāmapāṃ devānāṃ retastvādeta ucyate tathā copaniṣat—'devānāṃ reto varṣam'—iti| "asme raitaḥ siñcataṃ yanmanurhitam (ṛ0 saṃ0 5, 1, 14, 2)"—"saptārddhagarbhā bhuvanasya retaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 3, 21, 1)"—iti nigamau|| (17) kaśaḥ| 'kaśa gatau (bhū0 pa0)' 'kaśa śabde (bhū0 pa0)' ubhayorasun (u0 4, 184)| kaśati gacchati nimnaṃ pradeśam, meghebhyaḥ patat śabdaṃ karotīti vā kaśaḥ| "yābhirmahāmatithigvaṃ kaśo dhruvam (ṛ0 saṃ0 1, 7, 35, 4)"—iti nigamaḥ|| (18) janma| 'janī prādurbhāve (di0 ā0)'| 'anyebhyo'pi dṛśyante (3, 2, 75)'—iti manin, auṇādiko vā (u0 4, 140)| jāyate sṛṣṭikāle svakāraṇāt| "agnerāpaḥ (tai0 u0)"—ityupaniṣat| jāyante vāsin jalacāriṇo matsyādayaḥ| nigamo'nveṣaṇīyaḥ||