Nighantu 70.13.3
Nighaṇṭunirvacana 70.13.3
- Language
- Sanskrit
70.13.3
'ṣij vandhane' bhauvādikaḥ kryādikaḥ| 'śusicimīnāṃ dīrghaśca (u0 2, 24)'—iti rapratyayaḥ| sīyante badhyante āśu setvāditaḥ śilādibhiravatārā vā| 'saraṇāt sīraḥ'—iti sarvadhātoḥ 'kṛpśṛkaṭipaṭiśauṭibhya īran (u0 4, 26)'—iti bāhulakād bhavati ṭilopaśca| 'sīrāśabdo nadīvacanāntodāttaḥ, halavacana ādyudāttaḥ'—iti mādhavaḥ| "dravinatvaḥ pṛthivyāṃ sīrā adhi (ṛ0 saṃ0 8, 1, 8, 4)"—"sīrā indraḥ sravitave pṛthivyā (ṛ0 saṃ0 3, 6, 2, 3)"—iti ca nigamaḥ|| "sīrā yuñjanti kavayaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 5, 18, 4)"—iti halavacanaḥ|| srotasi bhavāḥ| 'srotaso vibhāṣāḍḍyaḍḍyau (4, 4, 113)'—itiḍyapratyayaḥ| sroto'nusaraṇāddhi nadyo bhavanti| "navati srotyā nava sravantī (ṛ0 saṃ0 8, 5, 25, 3)"—iti nigamaḥ|| 'iṇa gatau (adā0 pa0)'| 'vījyājvaribhyo niḥ (u0 4, 48)'—iti bāhulakānipratyayaḥ| 'kudikārāt (4, 1, 45 vā0)'—iti ṅīp| yanti pabhyaḥ gamanasvabhāvā hi nadyaḥ gamyante vā prāṇibhiḥ| "ci yad varttanta panyaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 3, 12, 2)"—iti nigamaḥ| enīśabdo nadīvacano'ntodāttaḥ anyatrādyudāttaḥ iti mādhavaḥ| "enī ta pate vṛhatī abhiśriyā (ṛ0 saṃ0 2, 2, 13, 6)"—ityasyodāharaṇam|| 'dhūñ kampane' bhauvādiḥ| bahulānuvṛtteḥ 'ghṛṇipṛśnipārṣṇicūrṇibhūrṇi (u0 4, 52)'—ityukternipratyayaḥ kica| dhunvanti kampayanti tīravṛkṣādīni, kampante vā svayaṃ gamanaśīlatvāt| "divedive dhunayo yantyartham (ṛ0 saṃ0 2, 7, 12, 2)"—iti nigamaḥ || (8) rujānāḥ| 'rujo bhaṅge' tudādiḥ parasmaipadī| vyatyayena śānac, atra ca prathamāsamānādhikaraṇe śānac bhavati, mugāgamastu na kriyate āgamānityatvena vyatyayena vā| rujanti kūlāni|