Nighantu 70.13.4
Nighaṇṭunirvacana 70.13.4
- Language
- Sanskrit
70.13.4
"saṃ rujānāḥ pipiṣa indraśatruḥ (ṛ0 saṃ0 1, 2, 37, 1)"—iti nigamaḥ || (6) vakṣaṇāḥ| 'vakṣa roṣe (bhū0 pa0)'| 'krudhamaṇḍārthebhyaśca —iti yuc| vakṣanti krudhyantīva hi tāḥ varṣāsamaye vegena gacchantyaḥ| citsvaraṃ bādhitvā vyatyayena pratyayasvaraḥ| yadvā, 'vaha prāpaṇe (bhū0 u0)'| asmād 'yuc bahulam (u0 2, 74)'— iti yuci mugāgamo bāhulakād bhavati| svayaṃ pravahanti hi tāḥ| 'vakṣatiḥ prāptikarmaṇaḥ syāt'—iti mādhavaḥ| yuc| prāpyante hi tāḥ prāṇibhiḥ prāpnuvanti vā samudraṃ nimnaṃ vā| "pra vakṣaṇā abhinat parvatānām (ṛ0 saṃ0 1, 2, 36, 1)"— "mahi jyotirnihitaṃ vakṣaṇāsu (ṛ0 saṃ0 3, 2, 3, 4)"—iti nigamau || (10) svādoarṇāḥ| 'svāda bhakṣaṇe (bhū0 ā0)'| kartaryarthayun (u0 4, 184) arṇaśabdo'kārānto'pi nirukta udakanāmasu (12)| svādaḥ, bhakṣyamāṇaḥ| bhakṣaṇena cātra bādhanaṃ lakṣyate, tena kūlaṃ bādhamāno'rṇo jalaṃ yāsāmiti svādoarṇaḥ, vegavajjalā ityarthaḥ| 'prakṛtyāntaḥ pādamavyapare (haiṃ, 1, 115)'| tathā ca mādhavaḥ—"dhanvarṇaso nadyaḥ svādo'rṇāḥ (ṛ0 saṃ0 4, 2, 26; 2)"—ityatra 'dhanvarṇasastadvajjalāḥ| svādo'rṇā jalānvitāḥ| svādo vegavajjalaṃ yāsāṃ tāḥ svādūdakāḥ bhakṣitakūlodakāḥ'—iti| "dhanvarṇasaḥ (ṛ0 saṃ0 4, 2, 26, 2)"—ityayaṃ nigamaḥ| arṇaśabdo viśeṣaṇam, anyo vā nigamo'nveṣaṇīyaḥ||